Anupaññattivaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā
Paṭhamacatukkavaṇṇanā
57. Assāti ākhyātapadanti tassa atthaṃ dassento ‘‘ hotī ’’ ti āha , bhaveyyāti attho , hotīti vuttaṃ hoti .
Dutiye atthavikappe ‘‘ hotī ’’ ti idaṃ vacanaseso .
57. Assāti
V2.78 ākhyātikapadanti tassa atthaṃ dassento ‘‘ hotī ’’ ti āha .
Gaṇṭhipadesu pana ‘‘ assāti puggalaṃ parāmasitvā hotītiM2.88 vacanaseso dassito ’’ tipi atthavikappo dassito , na so sundarataro .
Yadi hi vacanaseso adhippeto siyā ,‘‘ hotī ’’ ti vattabbaṃ , teneva aññasmiṃ atthavikappe hotīti vacanaseso kato .Pavesanaṃ nāma aṅgajātaṃ pavesentassa aṅgajātena samphusanaṃ .
Paviṭṭhaṃ nāma yāva mūlā pavesentassa vippakatakāle vāyāmakālo .
Sukkavissaṭṭhisamaye aṅgajātaṃ ṭhitaṃ nāma .
Uddharaṇaṃ nāma nīharaṇakālo .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ vāyāmato oramitvā ṭhānaṃ ṭhitaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ , taṃ asaṅkarato dassanatthaṃ vuttaṃ .
Pavesanapaviṭṭhauddharaṇakālesupi sukkavissaṭṭhi hotiyeva .
57. Āpatti pārājikā assa hotīti ettha yasmā sā akusalā āpatti tassa bhikkhuno sīlasambhavaṃ abhibhavati , rāgābhibhave tasmiṃ pārājikāti laddhanāmā pubbabhāge āpannā dukkaṭathullaccayādayo āpattiyo abhibhavitvā vināsetvā sayamevekā assa .
Vatthunā sabhāgāhi vā asabhāgāhi vā aññāhi pārājikattena samānajātikāhi āpattīhi sayaṃ nābhibhavīyatīti eke .
Taṃ taṃ pubbe vicāritameva .
Yadā pana catassopi pārājikāpattiyo ekato honti , tadā tā tassa bhikkhuno bhikkhubhāvaṃ abhibhavanti , abhikkhuṃ karonti , anupasampannaṃ karonti , samaññāyapi bhikkhu na hoti .
Omasavādapācittiyaṃ na janetīti eke .
Dutiyena atthavikappena pārājikassa dhammassa patti sampatti āpattīti attho saṅgahito hotīti katvā āpattisampattivādīnaṃ saṅgahito hoti , yujjati cesā parasāpekkhā .
Sāpattiko nāma so bhikkhu hoti , aññathā tassa khaṇabhaṅgena anāpattiko bhaveyya , na ca hotīti .
Kadā pana hotīti ?
Yadā kālaṃ karoti , yadā ca sikkhaṃ paccakkhāya sāmaṇerādibhūmiyaṃ tiṭṭhati .
Yadi evaṃ sikkhāya paccakkhātāya pārājikāpatti paccakkhātā hoti sikkhā cāti ubhayaṃ tassa ekato atthi , saṅghādisesādiāpatti sikkhāpaccakkhānena kiṃ na paccakkhātā , puna upasampannena desāpetabbā .
Sikkhāpaccakkhānaṃ āpattivuṭṭhānaṃ jātaṃ , abhikkhu āpattito vuṭṭhāti , gahaṭṭho vuṭṭhāti , sāmaṇero vuṭṭhāti , tato
M0.102 vinayavirodhā na vuṭṭhāti .
Hañci pana vuṭṭhāti gahaṭṭho , sāmaṇero vā sīlasampannova jhānalābhī assa , sotāpattiphalassa vā arahattaphalassa vā lābhī assa , pārājikāpattiyā sāpattiko arahā assa .
Ukkhittako uppabbajito vā parivāsāraho mānattāraho uppabbajito vā sīlasampanno jhānalābhī assa , sotāpattiphalassa , arahattaphalassa vā lābhī assa , sāpattiko santarāyiko arahā assa , so puna upasampanno parivāsaṃ , mānattaṃ vā datvā abbhetabbo ukkhittako osāretabboti samāno ayaṃ upalabbhoti .
Ayaṃ panettha vinicchayo – pārājikaṃ dhammaṃ āpanno yāva bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti sādiyatiV0.92 saṃvāsaṃ , santarāyikattā uposathadivasādīsu gahaṭṭhassa viya sayameva sīlaṃ samādiyantassapi na sīlasamādānaṃ ruhati , pageva jhānādīni .
So ce bhikkhubhāvaṃ na sādiyati na paṭijānāti saṃvāsaṃ na sādiyati , kevalaṃ bhikkhūnaṃ āvikatvā rājavericorādibhayena kāsāvaṃ na pariccajati , anupasampannova hoti sahaseyyādiṃ janeti , sīlassa ca jhānādīnañca bhāgī hoti .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Āpannena visuddhāpekkhena santī āpatti āvikātabbā , āvikatā hissa phāsu hoti , paṭhamassa jhānassa adhigamāyā ’’ tiādi ( mahāva .134-135).
Tattha santī āpattīti sāvasesānavasesappabhedā sabbāpi āpatti āpannā adhippetā .
Evaṃ santepi pageva gahaṭṭhādibhūmiyaṃ ṭhito jhānādīnaṃ bhāgī assa suddhante ṭhitattā , yo pana ukkhittako anosārito , garudhammaṃ vā āpajjitvā avuṭṭhito sikkhaṃ paccakkhāya gahaṭṭhādibhūmiyaṃ ṭhito , na so jhānādīnaṃ bhāgīyeva bhavati na suddhante ṭhitattā , sakaraṇīyattā ca , teneva bhagavatā ‘‘ so puna upasampanno osāretabbo ’’ ti vuttaṃ , tasmā tassa puggalassa te bhikkhukāle āpannā antarāyikā dhammā vippaṭisāraṃ janayitvā avippaṭisāramūlakānaṃ pāmojjādīnaṃ sambhavaṃ nivārenti , no sakāsāvesuyeva .
No ce nivārenti , sambhavati .
Garukaṃ āpajjitvā bhikkhūnaṃ āvikatvā ce uppabbajito , pakatatto hutvāM0.103 uppabbajitoti katvā jhānādīnaṃ bhāgī assa ‘‘ āvikatā hissa phāsu hotī ’’ ti vuttattā .
Pageva bhikkhukāle , na tveva ukkhittako sakaraṇīyattāti eke .
Tadanuvattanako pana taṃ laddhiṃ pahāya bhāgī assa .
Na , bhikkhave , sagahaṭṭhāya parisāya ( mahāva .154) sikkhāpaccakkhātakassa antimavatthuṃ ajjhāpannakassa nisinnaparisāyāti ( mahāva .183) ettha gahaṭṭho nāma pakatiyā gihiliṅge ṭhito .
Sikkhaṃ paccakkhāya bhikkhuliṅge ṭhito sikkhāpaccakkhātako .
So sakāsāvesu sāpekkhattā sāmaṇerabhāvaṃ patthayamāno teneva liṅgena tīhi saraṇagamanehi sāmaṇero hoti .
Antimavatthuṃ ajjhāpanno saṃvāsaṃ sādiyantopi pacchā pubbe vuttakkamena asādiyitvā sāmaṇerabhāvaṃ patthayamāno sikkhāpaccakkhātako viya tīhi saraṇagamanehi sāmaṇero hoti , na puna kāsāvaṃ paṭiggāhāpetabbo bhikkhūhi paṭhamaṃ dinnaliṅgeyeva ṭhitattā .
Yo pana pārājiko codiyamāno parājitvā ‘‘ handa , bhante , sāmaṇero bhavāmi , saraṇāni dethā ’’ ti vadati ,‘‘ sādhu gaṇhāhī ’’ ti na vattabbo , gihiliṅge ṭhapetvā puna kāsāyāni paṭiggāhāpetvā pabbājetabbo .
‘‘ Idaṃ pana sabbaṃ attano matiyā vuttattā vicāretvā gahetabban ’’ ti ācariyo vadati .Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā
58. Sādiyantassevāti
V1.123 ettha sādiyanaṃ nāma sevetukāmatācittassa uppādanamevāti āha ‘‘ paṭisevanacittasamaṅgissā ’’ ti . 58. Sādiyantassevāti ettha sādiyanaṃ nāma sevetukāmatācittassa upaṭṭhāpananti āha ‘‘ paṭisevanacittasamaṅgissā ’’ ti .
Paṭipakkhan ti aniṭṭhaṃ
M1.142 ahitaṃ .‘‘ Paṭipakkhaṃ atthayantīti sikkhākāmānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipakkhaṃ dussīlabhāvaṃ atthayantī ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Attano veripuggalassa pana paṭipakkhabhūtaṃ kañci amittaṃ atthayanti gavesantīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Paccatthikā hi attano veriṃ nāsetukāmā tassa paṭipakkhabhūtaṃ kañci amittaṃ attano sahāyabhāvamupagacchantaṃ icchanti .
Rājapaccatthikādīnaṃ upari vakkhamānattā tadanurūpavasena atthaṃ dassento ‘‘ bhikkhū eva paccatthikā bhikkhupaccatthikā ’’ ti āha .
‘‘ Bhikkhussa paccatthikā bhikkhupaccatthikā ’’ ti evaṃ pana vuccamāne bhikkhussa paccatthikā rājādayopi ettheva saṅgayhantīti rājapaccatthikādayo visuṃ na vattabbā siyuṃ , aññattha pana bhikkhussa paccatthikā bhikkhupaccatthikāti ayamattho labbhateva ‘‘ sāsanapaccatthikā ’’ ti yathā .
‘‘ Bhikkhūnaṃ paccatthikā bhikkhupaccatthikā ’’ ti vutte upari vuccamānā rājapaccatthikādayopi idheva pavisantīti taṃ nivattanatthaṃ bhikkhū eva paccatthikāti rājapaccatthikānurūpena attho dassito .
Issāpakatāti paresaṃ lābhasakkārādiasahanalakkhaṇāya issāya abhibhūtā .
Nipparipphandan ti paripphandavirahitaṃ , yathā calituṃ parivattituṃ na sakkoti , tathā gahetvāti attho .
Sampayojentīti vaccamaggena saddhiṃ yojenti .
Tasmiṃ khaṇeti tasmiṃ pavesanakkhaṇe , aggato yāva mūlā pavesanakālo ‘‘ pavesanakkhaṇo ’’ ti vuccati .
Sādiyanaṃ nāma sevanacittassa uppādananti āha ‘‘ sevanacittaṃ upaṭṭhāpetī ’’ ti .
Tasmiṃ khaṇeti pavesanakkhaṇe .
Aggato hi yāva mūlā pavesanakiriyāya vattamānakālo pavesanakkhaṇo nāma .
Paviṭṭhakāleti aṅgajātassa yattakaṃ ṭhānaṃ pavesanārahaṃ , tattakaṃ anavasesato paviṭṭhakāle .
Evaṃ paviṭṭhassa uddharaṇārambhato antarā ṭhitakālo ṭhitaṃ nāma .
Aṭṭhakathāyaṃ pana mātugāmassa sukkavissaṭṭhiṃ patvā sabbathā vāyamato oramitvā ṭhitakālaṃ sandhāya ‘‘ sukkavissaṭṭhisamaye ’’ ti vuttaṃ .
Paviṭṭhakāleti aṅgajātassa yattakaṃ ṭhānaṃ pavesanārahaṃ , tattakaṃ anavasesato paviṭṭhakāle , pavesanakiriyāya niṭṭhitakkhaṇeti attho .
Uddharaṇaṃ nāma yāva aggā nīharaṇakāloti āha –
‘‘ nīharaṇakāle paṭisevanacittaṃ upaṭṭhāpetī ’’ ti .
Evaṃ paviṭṭhassa uddharaṇārambhato antarā ṭhitakāle ṭhitaṃ aṅgajātaṃ , tassa ṭhiti vā ṭhitaṃ nāma , aṭṭhakathāyaṃ pana mātugāmassa sukkavissaṭṭhiṃ patvā sabbathā vāyāmato oramitvā ṭhitakālaṃ sandhāya ‘‘ sukkavissaṭṭhisamaye ’’ ti vuttaṃ , tadubhayampi ṭhitamevāti gahetabbaṃ .
Uddharaṇaṃ nāma yāva aggā nīharaṇakiriyāya vattamānakāloti āha ‘‘ nīharaṇakāle paṭisevanacittaṃ upaṭṭhāpetī ’’ ti .
Ettha ca yasmā parehi upakkamiyamānassa aṅgajātādikāyacalanassa vijjamānattā sevanacitte upaṭṭhitamatte tasmiṃ khaṇe cittajarūpena sañjāyamānaṃ aṅgajātādicalanaṃ iminā sevanacittena uppāditameva hoti .
Apica sevanacitte uppanne parehi anupakkamiyamānassāpi aṅgajāte calanaṃ hoteva , tañca tena kataṃ nāma hoti , tasmā kāyacittato samuṭṭhitaṃ pārājikāpattiṃ so āpajjatiyeva ubbhajāṇumaṇḍalikā ( pāci .657-658) viya .
Tatthāpi hi ‘‘ adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ āmasanaṃ vā … pe … paṭipīḷanaṃ vā sādiyeyyā ’’ ti ( pāci .657) sādiyanamatteyeva āpatti vuttā , bhikkhuno kāyasaṃsagge pana ‘‘ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā ’’ ti ( pārā .270) attano upakkamassa āpattinimittabhāvena vuttattā itthiyā phusiyamānassa kāyasaṃsaggarāge ca itthiyā sañjanitakāyacalane ca vijjamānepi attano payogābhāvena anāpattiyeva vuttāti gahetabbaṃ .
Keci pana ‘‘ paṭhamasaṅghādisesavisayepi parehi balakkārena hatthādīhi upakkamiyamānassa mocanassādo ca uppajjati , tena ca asucimhi mutte saṅghādiseso , amutte thullaccayaṃ evā ’’ ti vadanti .
Aṅgārakāsun ti aṅgārarāsiṃ .
Aṅgārakāsun ti aṅgārarāsiṃ , aṅgārapuṇṇāvāṭaṃ vā .
Itthiyā upakkamiyamāne asādiyanaṃ nāma na sabbesaṃ visayoti
M1.143 āha imañhītiādi .
Ekādasahi aggīhīti rāgadosamohajātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsasaṅkhātehi ekādasaggīhi .
Assāti asādiyantassa .
Catukkaṃ nīharitvā ṭhapesīti ettha ekapuggalavisayatāya ekopi anāpattivāro pavesanapaviṭṭhaṭhitauddharaṇasaṅkhaātānaṃ catunnaṃ padānaṃ vasena ‘‘ catukkan ’’ ti vutto .Evarūpe kāle asādiyanaṃ nāma na sabbesaṃ visayoti āha ‘‘ imañhi evarūpaṃ āraddhavipassakan ’’ tiādi
M2.89 .
Ekādasahi aggīhīti rāgadosamohajātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsasaṅkhātehi ekādasahi aggīhi .
Rāgādayo hi anuḍahanaṭṭhena ‘‘ aggī ’’ ti vuccanti .
Te hi yassa santiV2.79 , taṃ niḍahanti , mahāpariḷāhā ca honti dunnibbāpayā ca .
Bhagavatā ca dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho icchitoyevāti āha –
‘‘ paccatthikānañcassa manorathavighātaṃ karonto ’’ ti .
Assāti asādiyantassa yathāvuttaguṇasamaṅgissa .Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamacatukkakathāti ettha pana anāpattivārena saddhiṃ pañcannaṃ vārānaṃ vuttanayena ‘‘ pañca catukkā ’’ ti vattabbepi ekamaggavisayatāya
V1.124 tesaṃ ekattaṃ āropetvā paṭhamacatukkatā vuttā .
Teneva vakkhati tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena tīṇi suddhikacatukkānītiādi .
Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā