Vinītavatthuvaṇṇanā
Vinītavatthuvaṇṇanā
180. Maraṇatthikāva hutvāti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā .
Maraṇatthikabhāvaṃ ajānantāti evaṃ adhippāyino maraṇatthikā nāma hontīti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā .
Na hi te attano cittappavattiṃ na jānanti .
Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena , maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ viya na hotīti adhippāyo .
180. Maraṇatthikāva hutvāti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā evaṃadhippāyino maraṇatthikā nāma hontīti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā āpannā pārājikaṃ .
Na hi te ‘‘ attano cittappavattiṃ na jānantī ’’ ti vuccanti .
180. Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena , maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ ( pārā .153) viya na hotīti adhippāyo .
Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena .
Sanniṭṭhāne panetaṃ natthi .
Pāse baddhasūkaramocane viya na hoti .
‘‘ Yathāyunā ’’ ti vuttamevatthaṃ ‘‘ yathānusandhinā ’’ ti pariyāyantarena vuttaṃ .
Yathāyunāti vuttamevatthaṃ yathānusandhināti pariyāyantarena vuttaṃ , yathānusandhinā yathāyuparicchedenāti vuttaṃ hoti .
Atha vā yathānusandhināti yathānuppabandhena , yāva tasmiṃ bhave santānassa anuppabandho avicchinnappavatti hoti , tāva ṭhatvāti vuttaṃ hoti .
Yathānusandhināti antarā amaritvāti attho .
Appaṭivekkhitvāti anupaparikkhitvā .
Appaṭivekkhitvāti avicāretvā .
Uddhaṃ vā adho vā saṅkamantīti pacchā āgatānaṃ okāsadānatthaṃ nisinnapāḷiyā uddhaṃ vā adho vā gacchanti .
Paccavekkhaṇakiccaṃ natthīti pacchā āgatehi upaparikkhaṇakiccaṃ natthi .
Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ valiṃ gaṇhātīti āha ‘‘ yasmiṃ vali na paññāyatī ’’ ti .
Paṭivekkhaṇañcetaṃ gihīnaṃ santake evāti daṭṭhabbaṃ .
Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ vali na gaṇhātīti āha ‘‘ tasmiṃ vali na paññāyatī ’’ ti .
Paṭivekkhaṇañcedaṃ gihīnaṃ santakeyevāti daṭṭhabbaṃ .
Heṭṭhimabhāge hi kismiñci vijjamāne vali paññāyati .
Dassiteti uddharitvā ṭhapite .
Pāḷiyaṃ musale ussiteti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu ussitesūti attho .
Pāḷiyaṃ musale ussiteti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu bhittiṃ apassāya ṭhapitesūti attho .
Udukkhalabhaṇḍikan ti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ .
Udukkhalabhaṇḍikan ti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ .
Paṭibaddhan ti bhojanapaṭibaddhaṃ , bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti .
Paṭibandhan ti tayā paṭibandhaṃ , paribhogantarāyaṃ saṅghassa mā akāsīti attho .
Paribandhan ti bhojanaparibandhaṃ , bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti .
181. Aggakārikanti
M1.234 ettha kārika-saddassa bhāvavacanattā ‘‘ aggakiriyan ’’ ti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā , tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttapiṇḍapātameva idha upacārayuttiyā aggakiriyāti gahetabbanti āha paṭhamaṃ laddhapiṇḍapātan tiādi . 181. Aggakārikan ti
M2.273V2.242 ettha kārikā -saddassa bhāvavacanattā ‘‘ aggakiriyan ’’ ti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā , tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttaṃ piṇḍapātameva idha upacāravuttiyā ‘‘ aggakiriyā ’’ ti gahetabbanti āha ‘‘ paṭhamaṃ laddhapiṇḍapātan ’’ tiādi . 184. Ahaṃ kukkuccakoti ‘‘ mama kiriyāya mareyya nu kho , no vā ’’ ti evaṃ jātakukkuccako .
Sabbatthāpi panettha evarūpesu vatthūsu amate thullaccayassa vuttattā tena katappayogena dukkhavedanā uppajjatu vā mā vā , pārājikāya abhāvato bhagavato vacanena thullaccayamevāti vadanti .
185. Gabbho
M2.274 patati etenāti gabbhapātanaṃ , tādisaṃ bhesajjaṃ .
Tenāha ‘‘ yena paribhuttenā ’’ tiādiV2.243 .
185. Maddāpetvā pāteti , visaṅketoti yathāṇattiyā akatattā vuttaṃ , yadi pana āṇāpakoV1.204 maddanampi maddāpanampi sandhāya vohāravasena ‘‘ madditvā pātehī ’’ ti vadati , visaṅketo natthīti veditabbaṃ .‘‘ Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā ’’ ti vuttattā pariyāyato āpattimokkho na hotīti āha ‘‘ pariyāyo nāma natthī ’’ ti .
‘‘ Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā ’’ ti ( pārā .171) vuttattā āha ‘‘ pariyāyo nāma natthī ’’ ti , pariyāyena āpattimokkho na hotīti adhippāyo .
185. Maddāpetvā pāteti , visaṅketoti yathāṇattiyā akatattā vuttaṃ , yadi pana āṇāpako
V1.204 maddanampi maddāpanampi sandhāya vohāravasena ‘‘ madditvā pātehī ’’ ti vadati , visaṅketo natthīti veditabbaṃ .‘‘ Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā ’’ ti ( pārā .171) vuttattā āha ‘‘ pariyāyo nāma natthī ’’ ti , pariyāyena āpattimokkho na hotīti adhippāyo .
Gabbhaṃ na gaṇhātīti gabbhaṃ na dhāreti .
Vātena pāṇakehi vā gabbho vinassanto kammaṃ vinā na nassatīti adhippāyena ‘‘ dvīhākārehī ’’ ti vuttaṃ .
Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.26) pana ‘‘ gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassatī ’’ ti vatvā ‘‘ kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkontī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha vātena pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato , apica tappaccayā kammaṃ vipaccati , sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti iminā adhippāyena kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ .
Pāṇakā khāditvā antaradhāpentīti yojetabbaṃ .
Avijāyanatthāya bhesajjaṃ dentassa kucchiyaṃ uppajjitvā vinassissantīti iminā adhippāyena dinne opātakkhaṇanādīsu viya kammabaddho , kucchiyaṃ na uppajjissantīti iminā pana adhippāyena dinne nevatthi kammabaddho .
Sahadhammikānan ti ekassa satthuno sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ .
Pañcannampi vivaṭṭanissitasīlattā ‘‘ samasīlasaddhāpaññānan ’’ ti vuttaṃ .
Sahadhammikānan ti ekassa satthu sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ , sahadhamme vā sikkhāpade sikkhanabhāvena niyuttānaṃ .
Samasīlasaddhānan tiādinā dussīlānaṃ bhinnaladdhikānañca akātumpi labbhatīti dasseti .
Ñātakapavāritaṭṭhānatoti attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato .
Ñātakapavāritaṭṭhānatoti
M1.235 attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato .Gilānassatthāya appavāritaṭṭhānatopi viññattiyā anuññātattā katāpi akatā viyāti akataviññatti ,‘‘ vada , bhante , paccayenā ’’ ti evaṃ akatapavāraṇaṭṭhāne ca viññatti akataviññatti .
Ariyehi akatā ayuttavasena akatapubbā viññatti akataviññatti .
Paṭiyādiyatīti sampādeti .
Paṭiyādiyatīti sampādiyati .
Akātuṃ na vaṭṭatīti ettha dukkaṭaṃ vadanti .
Akātuṃ na vaṭṭatīti ettha dukkaṭaṃ vadanti , ayuttatāvaseneva panettha akaraṇapaṭikkhepo yutto , na āpattivasenāti gahetabbaṃ .
Sahadhammikesu vuttanayenevāti ‘‘ imesampi pañcannaṃ akataviññattiyāpi bhesajjaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttattā kathitaṃ .
Yāva ñātakā passantīti yāva tassa ñātakā passanti .
Yāva ñātakā passantīti yāva tassa ñātakā passanti .
Pitu bhaginī pitucchā .
Mātu bhātā mātulo .
Pitubhaginī pitucchā .
Mātubhātā mātulo .
Nappahontīti kātuṃ na sakkonti .
Nappahontīti kātuṃ na sakkonti .
Sacepi na yācantīti ‘‘ yācituṃ dukkhan ’’ ti adhippāyena yadi na yācanti .
Na yācantīti lajjāya na yācanti .
Ābhogaṃ katvāti idaṃ kattabbatādassanavasena vuttaṃ ,‘‘ ābhogaṃ pana akatvāpi
M2.275 dātuṃ vaṭṭatī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu likhitaṃ .
‘‘ Ābhogaṃ katvā ’’ ti vuttattā aññathā dentassa āpattiyeva .Ete dasa ñātake ṭhapetvāti tesaṃ puttanattādayopi tappaṭibaddhattā ñātakā evāti tepi ettheva saṅgahitā .
Tena aññesan ti iminā aññātakānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Aññesan ti asālohitānaṃ , tenāha etesaṃ puttaparamparāyātiādi .
Tenevāha ‘‘ etesaṃ puttaparamparāyā ’’ tiādi .
Kulaparivaṭṭoti kulānaṃ paṭipāṭi , kulaparamparāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Mayhaṃ dassanti karissantī ’’ ti paccāsāya karontassapi yācitvāpi gahetabbaṭṭhānatāya ñātakesu
V2.244 vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotīti vadanti .
Kulaparivaṭṭoti kulasmiṃ ñātiparamparā .
Bhesajjaṃ karontassāti yathāvuttavidhinā karontassa ,‘‘ tāvakālikaṃ dassāmī ’’ ti ābhogaṃ akatvā dentassāpi pana antarāpatti dukkaṭaṃ vinā micchājīvaṃ vā kuladūsanaṃ vā na hotiyeva , tenāha –
‘‘ vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotī ’’ ti .Sabbapadesupi vinicchayo veditabboti cūḷamātuyātiādīsu sabbapadesu ‘‘ cūḷamātuyā sāmiko ’’ tiādinā yojetvā heṭṭhā vuttanayena vinicchayo veditabbo .
Sabbapadesūti ‘‘ cūḷamātuyā ’’ tiādīsu sabbapadesu .
Upajjhāyassa
V1.205 āharāmāti idaṃ upajjhāyena ‘‘ mama ñātakānaṃ bhesajjaṃ āharathā ’’ ti āṇattehi kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ , iminā ca sāmaṇerādīnaṃ apaccāsāyapi parajanassa bhesajjakaraṇaṃ na vaṭṭatīti dasseti .Vuttanayena pariyesitvāti iminā ‘‘ ñātisāmaṇerehi vā ’’ tiādinā vuttamatthaṃ atidissati .
Vuttanayena pariyesitvāti iminā ‘‘ bhikkhācāravattena vā ’’ ti iminā ,‘‘ ñātisāmaṇerehī ’’ ti iminā ca vuttamatthaṃ atidisati .
Apaccāsīsantenāti ‘‘ mayhaṃ dassanti karissantī ’’ ti evaṃ attano atthāya apaccāsīsantena .
Bhikkhusaṅghassa pana upakārakattaṃ paccāsīsantena kātuṃ vaṭṭati .
Apaccāsīsantenāti āgantukacorādīnaṃ karontenāpi ‘‘ manussā nāma upakārakā hontī ’’ ti attano tehi lābhaṃ apatthayantena .
Paccāsāya karontassa pana vejjakammakuladūsanādidoso hotīti adhippāyo .
‘‘ Evaṃ upakāre kate sāsanaguṇaṃ
M1.236 ñatvā pasīdanti , saṅghassa vā upakārakā hontī ’’ ti karaṇe pana doso natthi .
Keci pana ‘‘ apaccāsīsantena āgantukādīnaṃ paṭikkhittapuggalādīnampi dātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ kattabbākattabbaṭṭhānavibhāgassaniratthakattappasaṅgato ‘‘ apaccāsīsantena sabbesaṃ dātuṃ kātuñca vaṭṭatī ’’ ti ettakamattasseva vattabbato .
Apaccāsīsanañca micchājīvakuladūsanādidosanisedhanatthameva vuttaṃ bhesajjakaraṇasaṅkhatāya imissā antarāpattiyā muccanatthaṃ āgantukacorādīnaṃ anuññātānaṃ dāneneva tāya āpattiyā muccanatoti gahetabbaṃ .Teneva apaccāsīsantenāpi akātabbaṭṭhānaṃ dassetuṃ saddhaṃ kulan tiādi vuttaṃ .
Pucchantīti iminā diṭṭhadiṭṭharogīnaṃ pariyāyenāpi vatvā vicaraṇaṃ ayuttanti dasseti .
‘‘ Bhesajjaṃ ācikkhathā ’’ ti vuttepi yathā ‘‘ aññamaññaṃ pana kathā kātabbā ’’ ti idaṃ pariyāyattā vaṭṭati , evaṃ heṭṭhā vuttanayena ‘‘ idañcidañca gahetvā karontī ’’ ti iminā pariyāyena kathentassapi nevatthi dosoti ācariyā .
Pucchitassāpi pana paccāsīsantassa pariyāyakathāpi na vaṭṭatīti vadanti .
Vinayalakkhaṇaṃ ajānantassa anācariyassa tadanurūpavohārāsambhavato īdisassa lābhassa uppatti nāma natthīti ‘‘ ācariyabhāgo nāmāyan ’’ ti vuttaṃ , vinaye pakataññunā ācariyena labhitabbabhāgo ayanti vuttaṃ hoti .
Samullapesīti apaccāsīsanto evaṃ aññamaññaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesi .
Pupphapūjanatthāya dinnepi akappiyavohārena vidhānassa ayuttattā ‘‘ kappiyavasenā ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ pupphaṃ āharathā ’’ tiādinā kappiyavohāravasenāti attho .
Ācariyabhāgoti vinayācāraṃ akopetvā bhesajjācikkhaṇena vejjācariyabhāgoti attho .
Pupphapūjanatthāya sampaṭicchiyamānaṃ rūpiyaṃ attano santakattabhajanena nissaggiyamevāti āha ‘‘ kappiyavasena gāhāpetvā ’’ ti ,‘‘ amhākaṃ rūpiyaṃ na vaṭṭati , pupphapūjanatthaṃ pupphaṃ vaṭṭatī ’’ tiādinā paṭikkhipitvā kappiyena kammena gāhāpetvāti attho .
Yadi ‘‘ parittaṃ karothā ’’ ti vutte karonti , gihiveyyāvaccakaraṇaṭṭhāne tiṭṭhatīti ‘‘ parittaṃ karotha , bhanteti vutte na kātabban ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ bhaṇathā ’’ ti vutte pana dhammakathāya ajjhesanaṭṭhāne ṭhitattā ‘‘ kātabban ’’ ti vuttaṃ .
Dhammañhi anajjhiṭṭhenapi kathetuṃ vaṭṭati , pageva ajjhiṭṭhena .
Yadi ‘‘ parittaṃ karothā ’’ ti vutte karonti , bhesajjakaraṇaṃ viya gihikammaṃ viya hotīti ‘‘ na kātabban ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Parittaṃ bhaṇathā ’’ ti vutte pana dhammajjhesanattā anajjhiṭṭhenapi bhaṇitabbo dhammo , pageva ajjhiṭṭhenāpīti ‘‘ kātabban ’’ ti vuttaṃ .
Cāletvā suttaṃ parimajjitvāti parittaṃ karontena kātabbavidhiṃ dasseti .
Cāletvā suttaṃ parimajjitvāti idaṃ ‘‘ parittāṇaṃ ettha pavesemī ’’ ti cittena evaṃ kate parittāṇā tattha pavesitā nāma hotīti vuttaṃ .
Vihārato … pe … dukkaṭan ti aññātakānaṃyeva dadato dukkaṭaṃ .
Vihārato … pe … dukkaṭan ti idaṃ aññātakagahaṭṭhe sandhāya vuttanti vadanti .
No ce jānantīti yadi evaṃ vattuṃ na jānanti .
Udakan ti dakkhiṇodakaṃ .
Pādesu apanītesu avamaṅgalasaññino hontīti āha ‘‘ na pādā apanetabbā ’’ ti
M2.276 .
Pādesu udakaṃ ākiritvāti idaṃ tasmiṃ dese cārittavasena vuttaṃ .
Vuttañhi ‘‘ tattha pāḷiyā nisinnānaṃ bhikkhūnaṃ pādesu rogavūpasamanādiatthāya udakaṃ siñcitvā parittaṃ kātuṃ suttañca ṭhapetvā ‘ parittaṃV1.206 bhaṇathā ’ ti vatvā gacchanti .
Evañhi kariyamāne yadi pāde apanenti , manussā taṃ avamaṅgalanti maññanti , rogo vā na vūpasamissatī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ na pādā apanetabbā ’’ ti .Lesakappaṃ akatvā samuppannasuddhacittena ‘‘ parivāratthāya āgacchantū ’’ ti vuttepi gantuṃ vaṭṭati .
Gantuṃ vaṭṭatīti ‘‘ parivāratthāya āgacchantū ’’ ti vuttepi evaṃ sallakkhetvā gantuṃ vaṭṭati .
Matasarīradassane viya kevalaṃ susānadassanepi ‘‘ idaṃ jātānaṃ sattānaṃ khayagamanaṭṭhānan ’’ ti maraṇasaññā uppajjatīti
M1.237 āha ‘‘ sīvathikadassane … pe …‘ maraṇassatiṃ paṭilabhissāmā ’ ti kammaṭṭhānasīsena gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti .Anāmaṭṭhapiṇḍapātoti apabbajitassa hatthato laddho attanā aññena vā pabbajitena aggahitaaggo piṇḍapāto .
Anāmaṭṭhapiṇḍapātoti aggahitaaggo , aparibhuttoti attho .
Kahāpaṇagghanako hotīti iminā dāyakehi bahubyañjanena sampādetvā sakkaccaṃ dinnabhāvaṃ dīpeti .
Thālaketi iminā pattopi gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Thālaketi saṅghike kaṃsādimaye thālake , pattopi ettha saṅgayhati .
Na vaṭṭatīti iminā dukkaṭanti dasseti .
Dāmarikacorassāti rajjaṃ patthayamānassa pākaṭacorassa .
Dāmarikacorassāti rajjaṃ patthentassa pākaṭacorassa .
Adīyamānepi ‘‘ na dentī ’’ ti kujjhantīti sambandho .
Coranāgavatthūti ettha ‘‘ coranāgassa kira āmaṭṭhaṃ dento kujjhissati , anāmaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti thero pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patte bhattaṃ
V2.245 sabbamadāsi , so tena tussi .
‘ Ettakaṃ mayhan ’ ti bhattassa ekapasseyeva thokaṃ ṭhapetvāpi puna tena saddhiṃ sabbampi dātuṃ vaṭṭatī ’’ ti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ .Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa vivarassa bhedassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ gaṇhanaṃ paṭisanthāro .
Ayañhi lokasannivāso alabbhamānena āmisena ca dhammena cāti dvīhi chiddo , tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati , evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena ca dhammena ca paṭisantharaṇaṃ āmisapaṭisanthāro dhammapaṭisanthāro cāti vuccati .
Tattha dhammapaṭisanthāro kassaci na kātabbo natthi .
Yassa kassaci hi gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā dhammena saṅgaho kātabboyeva .
‘‘ Paṭisanthāro pana kassa kātabbo , kassa na kātabbo ’’ ti idaṃ pana āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya vuttaṃ .
Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa ca vivarassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ paṭisanthāro , so pana dhammāmisavasena duvidho .
Tattha āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya ‘‘ kassa kātabbo , kassa na kātabbo ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Āgantukassa vā … pe … kattabbo yevā ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ āgantukaṃ tāvātiādimāha .
Khīṇaparibbayan ti iminā agatibhāvaṃ kāruññabhājanatañca dasseti , tena ca tabbidhurānaṃ samiddhānaṃ dāyakādīnaṃ āgantukattepi dātuṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ hoti .
Taṇḍulādimhi dātabbe sati ‘‘ avelāyaṃ … pe … na vattabbo ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Apaccāsīsantenā ’’ ti vatvā paccāsīsanappakāraṃ dassetuṃ manussā nāmātiādi vuttaṃ .
Ananuññātānaṃ pana apaccāsīsantenāpi dātuṃ na vaṭṭati saddhādeyyavinipātattā , paccāsīsāya pana sati kuladūsanampi hoti .
Ubbāsetvāti samantato tiyojanaṃ vilumpanto manusse palāpetvā aññesaṃ avāsaṃ katvā .
Ubbāsetvāti samantato tiyojanaṃ vilumpante manusse palāpetvā .
Saṅghassatthāya āhaṭāti pākavaṭṭato taṃdivasassatthāya āhaṭā .
Varapotthacittattharaṇan ti anekappakārauttamarūpavicittattharaṇaṃ .
Varapotthakacittattharaṇan ti anekappakāraitthipurisādiuttamarūpavicittaṃ attharaṇaṃ .
187. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodena māritattā sesasoḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā ‘‘ sesāpi pannarasa janā ’’ ti vuttaṃ .
187. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodakena māritattā sesesu soḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā ‘‘ sesāpi pannarasa janā ’’ ti vuttaṃ .
Adūhalapāsāṇā viyāti adūhale āropitapāsāṇā viya .
Kammādhippāyāti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā .
Adūhalapāsāṇā viyāti adūhale āropitapāsāṇā viya .
Kammādhippāyāti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā .
Āvāhetvāti āvisāpetvā .
Āvāhetvāti
M1.238V1.207 āvisāpetvā .Rūpaṃ katvā hatthapādādīni chindantīti tasmiṃ piṭṭhādimaye rūpe amanussaṃ āvāhetvā tassa hatthapādādīni chindanti .
Sakkaṃ devarājānaṃ māreyyāti idaṃ sambhāvanavasena vuttaṃ .
Na hi tādisā mahānubhāvā yakkhā satthaghātārahā honti devāsurayuddhepi tesaṃ satthappahārena maraṇābhāvā .
Vāḷavihāran ti caṇḍasattehi adhiṭṭhitavihāraṃ .
187. Corasamīpaṃ pesento ‘‘ vāḷayakkhavihāraṃ pesetī ’’ ti iminā sadiso .
Kasmā ?
Maraṇādhippāyattā .
Taḷākādīsu macchādiggahaṇatthaṃ kevaṭṭaṃ aññāpadesena ‘‘ taḷākatīraṃ gacchā ’’ ti pahiṇantassa pāṇātipātena bhavitabbaṃ ,‘‘ vāḷayakkhavihāraṃ pāhesī ’’ ti imassa sadiso .
Kasmā ?
‘‘ Maraṇādhippāyattā ’’ ti vacanassānulomato , aṭṭhakathāya mpi ‘‘ evaṃ vāḷayakkhampī ’’ ti vuttattā .
188. Pahāro na dātabboti sambandho .
Amanussaṃ kodhacittena paharantassa dukkaṭameva .
Cikicchādhippāyena paharantassa anācāroti gahetabbo .
Tālapaṇṇaṃ … pe … bandhitabban ti amanussā tālapaṇṇabandhanena palāyantīti katvā vuttaṃ , idañca gihīnaṃ vejjakammavasena kātuṃ na vaṭṭati .
189. Yo
M2.277 rukkhena otthatopi na maratītiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ sayameva vakkhati .
189. Taṃ tatraṭṭhitaṃ chindantan ti taṃ -saddo ekaccesu natthi .
Itaresu pārājikathullaccayaṃ āpannāti attho .
‘‘ Imaṃ chinditvā sīghaṃ gantvā saṅghassa pattacīvaraṃ dassāmī ’’ ti kusalacittenapi chindituṃ na vaṭṭati ananuññātattā .
189. Yo rukkhena otthatopi na maratītiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ sayameva vakkhati , taṃ tattheva gahetabbaṃ .Evañhi tattha vuttaṃ ( pāci . aṭṭha .92)–
‘‘ Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyaṃ pana sabbaaṭṭhakathāsu ‘ sace bhikkhu rukkhena vā ajjhotthato hoti opāte vā patito , sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chinditvā bhūmiṃ vā khaṇitvā nikkhamituṃ , jīvitahetupi attanā na kātabbaṃ , aññena pana bhikkhunā bhūmiṃ vā khaṇitvā rukkhaṃ vā chinditvā allarukkhato vā daṇḍakaṃ chinditvā taṃ rukkhaṃ pavaṭṭetvā nikkhamāpetuṃ vaṭṭati , anāpattī ’ ti vuttaṃ .
Tattha kāraṇaṃ na dissati ,‘ anujānāmi , bhikkhave , davaḍāhe ḍayhamāne paṭaggiṃ dātuṃ parittaṃ kātun ’ ti ( cūḷava .283) idaṃ pana ekameva suttaṃ dissati .
Sace etassa anulomaṃ , attano na vaṭṭati , aññassa vaṭṭatīti idaṃ nānākaraṇaṃ na sakkā laddhuṃ .
Attano atthāya
V2.246 karonto attasinehena akusalacitteneva karoti , paro pana kāruññena .
Tasmā anāpattīti ce , etampi akāraṇaṃ .
Kusalacittenapi hi imaṃ āpattiṃ āpajjati , sabbaṭṭhakathāsu pana vuttattā na sakkā paṭisedhetuṃ , gavesitabbā ettha yutti , aṭṭhakathācariyānaṃ vā saddhāya gantabban ’’ ti .
Tasmā yaṃ ettha ito aññathā kenaci papañcitaṃ , gaṇṭhipadesu ca kāraṇaṃ vuttaṃ , taṃ na sārato paccetabbaṃ .Aññassa pana bhikkhuno vaṭṭati anuññātattā .
190. Alla … pe … pācittiyan ti sukkhaṭṭhānepi aggiṃ pātetvā iminā adhippāyena ālimpentassa pācittiyameva .
Dukkaṭan ti sukkhaṭṭhāne vā sukkhaṃ ‘‘ asukkhan ’’ ti avavatthapetvā vā aggiṃ pātentassa dukkaṭaṃ .
Kīḷādhippāyepi eseva nayo .
Kīḷādhippāyo ca paṭapaṭāyamānasaddassādavaseneva veditabbo .
190. Kathaṃ ?
Kuṭirakkhaṇatthañhi bhagavatā paṭaggidānādi anuññātaṃ , kuṭi nāmesā bhikkhūnaṃ atthāya .
Tasmā ‘‘ bhikkhurakkhaṇatthaṃ aññassa bhikkhussa vaṭṭatī ’ ti vattabbamettha natthī ’’ ti vuttaṃ .
Yadi evaṃ acchinnacīvarassa naggabhāvappaṭicchādanatthaṃ bhūtagāmapātabyatā bhagavatā anuññātā , jīvitarakkhaṇatthañca sappadaṭṭhakāle anuññātaṃ , tasmā ‘‘ api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ , na ca rukkho vā chinditabbo ’’ tiādi na vattabbaṃ siyā , tasmā taṃ nidassanaṃ appamāṇaṃ , aṭṭhakathācariyo evettha pamāṇaṃ .
Ettha panāyaṃ ācariyassa takko – ariyapuggalesupi sattā naggiyaṃ passitvā appasādaṃ katvā nirayūpagā bhavissanti
M0.170 , tathā sappā ca ḍaṃsitvā , tesaṃ pāpavimocanatthaṃ bhūtagāmapātabyatā anuññātā .
Dānapatīnaṃ cittarakkhaṇatthaṃ paṭaggidānādi .
Aññathā lokassa puññantarāyo , saṅghassa ca lābhantarāyo hoti .
Vadhakassa pana cittahitakaraṇaṃ natthi , taṃ pana avītikkamaṃ , jīvitapariccajanaṃ passitvā vā ‘‘ aho dukkaraṃ katan ’’ ti pasādameva labheyyunti attano na vaṭṭati , aññassa vaṭṭati .
Aññathā titthiyānaṃ asaddhammasiddhiyāti .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ jīvitatthāya rukkhaṃ chindantassa attasinehavasena chindanato akusalattā na vaṭṭati , aññassa vaṭṭatī ’’ ti likhitaṃ .
Anekesu rukkhena otthatesu , opāte vā patitesu aññena aññassatthāya rukkhachedanādiV0.151 kātuṃ vaṭṭati , kasmā ?
Paraparittāṇādhippāyatoti .
Parittan ti rakkhaṇaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ samantā bhūmitacchanan ’’ tiādi vuttaṃ .
190. Dabbūpakaraṇānīti kehici chinditvā ṭhapitāni sapariggahitāni sandhāya vuttaṃ .
Tattha hi ṭhānācāvanābhāvena vināsādhippāyassa dukkaṭaṃ vuttaṃ .Khiḍḍādhippāyenāpi dukkaṭan ti sukkhatiṇādīsu aggikaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ , allesu pana kīḷādhippāyenapi karontassa pācittiyameva .
Paṭipakkhabhūto aggi paṭaggi .
Parittakaraṇan ti ārakkhakaraṇaṃ .
Sayaṃ vā uṭṭhitan ti vāteritānaṃ veḷuādīnaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena samuṭṭhitaṃ .
Nirupādānoti indhanarahito .
Paṭipakkhabhūto , paṭimukhaṃ gacchanto vā aggi paṭaggi , tassa allatiṇādīsupi dānaṃ anuññātaṃ , taṃ dentena dūrato āgacchantaṃ dāvaggiṃ disvā vihārassa samantato ekakkhaṇe adatvā ekadesato paṭṭhāya vihārassa samantato saṇikaṃ jhāpetvā yathā mahantopi aggi vihāraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti , evaṃ vihārassa samantā abbhokāsaṃ katvā paṭaggi dātabbo , so dāvaggino paṭipathaṃ gantvā ekato hutvā tena saha nibbāti .
Parittakaraṇan ti samantā rukkhatiṇādicchedanaparikhākhaṇanādiārakkhakaraṇaṃ , tenāha tiṇakuṭikānaṃ samantā bhūmitacchanan tiādi .
191-192.
Khettameva otiṇṇattā pārājikan ti ‘‘ dvīhī ’’ ti vutte dvīhipi pahārehi maraṇassa paccāsīsanato ekena vinā dvinnaṃ abhāvato
M2.278 ca pārājikaṃ .
‘‘ Dvīhiyevāti niyamite pana ekena pahārena mārite natthi pārājikan ’’ ti vadanti .
Paṭhamaṃ āhitabalavegassa pubbānuciṇṇavasena dhammānaṃ desantaruppattiyā gamanamattaṃ ṭhapetvā jīvitindriyassa tattha avijjamānattā ‘‘ sīsacchedakassā ’’ ti vuttaṃ .
Imassa vatthussāti āghātanavatthussa .
191. Tīhi mārite pana visaṅketan ti ettha tīsu ekena māritepi ‘‘ khettameva otiṇṇattā pārājikan ’’ ti vuttattā tayopi ekato hutvā mārenti ce , āpajjati , teneva vuttaṃ ‘‘ paricchedabbhantare vā avisaṅketan ’’ ti .
‘‘ Paricchedātikkame pana sabbattha visaṅketaṃ hotī ’’ ti vuttattā dvinnaṃ balaṃ gahetvā tatiyo ce māreti āpajjati viya dissati , vīmaṃsitabbaṃ .
191. Khettameva otiṇṇattā pārājikan ti dvīsu ekassāpi antogadhattā ‘‘ dvīhī ’’ ti vuttakhette ekassāpi otiṇṇattā pārājikaṃ ,‘‘ dvīhi eva mārehi na ekenā ’’ ti niyamite pana ekeneva mārite natthi pārājikanti vadanti , evaṃ dve eva purisātiādīsupi .‘‘ Pānaparibhogenāti vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālikan ’’ ti vadanti .
Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Catutthapārājikaṃ
Catusaccavidūti
V2.247 cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ , taṃ avedi paṭivijjhīti catusaccavidū .
Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccavidubhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu pasāritabhāvena pākaṭattā ca bhagavāva visesena ‘‘ catusaccavidū ’’ ti thomanaṃ arahati .
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā‘‘ Dve mārentū ’’ ti vutte ekena vā dvīhi vā mārite pārājikan ti ‘‘ dvinnaṃ pahārānaṃ maraṇe sati dve māritā nāma honti , asati ekova hoti , tasmā vijānitabban ’’ ti vadanti .
Pubbe katasīsacchedapayogato añño payogo jīvitindriyupacchedako na upalabbhati , paṭhamena payogenassa
M1.239 jīvitindriyaṃ upacchijjatīti ‘‘ sīsacchedakassā ’’ ti vuttaṃ , yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ‘‘ jīvitindriyassa avijjamānattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ , taṃ akāraṇaṃ jīvitindriyasannissitacittasantatiṃV1.208 vinā ukkhipanasannirujjhanādivasappavattassa gamanassa asambhavato .
Na hi vāyuvegena paṇṇapaṭādayo viya kāyo gacchati , na ca ukkhipane pavattāva cittajaviññattiādayova nikkhipanādinopi hetubhūtāti sakkā vattuṃ vicchinditvā pavattanato .
Pubbe anāhitavegāpi hi kāci sarīsapajāti dvidhā chinnā chedanamattā dvīhi vibhāgehi katipayakkhaṇaṃ dvīsu disāsu gacchati , tattha ca yasmiṃ bhāge hadayavatthu tiṭṭhati , tatraṭṭhaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ dvīsupi bhāgesu kāyappasāde ghaṭṭitaṃ phoṭṭhabbaṃ ālambitvā uppajjati , tato tadārammaṇameva yathārahamekasmiṃ bhāge ekadā aññasmiṃ aññadāti evaṃ pariyāyena kāyaviññāṇaṃ uppajjati , tato hadayavatthusmiṃyeva sampaṭicchanādivīthicittāni bhavaṅgantaritāni manodvāravīthiviññāṇāni ca viññattijanakāni uppajjanti , ye hi ubhayabhāgā gacchanti vā calanti vā phandanti vā .
Cittassa pana lahuparivattiyā ekakkhaṇe ubhayabhāgāpi calantā viya upaṭṭhahanti , seyyathāpi nāma kukkuḷādinarakesu nimuggasakalasarīrassa sattassa ekasmiṃ khaṇe sakalasarīrepi kāyaviññāṇadukkhaṃ uppajjamānaṃ viya upaṭṭhāti , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ , tato pana yasmiṃ bhāge jīvitindriyaṃ sasesakammajarūpaṃ nirujjhati , tattha kāyaviññāṇaṃ nappavattati , hadayavatthusahitabhāgeyeva yāva jīvitindriyanirodhā pavattati .
Nanu narakādīsu ekābaddhe sarīre sabbattha pariyāyena kāyaviññāṇasamuppatti yuttā hotu , dvidhā hutvā vicchinne pana bhāgadvaye kathanti ?
Nāyaṃ doso .
Sarīre hi ekābaddhatā nāma paramatthadhammabyatirittā kāci natthi paravādīnaṃ avayavīādi viya , kammādiekakāraṇapuñjāyattatāya bahūnaṃ sahuppattiyeva ekābaddhatā .
Tattha ca satthappahārādiviruddhapaccayopanipātena vibhinnānampi kammādiekakāraṇānaṃ puñjāyattatā na vigacchati , yāva sā na vigacchati , tāva avicchinnāva tattha viññāṇappavatti .
Vibhinnānaṃ pana kammajarūpānaṃ aññesañca sesatisantatirūpānañca upatthambhanabhāvena ciraṃ pavattituṃ na sakkonti , yāva ca dharanti , tāva viññāṇapaccayā honti , viññāṇena ca tesaṃM1.240 calanagamanādidesantaruppatti .
Tasmā kabandhassapi dhāvakkhaṇe saviññāṇajīvitindriyaṃ attheva , tañca sīsacchedakappayogeneva sīghaṃ patati , tato aññappayogassa sarīre visesuppādanato puretarameva paṭhameneva kiccanipphattito sīsacchedakasseva kammabaddhoti gahetabbo .Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Catutthapārājikaṃ
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā
Evarūpānīti kabandhavatthusadisāni .
Imassa vatthussāti āghātanavatthussa .
Atthadīpaneti ekena purisena payogena vā māritatāsaṅkhātassa atthassa dīpane .
191-192.
Khettameva otiṇṇattā pārājikan ti ‘‘ dvīhī ’’ ti vutte dvīhipi pahārehi maraṇassa paccāsīsanato ekena vinā dvinnaṃ abhāvato
M2.278 ca pārājikaṃ .
‘‘ Dvīhiyevāti niyamite pana ekena pahārena mārite natthi pārājikan ’’ ti vadanti .
Paṭhamaṃ āhitabalavegassa pubbānuciṇṇavasena dhammānaṃ desantaruppattiyā gamanamattaṃ ṭhapetvā jīvitindriyassa tattha avijjamānattā ‘‘ sīsacchedakassā ’’ ti vuttaṃ .
Imassa vatthussāti āghātanavatthussa .‘‘ Pānaparibhogenāti vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālikan ’’ ti vadanti .
192. Pānaparibhogena
V1.209 vaṭṭatīti sambandho .
Evaṃ pana vuttattā ‘‘ loṇasovīrakaṃ yāmakālikan ’’ ti keci vadanti , keci pana ‘‘ gilānānaṃ pākatikameva , agilānānaṃ pana udakasambhinnan ’’ ti vuttattā ‘‘ guḷaṃ viya sattāhakālikan ’’ ti .Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ
Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyapārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito .