Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā
Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā
Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā
Ākulāti
M2.128 saṅkulā .
Luḷitāti viloḷitā .
Katthacīti ekissāya aṭṭhakathāyaṃ .
Ekaṃ pañcakaṃ dassitan ti ‘‘ parapariggahitañca hoti , parapariggahitasaññī ca , garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā , theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti , āmasati , āpatti dukkaṭassa .
Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .
Ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .122) evaṃ vuttapañcaavahāraṅgāni ekaṃ pañcakanti dassitaṃ .
Dve pañcakāni dassitānīti ‘‘ chahākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassa .
Na ca sakasaññī , na ca vissāsaggāhī , na ca tāvakālikaṃ , garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā , theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti , āmasati , āpatti dukkaṭassa .
Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .
Ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti evaṃ vuttesu chasu padesu ekaṃ apanetvā avasesāni pañca padāni ekaṃ pañcakanti dassetvā heṭṭhā vuttapañcakañca gahetvā dve pañcakāni dassitāni .
Ettha panāti ‘‘ pañcahākārehi adinnaṃ ādiyantassā ’’ tiādīsu .
Sabbehipi padehīti ‘‘ parapariggahitañca hotī ’’ tiādīhi padehi .
Labbhamānāniyeva pañcakānīti pañcavīsatiyā avahāresu labbhamānapañcakāni .Pañcavīsati avahārā nāma vacanabhedeneva bhinnā , atthato pana abhinnā .
Ākulā duviññeyyavinicchayāti ācariyānaṃ mukhe santike sabbākārena aggahitavinicchayānaṃ duviññeyyā .
Dukatikapaṭṭhānapāḷi ( paṭṭhā .5.1.1 ādayo , dukatikapaṭṭhānapāḷi ) viya ākulā duviññeyyavinicchayā , kevalaṃ taṃ ācariyā pubbāparavirodhamakatvā saṅgītito paṭṭhāya āgatanayamavināsetvā vaṇṇayantīti ‘‘ paṭṭhānapāḷimivāti apare vadantī ’’ ti ca vuttā .
Katthacīti ekissā aṭṭhakathāyaṃ .
Ekaṃ pañcakaṃ dassitan ti ‘‘ parapariggahitañca hoti , parapariggahitasaññī ca , garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā , theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti , ṭhānā cāvetī ’’ ti ( pārā .122) vuttapañcaavahāraṅgāni ekaṃ pañcakanti dassitaṃ .
Dve pañcakāni dassitānīti ‘‘ chahi ākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassa .
Na ca sakasaññī , na ca vissāsaggāhī , na ca tāvakālikaṃ , garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā , theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti , ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .125) evaṃ vuttesu chasu padesu ekaṃ apanetvā sesāni
M1.173 pañca padāni ekaṃ pañcakaṃ katvā heṭṭhā vuttapañcakañca gahetvā dve pañcakāni dassitāni .
Ettha panāti pañcahākārehītiādīsu .Sabbehipi padehīti parapariggahitañca hotītiādīhi sabbehi pañcahi padehi .
Pañcannaṃ
V1.151 avahārānaṃ samūho pañcakaṃ .Pañcannaṃ avahārānaṃ samūho pañcakaṃ , sako hattho sahattho , tena nibbatto , tassa vā sambandhīti
V2.114 sāhatthiko , avahāro .
Sāhatthikādi pañcakaṃ sāhatthikapañcakan ti ādipadavasena nāmalābho daṭṭhabbo kusalādittikassa kusalattikavohāro viya .
Imināva nayena pubbapayogādi pañcakaṃ pubbapayogapañcakaṃ , theyyāvahārādi pañcakaṃ theyyāvahārapañcakan ti nāmalābho daṭṭhabboti .
Sako hattho sahattho , tena nibbatto , tassa vā sambandhīti sāhatthiko , avahāro .
Sāhatthikādi pañcakaṃ sāhatthikapañcakan tiādipadavasena nāmalābho daṭṭhabbo .
Evaṃ sesesupi .Tatiyapañcamesu pañcakesūti sāhatthikapañcakatheyyāvahārapañcakesu .
Labbhamānapadavasenāti sāhatthikapañcake labbhamānassa nissaggiyāvahārapadassa vasena theyyāvahārapañcake labbhamānassa parikappāvahārapadassa ca vasena yojetabbanti attho .
Tatiyapañcamesu pañcakesūti sāhatthikapañcakatheyyāvahārapañcakesu .
Labbhamānapadavasenāti sāhatthikapañcake labbhamānassa nissaggiyāvahārapadassa vasena , theyyāvahārapañcake labbhamānassa parikappāvahārapadassa ca vasena yojetabbanti attho .
Āṇattiyā nibbatto avahāro āṇattiko .
Nissajjanaṃ nissaggo , suṅkaghātaṭṭhāne parikappitokāse vā ṭhatvā bhaṇḍassa bahi pātanaṃ .
Nissaggova nissaggiyo .
Kiriyāsiddhito puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ
M2.129 atthaṃ sādhetīti atthasādhako .
‘‘ Asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi , tadā avaharā ’’ ti evarūpo hi āṇāpanapayogo parassa telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakānaṃ upāhanādīnaṃ nikkhepapayogo ca āṇattassa bhaṇḍaggahaṇato upāhanādīnaṃ telapātanato ca puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādheti .
Sāhatthikapayogopi hi evarūpo atthasādhakoti vuccati .
Vuttañhetaṃ mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . dutiyapārājikavaṇṇanā )–
‘‘ Atthasādhako nāma ‘ asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi , tadā taṃ avaharā ’ ti āṇāpeti .
Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati , āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ .
Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati , hatthato muttamatteyeva pārājikan ’’ ti .
Dhurassa nikkhipanaṃ dhuranikkhepo .
Ārāmābhiyuñjanādīsu attano ca parassa ca dānaggahaṇesu nirussāhabhāvāpajjanaṃ .
Sahatthā avaharatīti sahatthena gaṇhāti .
‘‘ Asukassa bhaṇḍaṃ avaharā ’’ ti aññaṃ āṇāpetīti etthāpi āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva āpatti daṭṭhabbā .
Yadi evaṃ imassa , atthasādhakassa ca ko visesoti ?
Taṅkhaṇaññeva gahaṇe niyuñjanaṃ āṇattikapayogo , kālantarena gahaṇatthaṃ niyogo atthasādhakoti ayametesaṃ viseso .
Tenevāha –
‘‘ asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi , tadā avaharāti āṇāpetī ’’ ti .
Ettha ca āṇāpanapayogova atthasādhakoti dassito , sāhatthikavasenapi atthasādhakapayogo pana upari āvi bhavissati .
Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabboti idaṃ nidassanamattaṃ .
Ārāmābhiyuñjanādīsupi tāvakālikabhaṇḍadeyyānaṃ adānepi eseva nayo .Nissaggiyo nāma … pe … pārājikassāti iminā bahisuṅkaghātapātanaṃ nissaggiyapayogoti dasseti .
‘‘ Hatthe bhāraṃ theyyacitto bhūmiyaṃ nikkhipati , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .101) vuttattā pana suddhacittena gahitaparabhaṇḍassa theyyacittena gumbādipaṭicchannaṭṭhāne khipanampi imasmiṃ nissaggiyapayoge saṅgayhatīti daṭṭhabbaṃ .
Kiriyāsiddhito puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādhetīti atthasādhako .
Atha vā attano vattamānakkhaṇe avijjamānampi kiriyāsiddhisaṅkhātaṃ atthaṃ avassaṃ āpattiṃ sādhetītipi atthasādhako .
Asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ yadā sakkosīti idaṃ nidassanamattaṃ parassa telakumbhiyā upāhanādīnaṃ nikkhepapayogassāpi atthasādhakattā .
Tathā hi vuttaṃ mātikāṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ Atthasādhako nāma ‘ asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkoti , tadā taṃ avaharā ’ ti aññaṃ āṇāpeti .
Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati , āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ .
Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakatelaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati , hatthato muttamatteyeva pārājikan ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . dutiyapārājikavaṇṇanā ).
Imassa
M1.174 atthasādhakassa āṇattiyā ca ko visesoti ?
Taṅkhaṇaññeva gahaṇe niyuñjanaṃ āṇattikapayogo , kālantarena gahaṇatthaṃ niyogo atthasādhakoti ayaṃ nesaṃ viseso .
Tenevāha ‘‘ asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ yadā sakkosī ’’ tiādi .Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabboti idaṃ nidassanamattaṃ , ārāmābhiyuñjanādīsupi tāvakālikabhaṇḍadeyyānaṃ adānepi eseva nayo .
‘‘ Āṇattivasena
V2.115 pubbapayogo veditabbo ’’ ti vuttattā anantarāyena gaṇhantassa ‘ asukassa bhaṇḍaṃ avaharā ’ ti āṇāpanaṃ bhaṇḍaggahaṇato pubbattā pubbapayogo , payogena saha vattamāno avahāro sahapayogo ,‘‘ asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ harissāmā ’’ ti saṃvidahitvāM2.130 sammantayitvā avaharaṇaṃ saṃvidāvahāro .
Saṅketakammaṃ nāma pubbaṇhādikālaparicchedavasena sañjānanakammaṃ , nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikhaṇanādinimittakaraṇaṃ .
Ṭhānācāvanavasena sahapayogoti idaṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , khilasaṅkamanādīsupi asati ca ṭhānācāvane sahapayogo daṭṭhabbo .
Vuttañhetaṃ mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . dutiyapārājikavaṇṇanā )‘‘ ṭhānācāvanavasena khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo ’’ ti .Bhaṇḍaggahaṇappayogato āṇattiyā pubbattā āha ‘‘ āṇattivasena pubbapayogo veditabbo ’’ ti .
Payogena saha vattamāno avahāro sahapayogoti āha ‘‘ ṭhānācāvanavasenā ’’ ti , idañca nidassanamattaṃ khīlasaṅkamanādīsupi asati ṭhānācāvane sahapayogattā .
Vuttañhi
V1.152 mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ṭhānācāvanavasena khīlādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . dutiyapārājikavaṇṇanā ).Theno vuccati coro , tassa bhāvo theyyaṃ , tena avaharaṇaṃ theyyāvahāro .
Yo hi sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati , tulākūṭamānakūṭakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti , tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāro .
Pasayha abhibhavitvā avaharaṇaṃ pasayhāvahāro .
Yo hi pasayha balakkārena paresaṃ santakaṃ gaṇhāti gāmaghātakādayo viya , attano pattabalito vā vuttanayena adhikaṃ gaṇhāti rājabhaṭādayo viya , tassevaṃ gaṇhato avahāro pasayhāvahāro .
Bhaṇḍavasena ca okāsavasena ca parikappetvā avaharaṇaṃ parikappāvahāro .
Tiṇapaṇṇādīhi aṅgulimuddikādiṃ paṭicchādetvā pacchā tassa paṭicchannassa avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro .
Kusaṃ saṅkāmetvā avaharaṇaṃ kusāvahāro .
Tulayitvāti upaparikkhitvā .
Porāṇāti saṅgītiācariyā .
Tulayitvāti upaparikkhitvā .
Sāmīcīti vattaṃ , āpatti pana natthīti adhippāyo .
Ayamettha sāmīci eva , sace na deti , āpatti natthi , pārājikabhayā pana yathā sikkhākāmo deti , evaṃ dātabbameva .
Sāmīcīti vattaṃ .
Sakasaññāya adentassa āpatti natthīti vadanti .
Yāni panettha vatthūni , tāni sīhaḷadīpe ācariyehi saṅghādīnamanumatiyā aṭṭhakathāsu pakkhittāni ,‘‘ anāgate brahmacārīnaṃ hitatthāya potthakāruḷhakālato pacchāpī ’’ ti vuttaṃ .
Mahājanasammaddoti mahājanasaṅkhobho .
Bhaṭṭhe janakāyeti apagate janakāye .
Sammaddoti nividdhatāsaṅkhobho .
Bhaṭṭhe janakāyeti apagate janasamūhe .
‘‘ Idañca kāsāvaṃ attano santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehī ’’ ti kiṃkāraṇā evamāha ?
Cīvarasāmikena yasmā dhuranikkhepo kato , tasmā tassa adinnaṃ gahetuṃ na vaṭṭati .
Avahārakopi vippaṭisārassa uppannakālato paṭṭhāya cīvarasāmikaṃ pariyesanto vicarati ‘‘ dassāmī ’’ ti , cīvarasāmikena ca ‘‘ mametan ’’ ti vutte etenapi avahārakena ālayo pariccatto , tasmā evamāha .
Yadi evaṃ cīvarasāmikoyeva ‘‘ attano santakaṃ gaṇhāhī ’’ ti kasmā na vuttoti ?
Ubhinnampi kukkuccavinodanatthaṃ .
Kathaṃ ?
Avahārakassa ‘‘ mayā sahatthena na dinnaṃ , bhaṇḍadeyyametan ’’ ti kukkuccaṃ uppajjeyya , itarassa ‘‘ mayā paṭhamaṃ dhuranikkhepaṃ katvā pacchā adinnaṃ gahitan ’’ ti kukkuccaṃ uppajjeyyāti .
Attano santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehīti idaṃ ubhinnampi kukkuccavinodanatthaṃ vuttaṃ .
Avahārakassa hi ‘‘ mayā sahatthena na dinnaṃ , bhaṇḍadeyyaṃ etan ’’ ti kukkuccaṃ uppajjeyya , itarassa ca ‘‘ mayā paṭhamaṃ dhuranikkhepaṃ katvā pacchā adinnaṃ gahitan ’’ ti kukkuccaṃ uppajjeyyāti .
Samagghan ti appagghaṃ .
Samagghan ti
M2.131 appagghaṃ .
Dāruatthaṃ pharatīti dārūhi kattabbakiccaṃ sādheti .
Āṇattikaṃ āṇattikkhaṇepi gaṇhāti , kālantarenāpi atthasādhako , kālantaraṃ sandhāyāti idametesaṃ nānattaṃ .Dāruatthaṃ pharatīti dārūhi kattabbakiccaṃ sādheti .
Mayi santetiādi
V2.116 sabbaṃ raññā pasādena vuttaṃ ,‘‘ therena pana ananucchavikaṃ katan ’’ ti na maññitabbaṃ .Ekadivasaṃ dantakaṭṭhacchedanādinā yā ayaṃ agghahāni vuttā , sā sabbā bhaṇḍasāminā kiṇitvā gahitameva sandhāya vuttā .
Ekadivasaṃ dantakaṭṭhacchedanādinā yā ayaṃ agghahāni vuttā , sā sabbā bhaṇḍasāminā
Kiṇitvā gahitameva sandhāya vuttā , sabbaṃ panetaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ .
Pāsāṇañca sakkharañca pāsāṇasakkharaṃ .
Pāsāṇañca sakkharañca pāsāṇasakkharaṃ .
Sabbaṃ panetaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena veditabbaṃ .
Dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇoti imasseva vivaraṇaṃ ‘‘ āpattiṃ vā anāpattiṃ vā ’’ tiādi .
Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Akkhadassāti ettha akkha -saddena kira vinicchayasālā vuccati .
Tattha nisīditvā vajjāvajjaṃ passantīti akkhadassā vuccanti dhammavinicchanakā .
Akkhadassāti ettha akkha-saddena kira vinicchayasālā vuccati , tattha nisīditvā vajjāvajjaṃ nirūpayantīti ‘‘ akkhadassā ’’ ti vuccanti dhammavinicchanakā .
Haneyyun ti ettha hananaṃ nāma hatthapādādīhi pothanañceva sīsādicchedanañca hotīti āha –
‘‘ haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā ’’ ti .
Teneva padabhājaniyañca ‘‘ hatthena vā pādena vā kasāya vā vettena vā aḍḍhadaṇḍakena vā chejjāya vā haneyyun ’’ ti vuttaṃ .
Tattha aḍḍhadaṇḍakenāti dvihatthappamāṇena rassamuggarena veḷupesikāya vā .
Chejjāyāti hatthapādasīsādīnaṃ chedanena .
Hananaṃ nāma hatthapādādīhi pothanañceva hatthanāsādicchedanañca hotīti āha ‘‘ haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā ’’ ti .
Padabhājanīyañca ‘‘ hatthena vā pādena vā kasāya vā vettena vā aḍḍhadaṇḍakena vā chajjāya vā haneyyun ’’ ti ( pārā .92) vuttaṃ .
Tattha aḍḍhadaṇḍakenāti dvihatthappamāṇena
M1.175 rassamuggarena , veḷupesikāya vā .
Chejjāya vāti hatthādīnaṃ chedanena .
Chindanti etāya hatthapādādīnīti chejjā , satthaṃ , tena satthenātipi attho .Nīhareyyun ti gāmanigamādito nīhareyyuṃ .
Nīhareyyun ti raṭṭhato nīhareyyuṃ .
Corosi … pe … thenosīti ettha ‘‘ paribhāseyyun ’’ ti padaṃ ajjhāharitvā attho veditabboti āha ‘‘ corosīti evamādīni ca vatvā paribhāseyyun ’’ ti .
‘‘ Corosi … pe … thenosī ’’ ti ettha paribhāseyyunti padaṃ ajjhāharitvā attho veditabboti āha ‘‘ corosi … pe … paribhāseyyun ’’ ti .
Yaṃ taṃ bhaṇḍaṃ dassitanti sambandho .
93. Yaṃ taṃ bhaṇḍaṃ dassitanti sambandho .
Yattha yattha ṭhitan ti bhūmiādīsu yattha yattha ṭhitaṃ .
Yathā yathā ādānaṃ gacchatīti bhūmiādīsu ṭhitaṃ bhaṇḍaṃ sabbaso aggahaṇepi yena yena ākārena gahaṇaṃ upagacchati .
Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā
93. Yattha yattha ṭhitan ti bhūmiyādīsu yattha yattha ṭhitaṃ .
Yathā yathā ādānaṃ gacchatīti yena yena ākārena gahaṇaṃ upagacchati .