Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā
Sikkhitabbāti āsevitabbā .
Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanā
‘‘ Mahābodhisattā
M0.96 niyatā ’’ ti vuttaṃ anugaṇṭhipade .
Yattha ‘‘ anugaṇṭhipade ’’ ti , tattha ‘‘ vajirabuddhittherassā ’’ ti gahetabbaṃ .
Sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīti vā tīsu bodhīsu sammāsambodhiyaṃ sattā bodhisattā mahābodhisattā nāma .
Pātimokkhasīlabahukattā , bhikkhusīlattā , kilesapidahanavasena vattanato , uttamena bhagavatā paññattattā ca adhikaṃ , buddhuppādeyeva pavattanato uttaman ti aññatarasmiṃ gaṇṭhipade .
Kiñcāpi paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti , tathāpi ‘‘ buddhuppādeyeva pavattatī ’’ ti niyamitaṃ tena pariyāyenāti .
Tenāha ‘‘ na hiV0.87 taṃ paññattiṃ uddharitvā ’’ tiādi .
Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ , taṃ pana idha anadhippetaṃ .
Na hi taṃ pātimokkhuddesena saṅgahitanti .
Samantabhadrakaṃ kāraṇavacanaṃ sabbasikkhāpadānaṃ sādhāraṇalakkhaṇattā imissā anupaññattiyā ariyapuggalā ca ekaccaṃ āpattiṃ āpajjantīti sādhitametaṃ , tasmā ‘‘ na hi taṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī ’’ ti aṭṭhakathāvacanaṃ asamatthaṃ viya dissatīti ?
Nāsamatthaṃ , samatthameva yasmiṃ yasmiṃ sikkhāpade sāsā vicāraṇā , tassa tasseva vasena aṭṭhakathāya pavattito .
Tathā hi kaṅkhāvitaraṇiyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . nidānavaṇṇanā ) udakukkhepasīmādhikāre ‘‘ timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā uttarantiyā bhikkhuniyā ’’ ti vuttaṃ bhikkhunivibhaṅge āgatattā .
Eseva nayo aññepi evarūpesu .
Kimatthanti ce taṃ ?
Pāḷikkamānuvattanena pāḷikkamadassanatthaṃ .
Tatridaṃ samāsato adhippāyadīpanaṃ – padasodhammasikkhāpadassa tikaparicchede upasampanne upasampannasaññī , anāpatti , akaṭānudhammasikkhāpadavasena upasampanne ukkhittake siyā āpatti , tathā sahaseyyasikkhāpadeti evamādi .
Attho panettha parato āvi bhavissati .
Yaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ , taṃ pana idha anadhippetan ’’ ti ca ,‘‘ tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā , sā pana idha anadhippetā .
Na hi taṃsamāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī ’’ ti .
‘‘ Tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti imāya pāḷiyā virujjhati .
Ayañhi pāḷi adhisīlasikkhāva idha adhippetā , naM0.97 itarāti dīpeti .
Aṭṭhakathāvacanaṃ tāsampi tiṇṇaṃ lokiyānaṃ adhippetataṃ dīpeti .
Ayaṃ panettha aṭṭhakathādhippāyo – tissopi lokiyā sikkhā imasmiṃ paṭhamapārājike sambhavanti , kālenāpi adhicittapaññālābhī bhikkhu tathārūpaṃ asappāyaṃ paccayaṃ paṭicca tato tato adhicittato , adhipaññāto ca āvattitvā sīlabhedaṃ pāpuṇeyyāti ṭhānametaṃ vijjati , na lokuttaracittapaññālābhī , ayaṃ nayo itaresupi sabbesu adinnādānādīsu sacittakesu labbhati , acittakesu pana itaropi .
Tathāpi kevalaṃ vinayapiṭakassa , pātimokkhasīlassa ca saṅgāhakattā ‘‘ sikkhaṃ appaccakkhāyā ’’ ti imasmiṃ uttarapade paccakkhānārahā adhisīlasikkhāva lokiyāti dassanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Ettha sikkhāti kāyavacīduccaritato viratī ca cetanā ca , aññatra cetanāyeva veditabbā .
Sikkhāpadan ti sauddesasikkhāpadaṃ , ekaccaṃ anuddesasikkhāpadañca labbhati .
Cittassa adhikaraṇaṃ katvāti tasmiṃ sikkhatīti adhikaraṇatthe bhummanti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Yathāsikkhāpadan ti paccavekkhaṇavasena vuttaṃ .
Sīlapaccavekkhaṇāpi hi sīlameva , tasmā suppaṭicchannādicārittesuV0.88 virativippayuttacetanaṃ pavattentopi sikkhaṃ paripūrentotveva saṅkhyaṃ gacchati .
‘‘ Sampajānamusāvāde pācittiyan ’’ ti ( pāci .2) vuttamariyādaṃ avītikkamanto ‘‘ tasmiñca sikkhāpade sikkhatī ’’ ti vuccati .
Aññatarasmiṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘ sikkhāti taṃ sikkhāpadaṃ sikkhanabhāvena pavattacittuppādo .
Sājīvan ti paññatti .
Tadatthadassanatthaṃ pubbe methunasaṃvarassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Yasmā sikkhāya guṇasammatāya puññasammatāya tantiyā abhāvato lokassa dubbalyāvikammaṃ tattha na sambhavati .
Patthanīyā hi sā , tasmā ‘‘ yañca sājīvaṃ samāpanno , tattha dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti vuttaṃ .
Āṇāya hi dubbalyaṃ sambhavatīti āyasmā upatisso .
SājīvapadabhājanīyavaṇṇanāUttaman ti visiṭṭhaṃ .
Adhisīlādīsu vijjamānesu sīlādīhipi bhavitabbaṃ .
Yathā hi omakatarappamāṇaṃ chattaṃ vā dhajaṃ vā upādāya atirekappamāṇaṃ ‘‘ atichattaṃ atidhajo ’’ ti vuccati , evamihāpi ‘‘ anukkaṭṭhasīlaṃ upādāya adhisīlena bhavitabbaṃ , tathā anukkaṭṭhaṃ cittaṃ paññañca upādāya adhicittena adhipaññāya ca bhavitabban ’’ ti manasi katvā sīlādiṃ sarūpato vibhāvetukāmo ‘‘ katamaṃ panettha sīlan ’’ tiādimāha .
Vivaṭṭūpanissayā sīlādayo lokiyehi abhivisiṭṭhattā adhisīlādivohārena vuttāti dassetuṃ
V1.113 katamaṃ panātiādi āraddhaṃ .Tattha pañcaṅgadasaṅgasīlan ti abuddhuppādakāle sīlaṃ sandhāya vuttaṃ tassa vivaṭṭūpanissayattābhāvā .
Yaṃ pana buddhuppāde ratanattayaguṇaṃ tathato ñatvā sāsane suniviṭṭhasaddhāhi upāsakopāsikāhi ceva sāmaṇerasikkhamānāhi ca rakkhiyamānaṃ pañcaṅgaaṭṭhaṅgadasaṅgasīlaṃ , tampi adhisīlameva magguppattihetuto .
Vipassanāmagguppattinimittatāya hi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ lokiyānaṃ sīlehi adhisīlaṃ jātaṃ adhicittaṃ viya .
Na hi vipassanāmagganimittataṃ muñcitvā lokiyacittato adhicittassa añño koci viseso upalabbhati , tadubhayañca anādimato saṃsāravaṭṭassa attādisāravirahitatāya tilakkhaṇabbhāhatattaṃ ,‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti ākārena pavattaavijjātaṇhādidosamūlakattañca , taṃdosamūlaviddhaṃsanasamatthāya sīlacittabalopatthaddhāya vipassanāya ukkaṃseneva tassa saṃsāravaṭṭassa vigamañca , tadupadesakassa sammāsambuddhassa sabbaññutādiaparimitaguṇagaṇayogena aviparītasaddhammadesakattañca yāthāvato ñatvā paṭipannena samādāya sikkhitabbatāya vivaṭṭūpanissayaṃ jātaṃ , na aññena kāraṇena , tañca vivaṭṭūpanissayattaṃ yadi sāsane pañcasīlādissāpi samānaṃ , kimidaṃ adhisīlaṃ na siyā .
Pañcasīlādimatte ṭhitānañhi anāthapiṇḍikādīnaṃ gahaṭṭhānampi maggo uppajjati .
Na hi adhisīlādhicittaṃ vinā magguppatti hoti , tañca kiñcāpi kesañci
M1.131 anupanissayatāya tasmiṃ attabhāve magguppattiyā hetu na hoti , tathāpi bhavantare avassaṃ hotevāti adhisīlameva kālaṃ karontānaṃ kalyāṇaputhujjanānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ viya , tenāha buddhuppādeyeva ca pavattatītiādi .
Vivaṭṭaṃ patthetvā rakkhiyamānampi pañcasīlādi buddhuppādeyeva pavattati .
Na hi taṃ paññattin tiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi .
Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti , na aññe .
Magguppattiṃ sandhāya hissa adhisīlatā vuttā .
Tenāha ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti .
Tasseva hi adhisīlanti abyavadhānena maggādhiṭṭhānāti .Aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlesveva antogadhattā visuṃ aggahetvā ‘‘ pañcaṅgadasaṅgasīlan ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
Pātimokkhasaṃvarasīlan ti cārittavārittavasena duvidhaṃ vinayapiṭakapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ .
Tañhi yo naṃ pāti rakkhati , taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhanti vuccati .
Saṃvaraṇaṃ saṃvaro
M2.59 , kāyavācāhi avītikkamo .
Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro .
So eva sīlanaṭṭhena sīlanti pātimokkhasaṃvarasīlaṃ .
AparoV2.52 nayo ( udā . aṭṭha .31; itivu . aṭṭha .97)– kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī , puthujjano .
Aniccatāya vā bhavābhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī , maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīloti pātī , sattasantāno , cittameva vā .
Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ .
Cittassa hi vimokkhena satto vimuttoti vuccati .
Vuttañhi ‘‘ cittavodānā visujjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.100),‘‘ anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttan ’’ ti ( mahāva .28) ca .
Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti .
‘‘ Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsaratan ’’ ti ( saṃ . ni .2.124) hi vuttaṃ .
Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho .
‘‘ Kaṇṭhekāḷo ’’ tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā .
Atha vā pāteti vinipāteti dukkhehīti pāti , cittaṃ .
Vuttañhi ‘‘ cittena nīyati loko , cittena parikassatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.62).
Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho .
Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti , taṇhāsaṃkileso .
Vuttañhi ‘‘ taṇhā janeti purisaṃ ( saṃ . ni .1.55-57), taṇhādutiyo puriso ’’ ti ( a . ni .4.9; itivu .15,105) ca ādi .
Tato pātito mokkhoti pātimokkho .
Atha vā patati etthāti pāti , cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni .
Vuttañhi ‘‘ chasu loko samuppanno , chasu kubbati santhavan ’’ ti ( saṃ . ni .1.70; su . ni .171).
Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkho .
AthaM2.60 vā pāto vinipāto assa atthīti pātī , saṃsāro .
Tato mokkhoti pātimokkho .
Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati , muccati etenāti mokkho , patino mokkho tena paññattattāti patimokkho , patimokkho eva pātimokkho .
Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttena atthena mokkho cātiV2.53 patimokkho , patimokkho eva pātimokkho .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhametan ’’ ti ( mahāva .135) vitthāro .
Atha vā pa-iti pakāre , atīti accantatthe nipāto , tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkho .
Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkho .
Pati pati mokkhoti vā patimokkho , tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhetīti attho , patimokkho eva pātimokkho .
Mokkho vā nibbānaṃ , tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho .
Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo ca yathārahaṃ kilesanibbāpanato , patimokkhoyeva pātimokkho .
Pativattati mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ , patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo .
Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro , pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro .
So eva sīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ , atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo ceva cetanā ca .
Adhisīlanti vuccatīti anavasesato kāyikavācasikasaṃvarabhāvato ca maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca pātimokkhasaṃvarasīlaṃ adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlaṃ adhisīlanti vuccati .
Na hi taṃ paññattin tiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi .
Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti , na aññe .
Magguppattiṃ sandhāya hissa adhisīlatā vuttā .
Tenāha ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti .Pajjotānan ti ālokānaṃ .
Na hi taṃ paññattin tiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi .
Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti , na aññe .
Nanu ca paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti , evaṃ sati kasmā ‘‘ buddhuppādeyeva pavattati , na vinā buddhuppādā ’’ ti
M2.61 niyametvā vuttanti āha –
‘‘ na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā ’’ tiādi .
Kiñcāpi paccekabuddhā pātimokkhasaṃvarasampannāgatā honti , na pana tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo .
‘‘ Imasmiṃ vatthusmiṃ imasmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotī ’’ ti paññapanaṃ aññesaṃ avisayo , buddhānaṃyeva esa visayo , buddhānaṃ balanti āha –
‘‘ buddhāyeva panā ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti .
Tasseva hi adhisīlanti abyavadhānena maggādhiṭṭhānāti .
Idha anadhippetan ti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘ sikkhā ’’ ti anadhippetaṃ .Lokiyasīlassa adhisīlabhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti vuttaṃ .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhūti gahaṭṭhesu sotāpannānaṃ sadāravītikkamasambhavato vuttaṃ .
Tathā hi te saputtadārā agāraṃ ajjhāvasanti .
Idha anadhippetan ti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘ sikkhā ’’ ti anadhippetaṃ .
Lokiyaaṭṭhasamāpatticittānīti sāsanasabhāvaṃ ajānantehi lokiyajanehi samāpajjitabbāni aṭṭha rūpārūpajjhānasampayuttacittāni sandhāya vuttaṃ .
Na hi mahaggatesu lokiyalokuttarabhedo atthi , yena lokiyavisesanaṃ lokuttaranivattanaṃ siyā .
Tasmā sāsanikehi samāpajjitabbamahaggatajjhānanivattanameva lokiyavisesanaṃ kataṃ .
Yathā cettha , evaṃ kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittānīti etthāpi lokiyavisesanaṃ kātabbameva .
Ayameva hi adhicittato
V1.114 cittassa bhedo , yaṃ sāsanaṃ ajānantassa puggalassa samuppajjanaṃ .
Evañca abuddhuppādepi sāsanasabhāvaṃ jānantānaṃ paccekabuddhādīnampi sīlacittānaṃ adhisīlādhicittatā samatthitā hoti .
Na vinā buddhuppādāti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ .
Āyatiṃ vāsanāhetuṃ pana sīlacittaṃ tepi desentiyeva , tañca maggahetutāya adhisīlādhicittampi hontaṃ appakatāya vipphārikatābāhujaññattābhāvena abbohārikanti ‘‘ buddhuppādeyevā ’’ ti avadhāraṇaṃ katanti veditabbaṃ .Samādāpanaṃ
V2.54 samādānañcāti aññesaṃ samādāpanaṃ sayaṃ samādānañca .Adhicittanti vuccatīti maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato adhicittanti vuccati .
Na vinā buddhuppādāti kiñcāpi paccekabuddhānaṃ vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ hotiyeva , na pana te tattha aññe samādāpetuṃ sakkontīti na tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo .
Vipassanāpaññāyapi adhipaññatāsādhane ‘‘ na vinā buddhuppādā ’’ ti vacanaṃ imināva adhippāyena vuttanti veditabbaṃ .
Lokiyaaṭṭhasamāpatticittānīti sāsanasabhāvaṃ ajānantehi lokiyajanehi samāpajjitabbāni aṭṭha rūpārūpajjhānasampayuttacittāni sandhāya vuttaṃ .
Na hi mahaggatesu lokiyalokuttarabhedo atthi , yena lokiyavisesanaṃ lokuttaranivattanaṃ siyā .
Tasmā sāsanikehi samāpajjitabbamahaggatajjhānanivattanameva lokiyavisesanaṃ kataṃ .
Yathā cettha , evaṃ kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittānīti etthāpi lokiyavisesanaṃ kātabbameva .
Ayameva hi adhicittato
V1.114 cittassa bhedo , yaṃ sāsanaṃ ajānantassa puggalassa samuppajjanaṃ .
Evañca abuddhuppādepi sāsanasabhāvaṃ jānantānaṃ paccekabuddhādīnampi sīlacittānaṃ adhisīlādhicittatā samatthitā hoti .
Na vinā buddhuppādāti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ .
Āyatiṃ vāsanāhetuṃ pana sīlacittaṃ tepi desentiyeva , tañca maggahetutāya adhisīlādhicittampi hontaṃ appakatāya vipphārikatābāhujaññattābhāvena abbohārikanti ‘‘ buddhuppādeyevā ’’ ti avadhāraṇaṃ katanti veditabbaṃ .Na vinā buddhuppādāti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ .
Lokiyacittassa adhicittatā pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ tatopi ca maggaphalacittameva adhicittan ’’ ti āha .
Taṃ pana idha anadhippetan ti iminā aṭṭhakathāvacanena lokiyacittassa vasena adhicittasikkhāpi idha adhippetāti viññāyati .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti ca iminā lokiyaadhicittaṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti āpannaṃ .
Idha anadhippetan ti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘ sikkhā ’’ ti anadhippetaṃ .
Na hi taṃsamāpannotiādiaṭṭhakathāvacanehi idha adhicittaniddese , upari adhipaññāniddese ca maggaphalasampayuttaadhicittaadhipaññānameva paṭikkhepato lokiyādhicittādhipaññānaṃ
M1.132 idha adhippetatā , taṃ dvayaṃ samāpannassāpi methunadhammasamāpajjanasabhāvo ca viññāyati , pāḷiyaṃ pana ‘‘ yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti vuttattā lokiyāpi adhicittādhipaññā anadhippetāti viññāyati .
Tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca evamadhippāyo veditabbo –
‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī ’’ ti citte uppannamatte lokiyaṃ adhicittaṃ adhipaññā ca parihāyati , adhisīlaṃ pana cittuppādamattena na parihāyatīti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana paṭiladdhalokuttaramaggassa bhikkhuno ‘‘ methunaṃ paṭisevissāmī ’’ ti cittampi na uppajjati sabbaso akuppadhammattā , puthujjanānaṃ samāpattilābhīnampi kenaci kāraṇena uppajjati kuppadhammattāti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ na hi taṃsamāpanno ’’ ti lokuttarāva paṭikkhittāti veditabbaṃ .Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhantiādinayappavattan ti iminā –
‘‘ Tattha katamaṃ kammassakataññāṇaṃ ?
‘ Atthi dinnaṃ , atthi yiṭṭhaṃ , atthi hutaṃ , atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko , atthi ayaṃ loko , atthi paro loko , atthi mātā , atthi pitā , atthi sattā opapātikā , atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā
V2.55 paṭipannā , ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī ’ ti yā evarūpā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi , idaṃ vuccati kammassakataññāṇaṃ .
Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇan ’’ ti ( vibha .793)–
Imaṃ vibhaṅgapāḷiṃ saṅgaṇhāti .
Tattha ( vibha . aṭṭha .793) atthi dinnan tiādīsu dinnapaccayā phalaṃ atthīti iminā upāyena attho veditabbo .
Dinnan ti ca deyyadhammasīsena dānaṃ vuttaṃ .
Yiṭṭhan ti mahāyāgo , sabbasādhāraṇaṃ mahādānanti attho .
Hutan ti pahonakasakkāro adhippeto .
Atthi mātā , atthi pitāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattiādīnaṃ phalasambhavo vutto .
Idaṃ vuccatīti yaṃ ñāṇaṃ ‘‘ idaṃ kammaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’’ ti jānāti , idaṃ kammassakataññāṇaṃ nāma vuccatīti attho .
Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ tividhaṃ manoduccaritanti idaṃ na sakakammaṃ nāma , tīsu dvāresu dasavidhampi sucaritaṃ sakakammaṃ nāma .
Attano vāpi hotu parassa vā , sabbampi akusalaṃ na sakakammaṃM2.63 nāma .
Kasmā ?
Atthabhañjanato anatthajananato ca .
Attano vā hotu parassa vā , sabbampi kusalaṃ sakakammaṃ nāma .
Kasmā ?
Anatthabhañjanato atthajananato ca .
Evaṃ jānanasamatthe imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā bahuṃ dānaṃ datvā sīlaṃ pūretvā uposathaṃ samādiyitvā sukhena sukhaṃ sampattiyā sampattiṃ anubhavitvā nibbānaṃ pattānaṃ sattānaṃ gaṇanaparicchedo natthi .
Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇan ti maggasaccassa paramatthasaccassa ca anulomanato saccānulomikanti laddhanāmaṃ vipassanāñāṇaṃ ṭhapetvā avasesā sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇamevāti attho .
Atthi dinnan ti ettha dinnan ti dānacetanā adhippetā , tassa dinnassa phalaṃ atthīti attho .
Esa nayo atthi yiṭṭhan ti etthāpi .
Ādi -saddena hutādīnaṃ saṅgaho .
Tattha yiṭṭhan ti mahāyāgo sabbasādhāraṇaṃ mahādānameva .
Hutan ti pahonakasakkāro , attano vā hotu , paresaṃ vā dasa akusalakammapathā , sabbepi vā akusalā dhammā anatthuppādanato na sakaṃ kammaṃ nāma , tabbiparītā kusalā dhammā sakaṃ nāma , tadubhayampi vā kusalākusalaṃ kammassakomhītiādivacanato sati saṃsārappavattiyaṃ adhimuccanaṭṭhena sattānaṃ sakanti evaṃ kammassakatāya sakabhāve attano santakatāya uppajjanakañāṇaṃ kammassakataññāṇaṃ , upalakkhaṇamattañcetaṃ .
Sāsananissitā pana sabbāpi vaṭṭagāminikusalapaññā kammassakataññāṇe paviṭṭhā .Tilakkhaṇākāraparicchedakan ti aniccādilakkhaṇattayassa hutvā abhāvādiākārapaacchindanakaṃ .
Adhipaññāti vuccatīti maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato vipassanāñāṇaṃ adhipaññāti vuccati .
‘‘ Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakaṃ ;
Anubhoti dvayametaṃ , anubandhati kārakan ’’ ti .( saṃ . ni .1.256);
Evaṃ
V2.56 atīte anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatapaññā adhipaññātipi vadanti .
Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇan ti idaṃ pana maggassaV1.115 āsannapaccayatāya ukkaṭṭhavasena vuttaṃ .
Taditarāsañhi ratanattayānussaraṇādipaññānampi maggahetutāya adhipaññatā samānāvāti gahetabbaṃ .Lokiyapaññāya adhipaññābhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā ’’ ti vuttaṃ .
Na hi taṃsamāpannotiādiaṭṭhakathāvacanehi idha adhicittaniddese , upari adhipaññāniddese ca maggaphalasampayuttaadhicittaadhipaññānameva paṭikkhepato lokiyādhicittādhipaññānaṃ
M1.132 idha adhippetatā , taṃ dvayaṃ samāpannassāpi methunadhammasamāpajjanasabhāvo ca viññāyati , pāḷiyaṃ pana ‘‘ yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti vuttattā lokiyāpi adhicittādhipaññā anadhippetāti viññāyati .
Tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca evamadhippāyo veditabbo –
‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī ’’ ti citte uppannamatte lokiyaṃ adhicittaṃ adhipaññā ca parihāyati , adhisīlaṃ pana cittuppādamattena na parihāyatīti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana paṭiladdhalokuttaramaggassa bhikkhuno ‘‘ methunaṃ paṭisevissāmī ’’ ti cittampi na uppajjati sabbaso akuppadhammattā , puthujjanānaṃ samāpattilābhīnampi kenaci kāraṇena uppajjati kuppadhammattāti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ na hi taṃsamāpanno ’’ ti lokuttarāva paṭikkhittāti veditabbaṃ .Saha ājīvanti etthāti sājīvoti sabbasikkhāpadaṃ vuttanti āha –
‘‘ sabbampi … pe … tasmā sājīvanti vuccatī ’’ ti .
Tattha sikkhāpadan ti ‘‘ nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo ’’ ti vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ .
Sabhāgavuttinoti samānavuttikā , sadisappavattikāti attho .
Tasmiṃ sikkhatīti ettha ādheyyāpekkhattā adhikaraṇassa kimādheyyamapekkhitvā ‘‘ tasmin ’’ ti adhikaraṇaṃ niddiṭṭhanti āha –
‘‘ taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā ’’ ti , taṃ sājīvasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ ‘‘ yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi , na sikkhāmī ’’ ti evaṃ pavattivasena sikkhāpadavisayattā tadādheyyabhūtassa cittassa adhikaraṇaṃ katvāti attho .
Nanu ca ‘‘ sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti imassa padabhājanaṃ karontena ‘‘ yaṃ sikkhaṃ sājīvañca samāpanno , tadubhayaṃ dassetvā tesu sikkhati , tena
M2.64 vuccati sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti vattabbaṃ siyā , evamavatvā ‘‘ tasmiṃ sikkhati , tena vuccati sājīvasamāpanno ’’ ti ettakameva kasmā vuttanti antolīnacodanaṃ sandhāyāha ‘‘ na kevalañcāyametasmin ’’ tiādi .Tassā ca sikkhāyāti tassā adhisīlasaṅkhātāya sikkhāya .
Sikkhaṃ paripūrentoti
Sīlasaṃvaraṃ paripūrento , vārittasīlavasena viratisampayuttaṃ cetanaṃ cārittasīlavasena virativippayuttaṃ cetanañca attani pavattentoti attho .
Tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatīti ‘‘ nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo ’’ ti evaṃ vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ avītikkamanto hutvā tasmiṃ yathāvuttasikkhāpade sikkhatīti attho .
Sīlasaṃvarapūraṇaṃ sājīvānatikkamanañcāti idameva ca dvayaṃ idha sikkhanaṃ nāmāti adhippāyo .
Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo .
Sājīvānatikkamato hi yāva maggā sikkhāpāripūrī hoti .
Apicettha ‘‘ sikkhaṃ paripūrento sikkhatī ’’ ti iminā viraticetanāsaṅkhātassa sīlasaṃvarassa visesato santāne pavattanakālova gahito ,‘‘ avītikkamanto sikkhatī ’’ ti iminā pana appavattanakālopi .
Sikkhañhi paripūraṇavasena attani pavattentopi niddādivasena appavattentopi vītikkamābhāvā ‘‘ avītikkamanto sikkhatī ’’ ti vuccatīti .
Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito .