Issues
選擇版本
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā

Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā

作者: _System_commentary_ @ Administrator

Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā

Sikkhitabbāti āsevitabbā . Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanā ‘‘ MahābodhisattāM0.96 niyatā ’’ ti vuttaṃ anugaṇṭhipade . Yattha ‘‘ anugaṇṭhipade ’’ ti , tattha ‘‘ vajirabuddhittherassā ’’ ti gahetabbaṃ . Sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīti vā tīsu bodhīsu sammāsambodhiyaṃ sattā bodhisattā mahābodhisattā nāma . Pātimokkhasīlabahukattā , bhikkhusīlattā , kilesapidahanavasena vattanato , uttamena bhagavatā paññattattā ca adhikaṃ , buddhuppādeyeva pavattanato uttaman ti aññatarasmiṃ gaṇṭhipade . Kiñcāpi paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti , tathāpi ‘‘ buddhuppādeyeva pavattatī ’’ ti niyamitaṃ tena pariyāyenāti . Tenāha ‘‘ na hiV0.87 taṃ paññattiṃ uddharitvā ’’ tiādi . Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ , taṃ pana idha anadhippetaṃ . Na hi taṃ pātimokkhuddesena saṅgahitanti . Samantabhadrakaṃ kāraṇavacanaṃ sabbasikkhāpadānaṃ sādhāraṇalakkhaṇattā imissā anupaññattiyā ariyapuggalā ca ekaccaṃ āpattiṃ āpajjantīti sādhitametaṃ , tasmā ‘‘ na hi taṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī ’’ ti aṭṭhakathāvacanaṃ asamatthaṃ viya dissatīti ? Nāsamatthaṃ , samatthameva yasmiṃ yasmiṃ sikkhāpade sāsā vicāraṇā , tassa tasseva vasena aṭṭhakathāya pavattito . Tathā hi kaṅkhāvitaraṇiyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . nidānavaṇṇanā ) udakukkhepasīmādhikāre ‘‘ timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā uttarantiyā bhikkhuniyā ’’ ti vuttaṃ bhikkhunivibhaṅge āgatattā . Eseva nayo aññepi evarūpesu . Kimatthanti ce taṃ ? Pāḷikkamānuvattanena pāḷikkamadassanatthaṃ . Tatridaṃ samāsato adhippāyadīpanaṃ – padasodhammasikkhāpadassa tikaparicchede upasampanne upasampannasaññī , anāpatti , akaṭānudhammasikkhāpadavasena upasampanne ukkhittake siyā āpatti , tathā sahaseyyasikkhāpadeti evamādi . Attho panettha parato āvi bhavissati . Yaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ , taṃ pana idha anadhippetan ’’ ti ca ,‘‘ tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā , sā pana idha anadhippetā . Na hi taṃsamāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī ’’ ti . ‘‘ Tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti imāya pāḷiyā virujjhati . Ayañhi pāḷi adhisīlasikkhāva idha adhippetā , naM0.97 itarāti dīpeti . Aṭṭhakathāvacanaṃ tāsampi tiṇṇaṃ lokiyānaṃ adhippetataṃ dīpeti . Ayaṃ panettha aṭṭhakathādhippāyo – tissopi lokiyā sikkhā imasmiṃ paṭhamapārājike sambhavanti , kālenāpi adhicittapaññālābhī bhikkhu tathārūpaṃ asappāyaṃ paccayaṃ paṭicca tato tato adhicittato , adhipaññāto ca āvattitvā sīlabhedaṃ pāpuṇeyyāti ṭhānametaṃ vijjati , na lokuttaracittapaññālābhī , ayaṃ nayo itaresupi sabbesu adinnādānādīsu sacittakesu labbhati , acittakesu pana itaropi . Tathāpi kevalaṃ vinayapiṭakassa , pātimokkhasīlassa ca saṅgāhakattā ‘‘ sikkhaṃ appaccakkhāyā ’’ ti imasmiṃ uttarapade paccakkhānārahā adhisīlasikkhāva lokiyāti dassanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti vuttanti veditabbaṃ . Ettha sikkhāti kāyavacīduccaritato viratī ca cetanā ca , aññatra cetanāyeva veditabbā . Sikkhāpadan ti sauddesasikkhāpadaṃ , ekaccaṃ anuddesasikkhāpadañca labbhati . Cittassa adhikaraṇaṃ katvāti tasmiṃ sikkhatīti adhikaraṇatthe bhummanti dassanatthaṃ vuttaṃ . Yathāsikkhāpadan ti paccavekkhaṇavasena vuttaṃ . Sīlapaccavekkhaṇāpi hi sīlameva , tasmā suppaṭicchannādicārittesuV0.88 virativippayuttacetanaṃ pavattentopi sikkhaṃ paripūrentotveva saṅkhyaṃ gacchati . ‘‘ Sampajānamusāvāde pācittiyan ’’ ti ( pāci .2) vuttamariyādaṃ avītikkamanto ‘‘ tasmiñca sikkhāpade sikkhatī ’’ ti vuccati . Aññatarasmiṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘ sikkhāti taṃ sikkhāpadaṃ sikkhanabhāvena pavattacittuppādo . Sājīvan ti paññatti . Tadatthadassanatthaṃ pubbe methunasaṃvarassetaṃ adhivacanan ’’ ti . Yasmā sikkhāya guṇasammatāya puññasammatāya tantiyā abhāvato lokassa dubbalyāvikammaṃ tattha na sambhavati . Patthanīyā hi sā , tasmā ‘‘ yañca sājīvaṃ samāpanno , tattha dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti vuttaṃ . Āṇāya hi dubbalyaṃ sambhavatīti āyasmā upatisso . Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanā
Uttaman ti visiṭṭhaṃ . Adhisīlādīsu vijjamānesu sīlādīhipi bhavitabbaṃ . Yathā hi omakatarappamāṇaṃ chattaṃ vā dhajaṃ vā upādāya atirekappamāṇaṃ ‘‘ atichattaṃ atidhajo ’’ ti vuccati , evamihāpi ‘‘ anukkaṭṭhasīlaṃ upādāya adhisīlena bhavitabbaṃ , tathā anukkaṭṭhaṃ cittaṃ paññañca upādāya adhicittena adhipaññāya ca bhavitabban ’’ ti manasi katvā sīlādiṃ sarūpato vibhāvetukāmo ‘‘ katamaṃ panettha sīlan ’’ tiādimāha .
Vivaṭṭūpanissayā sīlādayo lokiyehi abhivisiṭṭhattā adhisīlādivohārena vuttāti dassetuṃV1.113 katamaṃ panātiādi āraddhaṃ .
Tattha pañcaṅgadasaṅgasīlan ti abuddhuppādakāle sīlaṃ sandhāya vuttaṃ tassa vivaṭṭūpanissayattābhāvā . Yaṃ pana buddhuppāde ratanattayaguṇaṃ tathato ñatvā sāsane suniviṭṭhasaddhāhi upāsakopāsikāhi ceva sāmaṇerasikkhamānāhi ca rakkhiyamānaṃ pañcaṅgaaṭṭhaṅgadasaṅgasīlaṃ , tampi adhisīlameva magguppattihetuto . Vipassanāmagguppattinimittatāya hi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ lokiyānaṃ sīlehi adhisīlaṃ jātaṃ adhicittaṃ viya . Na hi vipassanāmagganimittataṃ muñcitvā lokiyacittato adhicittassa añño koci viseso upalabbhati , tadubhayañca anādimato saṃsāravaṭṭassa attādisāravirahitatāya tilakkhaṇabbhāhatattaṃ ,‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti ākārena pavattaavijjātaṇhādidosamūlakattañca , taṃdosamūlaviddhaṃsanasamatthāya sīlacittabalopatthaddhāya vipassanāya ukkaṃseneva tassa saṃsāravaṭṭassa vigamañca , tadupadesakassa sammāsambuddhassa sabbaññutādiaparimitaguṇagaṇayogena aviparītasaddhammadesakattañca yāthāvato ñatvā paṭipannena samādāya sikkhitabbatāya vivaṭṭūpanissayaṃ jātaṃ , na aññena kāraṇena , tañca vivaṭṭūpanissayattaṃ yadi sāsane pañcasīlādissāpi samānaṃ , kimidaṃ adhisīlaṃ na siyā . Pañcasīlādimatte ṭhitānañhi anāthapiṇḍikādīnaṃ gahaṭṭhānampi maggo uppajjati . Na hi adhisīlādhicittaṃ vinā magguppatti hoti , tañca kiñcāpi kesañciM1.131 anupanissayatāya tasmiṃ attabhāve magguppattiyā hetu na hoti , tathāpi bhavantare avassaṃ hotevāti adhisīlameva kālaṃ karontānaṃ kalyāṇaputhujjanānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ viya , tenāha buddhuppādeyeva ca pavattatītiādi . Vivaṭṭaṃ patthetvā rakkhiyamānampi pañcasīlādi buddhuppādeyeva pavattati . Na hi taṃ paññattin tiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ . Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi . Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti , na aññe . Magguppattiṃ sandhāya hissa adhisīlatā vuttā . Tenāha ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti . Tasseva hi adhisīlanti abyavadhānena maggādhiṭṭhānāti .
Aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlesveva antogadhattā visuṃ aggahetvā ‘‘ pañcaṅgadasaṅgasīlan ’’ ti ettakameva vuttaṃ . Pātimokkhasaṃvarasīlan ti cārittavārittavasena duvidhaṃ vinayapiṭakapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ . Tañhi yo naṃ pāti rakkhati , taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhanti vuccati . Saṃvaraṇaṃ saṃvaroM2.59 , kāyavācāhi avītikkamo . Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro . So eva sīlanaṭṭhena sīlanti pātimokkhasaṃvarasīlaṃ . AparoV2.52 nayo ( udā . aṭṭha .31; itivu . aṭṭha .97)– kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī , puthujjano . Aniccatāya vā bhavābhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī , maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīloti pātī , sattasantāno , cittameva vā . Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ . Cittassa hi vimokkhena satto vimuttoti vuccati . Vuttañhi ‘‘ cittavodānā visujjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.100),‘‘ anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttan ’’ ti ( mahāva .28) ca . Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti . ‘‘ Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsaratan ’’ ti ( saṃ . ni .2.124) hi vuttaṃ . Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho . ‘‘ Kaṇṭhekāḷo ’’ tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā . Atha vā pāteti vinipāteti dukkhehīti pāti , cittaṃ . Vuttañhi ‘‘ cittena nīyati loko , cittena parikassatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho . Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti , taṇhāsaṃkileso . Vuttañhi ‘‘ taṇhā janeti purisaṃ ( saṃ . ni .1.55-57), taṇhādutiyo puriso ’’ ti ( a . ni .4.9; itivu .15,105) ca ādi . Tato pātito mokkhoti pātimokkho . Atha vā patati etthāti pāti , cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni . Vuttañhi ‘‘ chasu loko samuppanno , chasu kubbati santhavan ’’ ti ( saṃ . ni .1.70; su . ni .171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkho . AthaM2.60 vā pāto vinipāto assa atthīti pātī , saṃsāro . Tato mokkhoti pātimokkho . Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati , muccati etenāti mokkho , patino mokkho tena paññattattāti patimokkho , patimokkho eva pātimokkho . Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttena atthena mokkho cātiV2.53 patimokkho , patimokkho eva pātimokkho . Tathā hi vuttaṃ ‘‘ pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhametan ’’ ti ( mahāva .135) vitthāro . Atha vā pa-iti pakāre , atīti accantatthe nipāto , tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkho . Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkho . Pati pati mokkhoti vā patimokkho , tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhetīti attho , patimokkho eva pātimokkho . Mokkho vā nibbānaṃ , tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho . Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo ca yathārahaṃ kilesanibbāpanato , patimokkhoyeva pātimokkho . Pativattati mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ , patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo . Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro , pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro . So eva sīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ , atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo ceva cetanā ca . Adhisīlanti vuccatīti anavasesato kāyikavācasikasaṃvarabhāvato ca maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca pātimokkhasaṃvarasīlaṃ adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlaṃ adhisīlanti vuccati . Na hi taṃ paññattin tiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ . Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi . Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti , na aññe . Magguppattiṃ sandhāya hissa adhisīlatā vuttā . Tenāha ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti .
Pajjotānan ti ālokānaṃ . Na hi taṃ paññattin tiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ . Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi . Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti , na aññe .
Nanu ca paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti , evaṃ sati kasmā ‘‘ buddhuppādeyeva pavattati , na vinā buddhuppādā ’’ tiM2.61 niyametvā vuttanti āha – ‘‘ na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā ’’ tiādi . Kiñcāpi paccekabuddhā pātimokkhasaṃvarasampannāgatā honti , na pana tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo . ‘‘ Imasmiṃ vatthusmiṃ imasmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotī ’’ ti paññapanaṃ aññesaṃ avisayo , buddhānaṃyeva esa visayo , buddhānaṃ balanti āha – ‘‘ buddhāyeva panā ’’ tiādi . Tenāha ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti . Tasseva hi adhisīlanti abyavadhānena maggādhiṭṭhānāti . Idha anadhippetan ti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘ sikkhā ’’ ti anadhippetaṃ .
Lokiyasīlassa adhisīlabhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlan ’’ ti vuttaṃ . Na hi taṃ samāpanno bhikkhūti gahaṭṭhesu sotāpannānaṃ sadāravītikkamasambhavato vuttaṃ . Tathā hi te saputtadārā agāraṃ ajjhāvasanti . Idha anadhippetan ti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘ sikkhā ’’ ti anadhippetaṃ .
Lokiyaaṭṭhasamāpatticittānīti sāsanasabhāvaṃ ajānantehi lokiyajanehi samāpajjitabbāni aṭṭha rūpārūpajjhānasampayuttacittāni sandhāya vuttaṃ . Na hi mahaggatesu lokiyalokuttarabhedo atthi , yena lokiyavisesanaṃ lokuttaranivattanaṃ siyā . Tasmā sāsanikehi samāpajjitabbamahaggatajjhānanivattanameva lokiyavisesanaṃ kataṃ . Yathā cettha , evaṃ kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittānīti etthāpi lokiyavisesanaṃ kātabbameva . Ayameva hi adhicittatoV1.114 cittassa bhedo , yaṃ sāsanaṃ ajānantassa puggalassa samuppajjanaṃ . Evañca abuddhuppādepi sāsanasabhāvaṃ jānantānaṃ paccekabuddhādīnampi sīlacittānaṃ adhisīlādhicittatā samatthitā hoti . Na vinā buddhuppādāti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ . Āyatiṃ vāsanāhetuṃ pana sīlacittaṃ tepi desentiyeva , tañca maggahetutāya adhisīlādhicittampi hontaṃ appakatāya vipphārikatābāhujaññattābhāvena abbohārikanti ‘‘ buddhuppādeyevā ’’ ti avadhāraṇaṃ katanti veditabbaṃ .
SamādāpanaṃV2.54 samādānañcāti aññesaṃ samādāpanaṃ sayaṃ samādānañca .
Adhicittanti vuccatīti maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato adhicittanti vuccati . Na vinā buddhuppādāti kiñcāpi paccekabuddhānaṃ vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ hotiyeva , na pana te tattha aññe samādāpetuṃ sakkontīti na tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo . Vipassanāpaññāyapi adhipaññatāsādhane ‘‘ na vinā buddhuppādā ’’ ti vacanaṃ imināva adhippāyena vuttanti veditabbaṃ . Lokiyaaṭṭhasamāpatticittānīti sāsanasabhāvaṃ ajānantehi lokiyajanehi samāpajjitabbāni aṭṭha rūpārūpajjhānasampayuttacittāni sandhāya vuttaṃ . Na hi mahaggatesu lokiyalokuttarabhedo atthi , yena lokiyavisesanaṃ lokuttaranivattanaṃ siyā . Tasmā sāsanikehi samāpajjitabbamahaggatajjhānanivattanameva lokiyavisesanaṃ kataṃ . Yathā cettha , evaṃ kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittānīti etthāpi lokiyavisesanaṃ kātabbameva . Ayameva hi adhicittatoV1.114 cittassa bhedo , yaṃ sāsanaṃ ajānantassa puggalassa samuppajjanaṃ . Evañca abuddhuppādepi sāsanasabhāvaṃ jānantānaṃ paccekabuddhādīnampi sīlacittānaṃ adhisīlādhicittatā samatthitā hoti . Na vinā buddhuppādāti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ . Āyatiṃ vāsanāhetuṃ pana sīlacittaṃ tepi desentiyeva , tañca maggahetutāya adhisīlādhicittampi hontaṃ appakatāya vipphārikatābāhujaññattābhāvena abbohārikanti ‘‘ buddhuppādeyevā ’’ ti avadhāraṇaṃ katanti veditabbaṃ .
Na vinā buddhuppādāti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ .
Lokiyacittassa adhicittatā pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ tatopi ca maggaphalacittameva adhicittan ’’ ti āha . Taṃ pana idha anadhippetan ti iminā aṭṭhakathāvacanena lokiyacittassa vasena adhicittasikkhāpi idha adhippetāti viññāyati . Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti ca iminā lokiyaadhicittaṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti āpannaṃ . Idha anadhippetan ti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘ sikkhā ’’ ti anadhippetaṃ .
Na hi taṃsamāpannotiādiaṭṭhakathāvacanehi idha adhicittaniddese , upari adhipaññāniddese ca maggaphalasampayuttaadhicittaadhipaññānameva paṭikkhepato lokiyādhicittādhipaññānaṃM1.132 idha adhippetatā , taṃ dvayaṃ samāpannassāpi methunadhammasamāpajjanasabhāvo ca viññāyati , pāḷiyaṃ pana ‘‘ yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti vuttattā lokiyāpi adhicittādhipaññā anadhippetāti viññāyati . Tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca evamadhippāyo veditabbo – ‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī ’’ ti citte uppannamatte lokiyaṃ adhicittaṃ adhipaññā ca parihāyati , adhisīlaṃ pana cittuppādamattena na parihāyatīti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā . Aṭṭhakathāyaṃ pana paṭiladdhalokuttaramaggassa bhikkhuno ‘‘ methunaṃ paṭisevissāmī ’’ ti cittampi na uppajjati sabbaso akuppadhammattā , puthujjanānaṃ samāpattilābhīnampi kenaci kāraṇena uppajjati kuppadhammattāti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ na hi taṃsamāpanno ’’ ti lokuttarāva paṭikkhittāti veditabbaṃ .
Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhantiādinayappavattan ti iminā – ‘‘ Tattha katamaṃ kammassakataññāṇaṃ ? ‘ Atthi dinnaṃ , atthi yiṭṭhaṃ , atthi hutaṃ , atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko , atthi ayaṃ loko , atthi paro loko , atthi mātā , atthi pitā , atthi sattā opapātikā , atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāV2.55 paṭipannā , ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī ’ ti yā evarūpā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi , idaṃ vuccati kammassakataññāṇaṃ . Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇan ’’ ti ( vibha .793)– Imaṃ vibhaṅgapāḷiṃ saṅgaṇhāti . Tattha ( vibha . aṭṭha .793) atthi dinnan tiādīsu dinnapaccayā phalaṃ atthīti iminā upāyena attho veditabbo . Dinnan ti ca deyyadhammasīsena dānaṃ vuttaṃ . Yiṭṭhan ti mahāyāgo , sabbasādhāraṇaṃ mahādānanti attho . Hutan ti pahonakasakkāro adhippeto . Atthi mātā , atthi pitāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattiādīnaṃ phalasambhavo vutto . Idaṃ vuccatīti yaṃ ñāṇaṃ ‘‘ idaṃ kammaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’’ ti jānāti , idaṃ kammassakataññāṇaṃ nāma vuccatīti attho . Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ tividhaṃ manoduccaritanti idaṃ na sakakammaṃ nāma , tīsu dvāresu dasavidhampi sucaritaṃ sakakammaṃ nāma . Attano vāpi hotu parassa vā , sabbampi akusalaṃ na sakakammaṃM2.63 nāma . Kasmā ? Atthabhañjanato anatthajananato ca . Attano vā hotu parassa vā , sabbampi kusalaṃ sakakammaṃ nāma . Kasmā ? Anatthabhañjanato atthajananato ca . Evaṃ jānanasamatthe imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā bahuṃ dānaṃ datvā sīlaṃ pūretvā uposathaṃ samādiyitvā sukhena sukhaṃ sampattiyā sampattiṃ anubhavitvā nibbānaṃ pattānaṃ sattānaṃ gaṇanaparicchedo natthi . Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇan ti maggasaccassa paramatthasaccassa ca anulomanato saccānulomikanti laddhanāmaṃ vipassanāñāṇaṃ ṭhapetvā avasesā sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇamevāti attho . Atthi dinnan ti ettha dinnan ti dānacetanā adhippetā , tassa dinnassa phalaṃ atthīti attho . Esa nayo atthi yiṭṭhan ti etthāpi . Ādi -saddena hutādīnaṃ saṅgaho . Tattha yiṭṭhan ti mahāyāgo sabbasādhāraṇaṃ mahādānameva . Hutan ti pahonakasakkāro , attano vā hotu , paresaṃ vā dasa akusalakammapathā , sabbepi vā akusalā dhammā anatthuppādanato na sakaṃ kammaṃ nāma , tabbiparītā kusalā dhammā sakaṃ nāma , tadubhayampi vā kusalākusalaṃ kammassakomhītiādivacanato sati saṃsārappavattiyaṃ adhimuccanaṭṭhena sattānaṃ sakanti evaṃ kammassakatāya sakabhāve attano santakatāya uppajjanakañāṇaṃ kammassakataññāṇaṃ , upalakkhaṇamattañcetaṃ . Sāsananissitā pana sabbāpi vaṭṭagāminikusalapaññā kammassakataññāṇe paviṭṭhā .
Tilakkhaṇākāraparicchedakan ti aniccādilakkhaṇattayassa hutvā abhāvādiākārapaacchindanakaṃ . Adhipaññāti vuccatīti maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato vipassanāñāṇaṃ adhipaññāti vuccati . ‘‘ Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakaṃ ; Anubhoti dvayametaṃ , anubandhati kārakan ’’ ti .( saṃ . ni .1.256); EvaṃV2.56 atīte anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatapaññā adhipaññātipi vadanti . Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇan ti idaṃ pana maggassaV1.115 āsannapaccayatāya ukkaṭṭhavasena vuttaṃ . Taditarāsañhi ratanattayānussaraṇādipaññānampi maggahetutāya adhipaññatā samānāvāti gahetabbaṃ .
Lokiyapaññāya adhipaññābhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā ’’ ti vuttaṃ .
Na hi taṃsamāpannotiādiaṭṭhakathāvacanehi idha adhicittaniddese , upari adhipaññāniddese ca maggaphalasampayuttaadhicittaadhipaññānameva paṭikkhepato lokiyādhicittādhipaññānaṃM1.132 idha adhippetatā , taṃ dvayaṃ samāpannassāpi methunadhammasamāpajjanasabhāvo ca viññāyati , pāḷiyaṃ pana ‘‘ yāyaṃ adhisīlasikkhā , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti vuttattā lokiyāpi adhicittādhipaññā anadhippetāti viññāyati . Tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca evamadhippāyo veditabbo – ‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī ’’ ti citte uppannamatte lokiyaṃ adhicittaṃ adhipaññā ca parihāyati , adhisīlaṃ pana cittuppādamattena na parihāyatīti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā . Aṭṭhakathāyaṃ pana paṭiladdhalokuttaramaggassa bhikkhuno ‘‘ methunaṃ paṭisevissāmī ’’ ti cittampi na uppajjati sabbaso akuppadhammattā , puthujjanānaṃ samāpattilābhīnampi kenaci kāraṇena uppajjati kuppadhammattāti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ na hi taṃsamāpanno ’’ ti lokuttarāva paṭikkhittāti veditabbaṃ .
Saha ājīvanti etthāti sājīvoti sabbasikkhāpadaṃ vuttanti āha – ‘‘ sabbampi … pe … tasmā sājīvanti vuccatī ’’ ti . Tattha sikkhāpadan ti ‘‘ nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo ’’ ti vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ . Sabhāgavuttinoti samānavuttikā , sadisappavattikāti attho .
Tasmiṃ sikkhatīti ettha ādheyyāpekkhattā adhikaraṇassa kimādheyyamapekkhitvā ‘‘ tasmin ’’ ti adhikaraṇaṃ niddiṭṭhanti āha – ‘‘ taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā ’’ ti , taṃ sājīvasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ ‘‘ yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi , na sikkhāmī ’’ ti evaṃ pavattivasena sikkhāpadavisayattā tadādheyyabhūtassa cittassa adhikaraṇaṃ katvāti attho .
Nanu ca ‘‘ sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti imassa padabhājanaṃ karontena ‘‘ yaṃ sikkhaṃ sājīvañca samāpanno , tadubhayaṃ dassetvā tesu sikkhati , tenaM2.64 vuccati sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti vattabbaṃ siyā , evamavatvā ‘‘ tasmiṃ sikkhati , tena vuccati sājīvasamāpanno ’’ ti ettakameva kasmā vuttanti antolīnacodanaṃ sandhāyāha ‘‘ na kevalañcāyametasmin ’’ tiādi .
Tassā ca sikkhāyāti tassā adhisīlasaṅkhātāya sikkhāya . Sikkhaṃ paripūrentoti Sīlasaṃvaraṃ paripūrento , vārittasīlavasena viratisampayuttaṃ cetanaṃ cārittasīlavasena virativippayuttaṃ cetanañca attani pavattentoti attho . Tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatīti ‘‘ nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo ’’ ti evaṃ vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ avītikkamanto hutvā tasmiṃ yathāvuttasikkhāpade sikkhatīti attho . Sīlasaṃvarapūraṇaṃ sājīvānatikkamanañcāti idameva ca dvayaṃ idha sikkhanaṃ nāmāti adhippāyo . Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo . Sājīvānatikkamato hi yāva maggā sikkhāpāripūrī hoti . Apicettha ‘‘ sikkhaṃ paripūrento sikkhatī ’’ ti iminā viraticetanāsaṅkhātassa sīlasaṃvarassa visesato santāne pavattanakālova gahito ,‘‘ avītikkamanto sikkhatī ’’ ti iminā pana appavattanakālopi . Sikkhañhi paripūraṇavasena attani pavattentopi niddādivasena appavattentopi vītikkamābhāvā ‘‘ avītikkamanto sikkhatī ’’ ti vuccatīti .
Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā . Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito .