Pasannākārakathā
Pasannākāran ti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ .
Saraṇaṃ gacchāmīti ettha iti-saddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘ saraṇanti gacchāmī ’’ ti .
Ettha hi nāyaṃ gamisaddo nīsaddādayo viya dvikammako , tasmā yathā ajaṃ gāmaṃ netīti vuccati , evaṃ ‘‘ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti vattuṃ na sakkā ,‘‘ saraṇanti gacchāmī ’’ ti pana vattabbaṃ , tasmā ettha iti-saddo luttaniddiṭṭhoti veditabbaṃ .
Saraṇan ti paṭisaraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ parāyaṇan ’’ ti .
Parāyaṇabhāvo
M1.414 ca anatthanisedhanena atthasampaṭipādanena ca hotīti āha ‘‘ aghassa tātā hitassa ca vidhātā ’’ ti .
Aghassāti dukkhatoti vadanti , pāpatoti pana attho yutto , nissakke cetaṃ sāmivacanaṃ .
Saraṇanti gamanañcettha tadadhippāyena bhajanaṃ tathā jānanaṃ vāti dassento ‘‘ iti iminā adhippāyenā ’’ tiādimāha .
Tattha gacchāmītiādīsu purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ .
Bhajanaṃ vā saraṇādhippāyena upasaṅkamanaṃ , sevanā santikāvacaratā , payirupāsanaṃ vattappaṭivattakaraṇena upaṭṭhānanti evaṃ sabbathāpi anaññasaraṇataṃyeva dīpeti .
Gacchāmīti padassa kathaṃ bujjhāmīti ayamattho labbhatīti āha ‘‘ yesaṃ hī ’’ tiādi .
GamudhātussaV1.76 dvikammakattābhāvā gotamaṃ saraṇanti idaṃ padadvayampi na upayogavacanaṃ .
Api ca kho purimameva , pacchimaṃ pana paccattavacananti dassetuṃ ‘‘ gotamaṃ saraṇanti gacchāmī ’’ ti vuttaṃ .
Tena ca iti-saddo luttaniddiṭṭhoti dasseti .
Aghassāti aghato pāpato .
Tātāti hi padaṃ apekkhitvā nissakkasseva yuttattā .Adhigatamagge sacchikatanirodheti padadvayenapi phalaṭṭhā eva dassitā , na maggaṭṭhāti te dassento ‘‘ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā ’’ ti āha .
Nanu ca kalyāṇaputhujjanopi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjatīti vuccatīti ?
Kiñcāpi vuccati , nippariyāyena pana maggaṭṭhā eva tathā vattabbā , na itare niyāmokkamanābhāvato .
Tathā hi te eva ‘‘ apāyesu apatamāne dhāretī ’’ ti vuttā .
Sammattaniyāmokkamanena hi apāyavinimuttasambhavo .
Adhigatamagge sacchikatanirodheti padadvayenāpi phalaṭṭhā eva dassitā , na maggaṭṭhāti dassento ‘‘ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā ’’ ti āha .
Akkhāyatīti ettha iti -saddo
V1.362 ādiattho , pakārattho vā .
Tena ‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34) suttapadaṃ saṅgaṇhāti ,‘‘ vitthāro ’’ ti vā iminā .
Ettha ca ariyamaggo niyyānikatāya , nibbānaṃ tassa tadatthasiddhihetutāyāti ubhayameva nippariyāyena dhammoti vutto .
Nibbānañhi ārammaṇapaccayabhūtaṃ labhitvā ariyamaggassa tadatthasiddhi , tathāpi ariyaphalānaṃ ‘‘ yasmā tāya saddhāya avūpasantāyā ’’ tiādivacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya niyyānānuguṇatāya niyyānapariyosānatāya ca .
Pariyattidhammassa pana niyyānadhammasamadhigamahetutāyāti iminā pariyāyena vuttanayena dhammabhāvo labbhati eva , svāyamattho pāṭhāruḷho evāti dassento ‘‘ na kevalan ’’ tiādimāha .Vitthāroti iminā ‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34) vuttapadaṃ saṅgaṇhāti .
Rāgavirāgoti maggo kathitoti kāmarāgo bhavarāgoti evamādibhedo sabbopi rāgo virajjati pahīyati etenāti rāgavirāgoti maggo kathito .
Anejamasokanti phalan ti ejāsaṅkhātāya taṇhāya
M1.415 antonijjhānalakkhaṇassa sokassa ca taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā anejamasokanti phalaṃ kathitaṃ .
Anejan ti nittaṇhaṃ .Appaṭikūlan ti avirodhadīpanato kenaci aviruddhaṃ , iṭṭhaṃ paṇītanti vā attho .
Paguṇarūpena pavattitattā , pakaṭṭhaguṇavibhāvanato vā paguṇaṃ .
Yathāha ‘‘ vihiṃsasaññī paguṇaṃ nabhāsiṃ , dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme ’’ ti ( ma . ni .1.283; mahāva .9).
Sabbadhammakkhandhā kathitāti yojanā .
Tadā hi soko pahīyamāno .
Cariyādianukūlato appaṭikūlaṃ .
‘‘ Madhuramiman ’’ ti vuttattā ‘‘ dhammamiman ’’ ti vacanaṃ adhikaṃ viya dissati .
Tasmā ‘‘ rāgavirāgamiman ’’ ti evaṃ visuṃ visuṃ yojetvā puna piṇḍetvā dhammamimaṃ upehīti yojetabbaṃ ,‘‘ dhammameva saraṇatthamupehī ’’ ti paṭhanti kirāti dīpeti .
Appaṭikūlan ti avirodhatthadīpanato aviruddhasuciṃ paṇītaṃ vā .
Vācāya paguṇīkattabbato , pakaṭṭhehi saddatthaguṇehi yogato vā paguṇaṃ .
Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ‘‘ yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya , tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324,356; ma . ni .1.492;3.54) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā ‘‘ yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni , tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324,356; ma . ni .1.492;3.54; a . ni .6.12) evaṃ vuttānaṃ sīlānañca saṃhatabhāvena , diṭṭhisīlasāmaññenāti attho .
Saṃhatoti ghaṭito , sametoti attho .
Ariyapuggalā hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatā eva .
Aṭṭha ca puggalā dhammadasā teti purisayugaḷavasena cattāropi puggalavasena aṭṭheva ariyadhammassa paccakkhadassāvitāya dhammadasā .
Saṃhatoti ghaṭito sameto
M1.87 .Yatthāti yesu purisayugesūti sambandho .
Aṭṭha ca puggaladhammadasā teti te aṭṭha puggalā ariyadhammassa diṭṭhattā dhammadasā .
Tīṇi vatthūni saraṇanti gamanena tikkhattuṃ gamanena ca tīṇi saraṇagamanāni .
Paṭivedesīti attano hadayaṅgataṃ vācāya pavedesi .
Pasannākārakathā niṭṭhitā .