Issues
Select Version
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā

Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā

14. Vipassanāpādakan tiV1.356 vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ . Vipassanā ca tividhā vipassakapuggalabhedena . Mahābodhisattānañhi paccekabodhisattānañca cintāmayañāṇasaṃvaddhitattā sayambhūñāṇabhūtā , itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaddhitattā paropadesasambhūtā . Sā ‘‘ ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā ’’ tiādinā anekadhā arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena anekadhāva visuddhimagge nānānayato vibhāvitā . Mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutaññāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hoti . Yaṃ aṭṭhakathāsu mahāvajiraññāṇanti vuccati . Yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassapabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā devasikaṃ satthu vaḷañjanakasamāpattiyo vuccanti , svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjusāyaṃM1.408 visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ uddesato dassito , atthikehi tato gahetabbo . 14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa . Ayaṃ cuddasamo supino . 14. SoM0.54 evaṃ samāhite citteti kiṃ purimasmiṃyeva , udāhu aññasmiṃyeva catutthajjhānacitte . Aṭṭhakathāyampi yato vuṭṭhāya purimavijjādvayaṃ adhigataṃ , tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ abhiṇhaṃ katanti dassanatthaṃ ‘‘ so evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabban ’’ ti vuttaṃ . Etthāha – yadi tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ kataṃ , atha kasmā pubbe viya ‘‘ vipassanāpādakaṃ abhiññāpādakaṃ nirodhapādakaṃ sabbakiccasādhakaṃ sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakaṃ idha catutthajjhānacittaṃ veditabban ’’ ti avatvā ‘‘ idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabban ’’ ti ettakameva vuttaṃV0.49 , nanu idha tathāvacanaṭṭhānameva taṃ arahattamaggena saddhiṃ sabbaguṇanipphādanato , na paṭhamavijjādvayamattanipphādanatoti ? Vuccate – ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaniyamo pubbabhāgavuṭṭhānagāminīvipassanāya saṅkhārupekkhāsaṅkhātāya niyamena ahosīti dassanatthaṃ vipassanāpādakamidha vuttanti veditabbaṃ . 14. SarasalakkhaṇapaṭivedhenātiM1.85 sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena .
Āsavānaṃ khepanato samucchindanato āsavakkhayo ariyamaggo , ukkaṭṭhaniddesavasena arahattamaggaggahaṇaṃ . Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti dassento ‘‘ tatra cetaṃ ñāṇan ’’ ti vatvā khayeti ca ādhāre bhummaṃ , na visayeti dassento ‘‘ tappariyāpannattā ’’ ti āha . 14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇataruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti , gehe dāsakammakarādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati ,‘‘ asukahiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchedādijātaṃ vā kahan ’’ ti vutte ‘‘ yattha vā tattha vā hotu , kiṃ tuyhiminā byāpārena , tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto ’’ ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭakaṃ viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti , evaṃ madhukapupphappamāṇamaṇḍūkapotikānaṃ āsīvise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati . Ayaṃ cuddasamassa vipāko . Tattha pariyāpannattā , na tadārammaṇamattena . Nibbattikan ti nipphādanaṃ . Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena ṭhānaṃ kāraṇabhūtaṃ āgamma . Appavattin ti appavattihetuṃ .
Kilesavasenāti yesaṃ āsavānaṃ khepanena idaṃ ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇaṃ jātaṃ , tesaṃ kilesānaṃ vasena , tesaṃ āsavānaṃ vasena sabbakilesānaṃ saṅgahaṇato pariyāyato pakārantaratoti attho .
Idaṃ dukkhan ti dukkhassa ariyasaccassa tadā paccakkhato gahitabhāvadassanaṃ . Ettakaṃ dukkhan ti tassa paricchijja gahitabhāvadassanaṃ . Na ito bhiyyoti anavasesetvā gahitabhāvadassanaṃ . Tenāha ‘‘ sabbampi dukkhasaccan ’’ tiādi . Sarasalakkhaṇapaṭivedhenāti sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena . Asammohapaṭivedhoti ca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti , tathā pavatti . Tenāha ‘‘ yathābhūtaṃ abbhaññāsin ’’ ti . Pāḷiyaṃ atītakālavasena ‘‘ abbhaññāsin ’’ ti vatvāpi abhisamayakāle tassa tassa jānanassa paccuppannataṃ upādāya ‘‘ evaṃ jānato evaṃ passato ’’ ti vattamānakālena niddeso kato .
Nibbattikan ti nipphādentaṃ . Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma . Tadubhayavato hi puggalassa patti tadubhayassa pattīti vuttaṃ . Patvāti vā pāpuṇanahetu . Appavattin ti appavattinimittaṃ . Te vā na pavattanti etthāti appavatti , nibbānaṃ . Tassāti dukkhanirodhassa . Sampāpakan ti sacchikiriyāvasena sammadeva pāpakaṃ .
KilesavasenātiV1.357 āsavasaṅkhātakilesavasena . Yasmā āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyo , tappariyāpannattā , sesasaccānañca taṃsamudayādipariyāyo atthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ pariyāyato ’’ ti . Dassento saccānīti yojanā . Āsavānaṃyeva cettha gahaṇaṃ ‘‘ āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti āraddhattā . Tathā hi āsavavimuttisīseneva sabbasaṃkilesavimutti vuttā . Pariyāyatoti aññenapi pakārena . ‘‘ Ime āsavā ’’ ti ayaṃ vāro kimatthaṃ āraddho ? ‘‘ Āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti adhikārānulomanatthaṃ .
Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ abbhaññāsin tiādinā missakamaggo idha kathitoti ‘‘ saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathetī ’’ ti vuttaṃ . Ettha ca saccappaṭivedhassa tadā atītakālikattā ‘‘ yathābhūtaṃ abbhaññāsin ’’ ti vatvāpi abhisamayakāle tassa paccuppannataṃ upādāya ‘‘ evaṃ jānato evaṃ passato ’’ ti vattamānakālena niddeso kato .
So ca kāmaṃ maggakkhaṇato paraṃ yāvajjatanā atītakāliko eva , sabbapaṭhamaṃ panassa atītakālikattaṃ phalakkhaṇeneva veditabbantiM1.409 āha ‘‘ vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dassetī ’’ ti . Jānato passatoti vā hetuniddesoyaṃ . Jānanahetu dassanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccitthāti yojanā . Bhavāsavaggahaṇeneva cettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassapi saṅgaho daṭṭhabbo . Kāmāsavādīnaṃ vimuccaneneva tadavinābhāvato diṭṭhāsavassāpi vimutti veditabbā .
So ca kāmaṃ maggakkhaṇato paraṃ yāvajjatanā atītakāliko eva , sabbapaṭhamaṃ panassa atītakālikattaṃ phalakkhaṇeneva veditabbantiM1.409 āha ‘‘ vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dassetī ’’ ti . Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati , phalakkhaṇe vimuttaṃ hotīti idaṃ ekattanayena vuttaṃ . Yañhi vimuccamānaṃ , tadeva aparabhāge vimuttaṃ nāma hoti . Yañca vimuttaṃ , tadeva pubbabhāge vimuccamānaṃ nāma hoti . Bhuñjamāno eva hi bhojanapariyosāne bhuttāvī nāma .
‘‘ Iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dassetī ’’ ti paccavekkhaṇañāṇassa ca paṭṭhāne ‘‘ maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhati , phalaṃ , nibbānaṃ , pahīne kilese paccavekkhatī ’’ ti ayamuppattikkamo vutto . Pavattikkamo panettha sarūpato atthatoti dvidhā vutto . Tattha ‘‘ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosī ’’ ti sarūpato catubbidhassapi paccavekkhaṇañāṇassa pavattikkamanidassanaṃ .
Yasmā pahīnakilesapaccavekkhaṇena vijjamānassapi kammassa āyatiṃ appaṭisandhikabhāvato ‘‘ khīṇā jātī ’’ ti jānāti , yasmā ca maggapaccavekkhaṇādīhi vusitaṃ brahmacariyantiādiṃ pajānāti , tasmā vuttaṃ ‘‘ khīṇā jātīti ādīhi tassa bhūmin ’’ ti . Tattha tassāti paccavekkhaṇañāṇassa . Bhūmin ti pavattiṭṭhānaṃ . ‘‘ Khīṇā jātī ’’ tiādi atthato . ‘‘ Khīṇā jātī ’’ ti jānanaṃ kilesakkhayapaccavekkhaṇavasena , vusitaṃ brahmacariyantiādijānanaṃV1.75 maggaphalanibbānapaccavekkhaṇavasena hotīti āha ‘‘ khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmin ’’ ti .
Teneva ante ‘‘ abbhaññāsin ’’ ti puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ akāsi paccavekkhaṇañāṇassa tathā appavattito . Tattha bhūmin ti visayaṃ , tīsu kālesupi jātikkhayaṃ pati ujukameva vāyāmāsambhavepi taṃ pati vāyāmakaraṇassa sātthakataṃ , tassa anāgatakkhandhānuppattiphalatañca dassetuṃ yā panātiādi vuttaṃ . Yā pana maggassa abhāvitattātiādinā hi maggenāvihatakileseheva āyatiṃ khandhānaṃ jāti hessati , tesañca kilesānaṃ maggena vināse sati khandhā na jāyissanti , kilesānañca tekālikatāya jātiyaṃ vuttanayena kenaci paccayena vināsayogepi cittasantāne kilesaviruddhaariyamaggakkhaṇuppādanameva tabbināso viruddhapaccayopanipātena āyatiṃ anuppajjanato bījasantāne aggikkhandhopanipātena āyatiṃ bījattānuppatti viya , iti maggakkhaṇuppattisaṅkhātakilesābhāvena kilesaphalānaṃ khandhānaṃ āyatiṃ anuppattiyeva jātikkhayoti ayamattho vibhāvīyati , tenāha ‘‘ maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā ’’ ti . Ettha cāyamattho kilesābhāvasaṅkhātassa maggassa bhāvitattā uppāditattā paccayābhāvena anuppajjantī khandhānaṃ jāti tena āyatiṃ anuppajjanasaṅkhātena anuppādadhammataṃ āpajjanena vohārato khīṇā me jātīti . Na hi saṅkhatadhammānaṃ paccayantarena vināso sambhavati , sambhave caM1.86 tassa paccayantaratādippasaṅgato . Tabbiruddhakkhaṇuppādanameva tabbināsuppādanaṃ .
Yenādhippāyena ‘‘ katamā panā ’’ tiādinā codanā katā , taṃ pakāsetvā parihāraṃ vattukāmo āha ‘‘ na tāvassā ’’ tiādi .
Na tāvassa atītā jāti khīṇāti maggabhāvanāya na khīṇāti adhippāyo . Tattha kāraṇamāha ‘‘ pubbeva khīṇattā ’’ ti .
Na anāgatā assa jāti khīṇāti yojanā . Na anāgatāti ca anāgatattasāmaññaṃ gahetvā lesena vadati . Tenāha ‘‘ anāgate vāyāmābhāvato ’’ ti . Vijjamāneyeva hi payogo sambhavati , nāvijjamāneti adhippāyo . Anāgataviseso panettha adhippeto , tassa ca khepane vāyāmopi labbhateva .
Tenāha ‘‘ yā pana maggassā ’’ tiādi . ‘‘ Yā panā ’’ ti hi ādinā maggabhāvanāya anāgatajātiyā eva hetuvināsanadvārena khīṇabhāvo pakāsīyati . Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ . Tan ti yathāvuttajātiṃ . Soti bhagavā .
Appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto ‘‘ khīṇā jātī ’’ ti jānāti nāma . Tan ti khīṇajātiṃ abbhaññāsinti sambandho .
Brahmacariyavāso nāma idha maggabrahmacariyassa nibbattanamevāti āha ‘‘ niṭṭhitan ’’ ti .
Sammādiṭṭhiyā catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇā pavatti , itarasaccesu ca nesaṃ pahānābhisamayādivasena pavattiV1.358 pākaṭā eva . Tena vuttaṃ ‘‘ catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasenā ’’ ti .
Nāparaṃ itthattāyāti ime pakārā itthaṃ , tabbhāvo itthattaṃ , tadatthanti vuttaṃ hoti . Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti āha ‘‘ evaṃsoḷasakiccabhāvāyā ’’ ti . Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahantiM1.410 , pariññādīsu ca pahānameva padhānaṃ , tadatthattāya itaresanti āha ‘‘ kilesakkhayāya vā ’’ ti . Pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena vā etaṃ vuttaṃ . ‘‘ Nāparaṃ itthattāyāti abbhaññāsin ’’ ti etthāyamaparo nayo – itthattāyāti nissakke sampadānavacanaṃ . Tenāyamattho – itthattāya itthambhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ anāgatakkhandhasantānaṃ mayhaṃ natthi , ime pana carimattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā pariññātā appatiṭṭhā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya . Apariññātamūlakā hi patiṭṭhā . Yathāha ‘‘ kabaḷīkāre ce , bhikkhave , āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā , patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhan ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.64; kathā .296; mahāni .7). Te pana pañcakkhandhā carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti abbhaññāsinti . Itthattāyāti ime pakārā itthaṃ , tabbhāvo itthattaṃ , tadatthāya .
Paccavekkhaṇañāṇapariggahitan ti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo . Dassentoti nigamanavasena dassento . Sarūpato hi pubbe dassitamevāti . Sesamettha vuttanayattā suviññeyyameva . Dassentoti nigamanavasena dassentoti .
‘‘ Dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇan ’’ ti anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhusannissitattā vuttaṃ .
Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti ‘‘ ahaṃ , brāhmaṇa , paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuḍḍho mahallako , kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jātoti .
Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇan ti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvībhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ . Tattha atītaṃsañāṇan ti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atītakoṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ . Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘ dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇan ’’ ti . Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena . Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ , tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ . Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanatoM1.411V1.359 vuttaṃ ‘‘ āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇan ’’ ti . Tenāha ‘‘ sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā ’’ ti .
Āsavakkhayañāṇakathā niṭṭhitā . Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā . Vijjāttayakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .