Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
14. Vipassanāpādakan ti
V1.356 vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ .
Vipassanā ca tividhā vipassakapuggalabhedena .
Mahābodhisattānañhi paccekabodhisattānañca cintāmayañāṇasaṃvaddhitattā sayambhūñāṇabhūtā , itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaddhitattā paropadesasambhūtā .
Sā ‘‘ ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā ’’ tiādinā anekadhā arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena anekadhāva visuddhimagge nānānayato vibhāvitā .
Mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutaññāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hoti .
Yaṃ aṭṭhakathāsu mahāvajiraññāṇanti vuccati .
Yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassapabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā devasikaṃ satthu vaḷañjanakasamāpattiyo vuccanti , svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjusāyaṃM1.408 visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ uddesato dassito , atthikehi tato gahetabbo .
14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa .
Ayaṃ cuddasamo supino .
14. SoM0.54 evaṃ samāhite citteti kiṃ purimasmiṃyeva , udāhu aññasmiṃyeva catutthajjhānacitte .
Aṭṭhakathāyampi yato vuṭṭhāya purimavijjādvayaṃ adhigataṃ , tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ abhiṇhaṃ katanti dassanatthaṃ ‘‘ so evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabban ’’ ti vuttaṃ .
Etthāha – yadi tadeva puna samāpajjanavasena abhinavaṃ kataṃ , atha kasmā pubbe viya ‘‘ vipassanāpādakaṃ abhiññāpādakaṃ nirodhapādakaṃ sabbakiccasādhakaṃ sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakaṃ idha catutthajjhānacittaṃ veditabban ’’ ti avatvā ‘‘ idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabban ’’ ti ettakameva vuttaṃV0.49 , nanu idha tathāvacanaṭṭhānameva taṃ arahattamaggena saddhiṃ sabbaguṇanipphādanato , na paṭhamavijjādvayamattanipphādanatoti ?
Vuccate – ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaniyamo pubbabhāgavuṭṭhānagāminīvipassanāya saṅkhārupekkhāsaṅkhātāya niyamena ahosīti dassanatthaṃ vipassanāpādakamidha vuttanti veditabbaṃ .
14. SarasalakkhaṇapaṭivedhenātiM1.85 sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena .Āsavānaṃ khepanato samucchindanato āsavakkhayo ariyamaggo , ukkaṭṭhaniddesavasena arahattamaggaggahaṇaṃ .
Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti dassento ‘‘ tatra cetaṃ ñāṇan ’’ ti vatvā khayeti ca ādhāre bhummaṃ , na visayeti dassento ‘‘ tappariyāpannattā ’’ ti āha .
14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇataruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti , gehe dāsakammakarādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati ,‘‘ asukahiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchedādijātaṃ vā kahan ’’ ti vutte ‘‘ yattha vā tattha vā hotu , kiṃ tuyhiminā byāpārena , tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto ’’ ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭakaṃ viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti , evaṃ madhukapupphappamāṇamaṇḍūkapotikānaṃ āsīvise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati .
Ayaṃ cuddasamassa vipāko .
Tattha pariyāpannattā , na tadārammaṇamattena .
Nibbattikan ti nipphādanaṃ .
Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena ṭhānaṃ kāraṇabhūtaṃ āgamma .
Appavattin ti appavattihetuṃ .
Kilesavasenāti yesaṃ āsavānaṃ khepanena idaṃ ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇaṃ jātaṃ , tesaṃ kilesānaṃ vasena , tesaṃ āsavānaṃ vasena sabbakilesānaṃ saṅgahaṇato pariyāyato pakārantaratoti attho .
Idaṃ dukkhan ti dukkhassa ariyasaccassa tadā paccakkhato gahitabhāvadassanaṃ .
Ettakaṃ dukkhan ti tassa paricchijja gahitabhāvadassanaṃ .
Na ito bhiyyoti anavasesetvā gahitabhāvadassanaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbampi dukkhasaccan ’’ tiādi .
Sarasalakkhaṇapaṭivedhenāti sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena .
Asammohapaṭivedhoti ca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti , tathā pavatti .
Tenāha ‘‘ yathābhūtaṃ abbhaññāsin ’’ ti .
Pāḷiyaṃ atītakālavasena ‘‘ abbhaññāsin ’’ ti vatvāpi abhisamayakāle tassa tassa jānanassa paccuppannataṃ upādāya ‘‘ evaṃ jānato evaṃ passato ’’ ti vattamānakālena niddeso kato .
Nibbattikan ti nipphādentaṃ .
Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma .
Tadubhayavato hi puggalassa patti tadubhayassa pattīti vuttaṃ .
Patvāti vā pāpuṇanahetu .
Appavattin ti appavattinimittaṃ .
Te vā na pavattanti etthāti appavatti , nibbānaṃ .
Tassāti dukkhanirodhassa .
Sampāpakan ti sacchikiriyāvasena sammadeva pāpakaṃ .
Kilesavasenāti
V1.357 āsavasaṅkhātakilesavasena .
Yasmā āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyo , tappariyāpannattā , sesasaccānañca taṃsamudayādipariyāyo atthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ pariyāyato ’’ ti .
Dassento saccānīti yojanā .
Āsavānaṃyeva cettha gahaṇaṃ ‘‘ āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti āraddhattā .
Tathā hi āsavavimuttisīseneva sabbasaṃkilesavimutti vuttā .
Pariyāyatoti aññenapi pakārena .
‘‘ Ime āsavā ’’ ti ayaṃ vāro kimatthaṃ āraddho ?
‘‘ Āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti adhikārānulomanatthaṃ .Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ abbhaññāsin tiādinā missakamaggo idha kathitoti ‘‘ saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathetī ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca saccappaṭivedhassa tadā atītakālikattā ‘‘ yathābhūtaṃ abbhaññāsin ’’ ti vatvāpi abhisamayakāle tassa paccuppannataṃ upādāya ‘‘ evaṃ jānato evaṃ passato ’’ ti vattamānakālena niddeso kato .
So ca kāmaṃ maggakkhaṇato paraṃ yāvajjatanā atītakāliko eva , sabbapaṭhamaṃ panassa atītakālikattaṃ phalakkhaṇeneva veditabbanti
M1.409 āha ‘‘ vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dassetī ’’ ti .
Jānato passatoti vā hetuniddesoyaṃ .
Jānanahetu dassanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccitthāti yojanā .
Bhavāsavaggahaṇeneva cettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassapi saṅgaho daṭṭhabbo .
Kāmāsavādīnaṃ vimuccaneneva tadavinābhāvato diṭṭhāsavassāpi vimutti veditabbā .So ca kāmaṃ maggakkhaṇato paraṃ yāvajjatanā atītakāliko eva , sabbapaṭhamaṃ panassa atītakālikattaṃ phalakkhaṇeneva veditabbanti
M1.409 āha ‘‘ vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dassetī ’’ ti .
Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati , phalakkhaṇe vimuttaṃ hotīti idaṃ ekattanayena vuttaṃ .
Yañhi vimuccamānaṃ , tadeva aparabhāge vimuttaṃ nāma hoti .
Yañca vimuttaṃ , tadeva pubbabhāge vimuccamānaṃ nāma hoti .
Bhuñjamāno eva hi bhojanapariyosāne bhuttāvī nāma .‘‘ Iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dassetī ’’ ti paccavekkhaṇañāṇassa ca paṭṭhāne ‘‘ maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhati , phalaṃ , nibbānaṃ , pahīne kilese paccavekkhatī ’’ ti ayamuppattikkamo vutto .
Pavattikkamo panettha sarūpato atthatoti dvidhā vutto .
Tattha ‘‘ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosī ’’ ti sarūpato catubbidhassapi paccavekkhaṇañāṇassa pavattikkamanidassanaṃ .
Yasmā pahīnakilesapaccavekkhaṇena vijjamānassapi kammassa āyatiṃ appaṭisandhikabhāvato ‘‘ khīṇā jātī ’’ ti jānāti , yasmā ca maggapaccavekkhaṇādīhi vusitaṃ brahmacariyantiādiṃ pajānāti , tasmā vuttaṃ ‘‘ khīṇā jātīti ādīhi tassa bhūmin ’’ ti .
Tattha tassāti paccavekkhaṇañāṇassa .
Bhūmin ti pavattiṭṭhānaṃ .
‘‘ Khīṇā jātī ’’ tiādi atthato .
‘‘ Khīṇā jātī ’’ ti jānanaṃ kilesakkhayapaccavekkhaṇavasena , vusitaṃ brahmacariyantiādijānanaṃ
V1.75 maggaphalanibbānapaccavekkhaṇavasena hotīti āha ‘‘ khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmin ’’ ti .Teneva ante ‘‘ abbhaññāsin ’’ ti puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ akāsi paccavekkhaṇañāṇassa tathā appavattito .
Tattha bhūmin ti visayaṃ , tīsu kālesupi jātikkhayaṃ pati ujukameva vāyāmāsambhavepi taṃ pati vāyāmakaraṇassa sātthakataṃ , tassa anāgatakkhandhānuppattiphalatañca dassetuṃ yā panātiādi vuttaṃ .
Yā pana maggassa abhāvitattātiādinā hi maggenāvihatakileseheva āyatiṃ khandhānaṃ jāti hessati , tesañca kilesānaṃ maggena vināse sati khandhā na jāyissanti , kilesānañca tekālikatāya jātiyaṃ vuttanayena kenaci paccayena vināsayogepi cittasantāne kilesaviruddhaariyamaggakkhaṇuppādanameva tabbināso viruddhapaccayopanipātena āyatiṃ anuppajjanato bījasantāne aggikkhandhopanipātena āyatiṃ bījattānuppatti viya , iti maggakkhaṇuppattisaṅkhātakilesābhāvena kilesaphalānaṃ khandhānaṃ āyatiṃ anuppattiyeva jātikkhayoti ayamattho vibhāvīyati , tenāha ‘‘ maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā ’’ ti .
Ettha cāyamattho kilesābhāvasaṅkhātassa maggassa bhāvitattā uppāditattā paccayābhāvena anuppajjantī khandhānaṃ jāti tena āyatiṃ anuppajjanasaṅkhātena anuppādadhammataṃ āpajjanena vohārato khīṇā me jātīti .
Na hi saṅkhatadhammānaṃ paccayantarena vināso sambhavati , sambhave ca
M1.86 tassa paccayantaratādippasaṅgato .
Tabbiruddhakkhaṇuppādanameva tabbināsuppādanaṃ .Yenādhippāyena ‘‘ katamā panā ’’ tiādinā codanā katā , taṃ pakāsetvā parihāraṃ vattukāmo āha ‘‘ na tāvassā ’’ tiādi .
Na tāvassa atītā jāti khīṇāti maggabhāvanāya na khīṇāti adhippāyo .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ pubbeva khīṇattā ’’ ti .
Na anāgatā assa jāti khīṇāti yojanā .
Na anāgatāti ca anāgatattasāmaññaṃ gahetvā lesena vadati .
Tenāha ‘‘ anāgate vāyāmābhāvato ’’ ti .
Vijjamāneyeva hi payogo sambhavati , nāvijjamāneti adhippāyo .
Anāgataviseso panettha adhippeto , tassa ca khepane vāyāmopi labbhateva .
Tenāha ‘‘ yā pana maggassā ’’ tiādi .
‘‘ Yā panā ’’ ti hi ādinā maggabhāvanāya anāgatajātiyā eva hetuvināsanadvārena khīṇabhāvo pakāsīyati .
Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ .
Tan ti yathāvuttajātiṃ .
Soti bhagavā .
Appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto ‘‘ khīṇā jātī ’’ ti jānāti nāma .
Tan ti khīṇajātiṃ abbhaññāsinti sambandho .
Brahmacariyavāso nāma idha maggabrahmacariyassa nibbattanamevāti āha ‘‘ niṭṭhitan ’’ ti .
Sammādiṭṭhiyā catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇā pavatti , itarasaccesu ca nesaṃ pahānābhisamayādivasena pavatti
V1.358 pākaṭā eva .
Tena vuttaṃ ‘‘ catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasenā ’’ ti .Nāparaṃ itthattāyāti ime pakārā itthaṃ , tabbhāvo itthattaṃ , tadatthanti vuttaṃ hoti .
Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti āha ‘‘ evaṃsoḷasakiccabhāvāyā ’’ ti .
Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti
M1.410 , pariññādīsu ca pahānameva padhānaṃ , tadatthattāya itaresanti āha ‘‘ kilesakkhayāya vā ’’ ti .
Pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena vā etaṃ vuttaṃ .
‘‘ Nāparaṃ itthattāyāti abbhaññāsin ’’ ti etthāyamaparo nayo – itthattāyāti nissakke sampadānavacanaṃ .
Tenāyamattho – itthattāya itthambhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ anāgatakkhandhasantānaṃ mayhaṃ natthi , ime pana carimattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā pariññātā appatiṭṭhā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya .
Apariññātamūlakā hi patiṭṭhā .
Yathāha ‘‘ kabaḷīkāre ce , bhikkhave , āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā , patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhan ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.64; kathā .296; mahāni .7).
Te pana pañcakkhandhā carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti abbhaññāsinti .
Itthattāyāti ime pakārā itthaṃ , tabbhāvo itthattaṃ , tadatthāya .Paccavekkhaṇañāṇapariggahitan ti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo .
Dassentoti nigamanavasena dassento .
Sarūpato hi pubbe dassitamevāti .
Sesamettha vuttanayattā suviññeyyameva .
Dassentoti nigamanavasena dassentoti .
‘‘ Dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇan ’’ ti anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhusannissitattā vuttaṃ .
Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti ‘‘ ahaṃ , brāhmaṇa , paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuḍḍho mahallako , kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jātoti .
Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇan ti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvībhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ .
Tattha atītaṃsañāṇan ti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atītakoṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ .
Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘ dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇan ’’ ti .
Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena .
Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ , tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ .
Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato
M1.411V1.359 vuttaṃ ‘‘ āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇan ’’ ti .
Tenāha ‘‘ sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā ’’ ti .Āsavakkhayañāṇakathā niṭṭhitā .
Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Vijjāttayakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .