162. Tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanenāti tikkhattuṃ pākāraparikkhepena nagarabhūmiyā vaḍḍhanena . Visālībhūtattāti gāvutantaraṃ gāvutantaraṃ puthubhūtattā . Bārāṇasirañño kira ( ma . ni . aṭṭha .1.146; khu . pā . aṭṭha .6. ratanasuttavaṇṇanā ) aggamahesiyā kucchimhi gabbhoM2.170 saṇṭhāsi , sā ñatvā rañño nivedesi , rājā gabbhaparihāraṃ adāsi . Sā sammā parihariyamānā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi . Puññavantīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti , sā ca tāsaṃ aññatarā , tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi . Tato ‘‘ aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti , aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā ’’ ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi . Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu . Suvaṇṇapaṭṭikañcettha jātihiṅgulakena ‘‘ bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā ’’ ti likhitvā bandhiṃsu . Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi . Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati . So pātova gaṅgaṃ otiṇṇo taṃ bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā paṃsukūlasaññāya aggahesi . Athettha taṃ akkharapaṭṭikaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa . Disvānassa etadahosi ‘‘ siyā gabbho , tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī ’’ ti . Udakappavāhenāgatassapi hi usmā na vigacchati , usmā ca nāma īdisāya saviññāṇakatāya bhaveyyāti ‘‘ siyā gabbho ’’ tiV2.152 cintesi . Puññavantatāya pana duggandhaṃ nāhosi sausumagatāya pūtibhāvo ca . Evaṃ pana cintetvā assamaṃ netvā naṃ suddhe okāse ṭhapesi . Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ . Tāpaso disvā sādhukataraṃ ṭhapesi . Tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu . Atha tato aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako , ekā dārikā ahosi . Tesu tāpasassa puttasineho uppajji , dārakānaṃ puññupanissayato aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti . Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ alabhittha . Tāpaso bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati . Tesaṃ pana yaṃ yaṃ udaraṃ pavisati , taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati . Carimabhave bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyāM2.171 acchavippasannatāya evaṃ te nicchavī ahesuṃ . Apare āhu ‘‘ sibbitvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī ’’ ti . Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā ‘‘ licchavī ’’ ti paññāyiṃsu . Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ bhikkhāya pavisati , atidivā paṭikkamati . Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu – ‘‘ bhante , pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho , amhākaṃ dārake detha , mayaṃ posessāma , tumhe attano kammaṃ karothā ’’ ti . Tāpaso ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇi . Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā . Tāpaso ‘‘ mahāpuññā dārakā , appamādeneva vaḍḍhetha , vaḍḍhetvā aññamaññaṃ āvāhaṃ karotha , pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha , tattha kumāraṃ abhisiñcathā ’’ ti vatvā dārake adāsi . Te ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ . Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopālakadārake hatthenapi pādenapi paharanti , te rodanti . ‘‘ Kissa rodathā ’’ ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī ’’ ti vadanti . Tato nesaṃ posakamātāpitaropi ‘‘ ime dārakā aññe dārake vihesenti dukkhāpenti , na ime saṅgahetabbā , vajjetabbā ime ’’ ti āhaṃsu . Tato pabhuti kira so padeso ‘‘ vajjī ’’ ti vuccati yojanasataparimāṇena . Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ . Tattha ca nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu . Rajjasampattidāyakassa kammassa katattā asambhinne eva rājakule uppannattā ca rājakumārassa puññānubhāvasañcoditā devatādhiggahitā akaṃsūti keci . Dārakassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘ bāhiratoV2.153 dārikā na ānetabbā , ito dārikā na kassaci dātabbā ’’ ti . Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca . Evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā . Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu . Tassa punappunaṃ visālīkatattā ‘‘ vesālī ’’ tvevaM2.172 nāmaṃ jātaṃ . Tena vuttaṃ – ‘‘ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccatī ’’ ti . Idampi ca nagaran ti na kevalaṃ rājagahasāvatthiyo yevāti dasseti . 162. Tīhi suddhenāti ettha tīhīti nissakkavacanaṃ vā hoti , karaṇavacanaṃ vā . Nissakkapakkhe kāyavacīmanodvārehi suddhena . Tathā duccaritamalehi visamehi papañcehītiādinā nayena sabbakilesattikehi bodhimaṇḍe eva suddhenāti yojetabbaṃ . Karaṇapakkhe tīhīti kāyavacīmanodvārehi suddhena . Tathā tīhi sucaritehi , tīhi vimokkhehi , tīhi bhāvanāhi , tīhi sīlasamādhipaññāhi suddhenāti sabbaguṇattikehi yojetabbaṃ . Vibhāvitan ti desanāya vitthāritaṃ , vibhūtaṃ vā kataṃ vihitaṃ , paññattaṃ vā hoti . Saṃvaṇṇanāti vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ . NaM0.145 kevalaṃ rājagahameva , idampi nagaraṃ . Saparicchedan ti sapariyantanti attho . Saparikkhepanti eke . ‘‘ Haṃsavaṭṭakacchadanenāti haṃsaparikkhepasaṇṭhānenā ’’ ti likhitaṃ . 162. Yā ayaṃ heṭṭhā taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hotītiādinā ( pārā . aṭṭha .1.84) rājagahassa buddhuppādeyeva vepullappatti vuttā , sā etthāpi samānāti dassetuṃ ‘‘ idampi ca nagaran ’’ ti vuttaṃ , tena ca na kevalaṃ rājagahādayo evāti dasseti .

Tattha mahāvanaṃ nāmātiādi majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ samānaṭṭhakathā . Majjhimaṭṭhakathāyañhi ( ma . ni . aṭṭha .1.146) saṃyuttaṭṭhakathāyañca ( saṃ . ni . aṭṭha .3.5.984-985) imināva nayena vuttaṃ . Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.359) pana ‘‘ mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃjātaṃ vanaṃ atthi , yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati , tasmiṃ mahāvane . Kūṭāgārasālāyan ti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhāpesuṃ . Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu , taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo kūṭāgārasālāti paññāyitthā ’’ ti vuttaṃ . Vanamajjhe katattā ‘‘ vanaṃ nissāyā ’’ ti vuttaṃ . Ārāmeti saṅghārāme . Haṃsavaṭṭakacchadanenāti haṃsavaṭṭakapaṭicchannena , haṃsamaṇḍalākārenāti attho . Mahāvanaṃ nāmātiādi majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ , dīghabhāṇakā pana ‘‘ himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāvanan ’’ ti vadanti .

Kāyavicchindaniyakathan ti attano attabhāve , parassa vā attabhāve chandarāgappahānakaraṃ vicchindanakaraṃ dhammakathaṃ katheti . Haṃsavaṭṭakacchadanenāti haṃsavaṭṭakapaṭicchannena , haṃsamaṇḍalākārenāti attho .

Anekapariyāyenāti ettha pariyāya -saddo kāraṇavacanoti āha ‘‘ anekehi kāraṇehī ’’ ti , ayaṃ kāyo aviññāṇakopi saviññāṇakopi evampi asubho evampi asubhoti nānāvidhehi kāraṇehīti attho . Asubhākārasandassanappavattan ti kesādivasena tatthāpi vaṇṇādito asubhākārassa sabbaso dassanavasena pavattaṃ . Kāyavicchandaniyakathan ti attano parassa ca karajakāye vicchandanuppādanakathaṃ . Asubhā ceva subhākāravirahitattā . Asucino ca dosanissandanapabhavattā . Paṭikūlā ca jigucchanīyattā pittasemhādīsu āsayato . Kāyavicchandaniyakathan ti karajakāye virāguppādanakathaṃ .

Muttaṃ vātiādinā byatirekamukhena kāyassa amanuññataṃ dasseti . Tattha ādito tīhi padehi adassanīyatāya asārakatāya majjhe catūhi duggandhatāya , ante ekena lesamattenapi manuññatābhāvamassa dasseti .

Atha khotiādinā anvayato sarūpeneva amanuññatāya dassanaṃ .

Chandoti dubbalarāgo . Rāgoti balavarāgo . Chandoti dubbalarāgo . Rāgoti balavarāgo .

‘‘ Kesā lomādī ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ yepi hī ’’ tiādi vuttaṃ . Asubhāti āgantukena subhākārena virahitattā asubhā . Asucinoti attano sabhāveneva asucino . Paṭikūlāti nāgarikassa asucikaṭṭhānaṃ viya jigucchanīyattā paṭikūlā . KesāM2.173V2.154 nāmete vaṇṇatopi paṭikūlā , saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopi paṭikūlāti dassento ‘‘ so ca nesaṃ … pe … pañcahi kāraṇehi veditabbo ’’ ti āha . Manuññepi ( visuddhi .1.383; vibha . aṭṭha .356) hi yāgupatte vā bhattapatte vā kesavaṇṇaṃ kiñci disvā ‘‘ kesamissakamidaṃ , haratha nan ’’ ti jigucchanti , evaṃ kesā vaṇṇato paṭikūlā . Rattiṃ paribhuñjantāpi kesasaṇṭhānaṃ akkavākaṃ vā makacivākaṃ vā chupitvā tatheva jigucchanti , evaṃ saṇṭhānato pi paṭikūlā . Telamakkhanapupphadhūpādisaṅkhāravirahitānañca kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti , tato jegucchataro aggimhi pakkhittānaṃ . Kesā hi vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlāpi siyuṃ , gandhena pana paṭikūlāyeva . Yathā hi daharassa kumārakassa vaccaṃ vaṇṇato haliddivaṇṇaṃ , saṇṭhānatopi haliddipiṇḍasaṇṭhānaṃ , saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitañca uddhumātakakāḷasunakhasarīraṃ vaṇṇato tālapakkavaṇṇaṃ , saṇṭhānato vaṭṭetvā vissaṭṭhamudiṅgasaṇṭhānaṃ , dāṭhāpissa sumanamakuḷasadisāti ubhayampi vaṇṇasaṇṭhānato siyā appaṭikūlaṃ , gandhena pana paṭikūlameva , evaṃ kesāpi siyuṃ vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlā , gandhena pana paṭikūlāyevāti . Yathā pana asuciṭṭhāne gāmanissandena jātāni sūpeyyapaṇṇāni nāgarikamanussānaṃ jegucchāni honti aparibhogāni , evaṃ kesāpi pubbalohitamuttakarīsapittasemhādinissandena jātattā jegucchāti idaṃ tesaṃ āsayato pāṭikulyaṃ . Ime ca kesā nāma gūtharāsimhi uṭṭhitakaṇṇakaṃ viya ekatiṃsakoṭṭhāsarāsimhi jātā , te susānasaṅkāraṭṭhānādīsu jātasākaṃ viya parikhādīsu jātakamalakuvalayādipupphaṃ viya ca asuciṭṭhāne jātattā paramajegucchāti idaṃ tesaṃ okāsato pāṭikulyaṃ . Yathā ca kesānaṃ , evaṃ sabbakoṭṭhāsānañca vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā paṭikūlatā veditabbāti āha ‘‘ evaṃ lomādīnan ’’ ti . ‘‘ Kesalomādin ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ yepi hītiādi vuttaṃ .

Pañcapañcappabhedenāti ettha bāhiratthasamāso daṭṭhabbo pañca pañca pabhedā etassāti pañcapañcappabhedoti . Pañcapañcappabhedenāti ettha pañca pañca pabhedā etassa pariyāyassāti pañcapañcappabhedoM1.207 , tena pañcapañcappabhedenāti evaṃ bāhiratthasamāsavasena pariyāyavisesanatā daṭṭhabbā .

Saṃvaṇṇentoti vitthārento . Asubhāyāti asubhamātikāya . Asubhāya vaṇṇan tiV0.129 asubhākārassa , asubhakammaṭṭhānassa vā vitthāraṃ bhāsati . Sāmiatthe hetaṃ sampadānavacanaṃ . Asubhan ti asubhanimittassa āvibhāvāya paccupaṭṭhānāya vitthārakathāsaṅkhātaṃ vaṇṇaṃ bhāsabhīti attho . Asubhāyāti asubhamātikāya . Vaṇṇetabbamātikañhi apekkhitvā itthiliṅge sāmivacanaṃ , tenāha mātikaṃ nikkhipitvātiādi . Taṃ vibhajantoti mātikaṃ vibhajanto .

Phātikamman ti bahulīkāro . Phātikamman ti nipphattikaraṇaṃ .

Pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgatan ti ettha kāmacchando byāpādo thinamiddhaṃ uddhaccakukkuccaṃ vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃM2.174 pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā . Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati , tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti . Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti , tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni . Kāmacchandena hi nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati , kāmacchandābhibhūtaṃV2.155 vā cittaṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati , byāpādena ca ārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati , thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti , uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati , vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati . Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttāni . Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti , vicāro anuppabandhati , tehi avikkhepāya sampāditapayogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīnanaṃ , sukhañca upabrūhanaṃ karoti , atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānubandhanapīnanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ādhiyati , tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā . Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti , tenassa etāni pañca samannāgataṅgānīti vuccanti . Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ . Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā , pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati , evamidampi aṅgamattavaseneva ‘‘ pañcaṅgikan ’’ ti vā ‘‘ pañcaṅgasamannāgatan ’’ ti vā vuccatīti veditabbaṃ . Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi , atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni , idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacarakkhaṇappattāni . Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati , vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno , pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ . Teneva vuttaṃ ‘‘ nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī ’’ ti . Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇe suphusitā hutvā uppajjati . AyametesaṃM2.175 itarehi viseso , tasmā ‘‘ pañcaṅgasamannāgatan ’’ ti appanājhānameva visesetvā vuttaṃ . Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannan ti ettha pana jhānassa ādimajjhapariyosānavasena tividhakalyāṇatā , tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā . Vitthāranayaṃ panettha sayameva pakāsayissati . Pañcaṅgavippahīnan ti kāmacchandādipañcanīvaraṇaṅgavigamena pañcaṅgavippahīnatā , appanāppattavitakkādijjhānaṅgānaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā ca veditabbā . Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannan ti ettha pana jhānassa ādimajjhapariyosānānaṃ vasena tividhakalyāṇatā , tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā ca veditabbā .

Kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānaṃ ‘‘ cittamañjūsan ’’ ti vuttaṃ . Nissāyāti pādakaṃ katvā . Tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ dasahi lakkhaṇehi sampannaṃ kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānacittaṃ mañjūsaṃ nāma .

DasalakkhaṇavibhāvanenevaV2.156 tividhakalyāṇatāpi vibhāvitā hotīti dasalakkhaṇaṃ tāva dassento ‘‘ tatrimānī ’’ tiādimāha . Tattha pāripanthikato cittavisuddhītiādīnaṃ padānaṃ attho ‘‘ tatrāyaṃ pāḷī ’’ tiādinā vuttapāḷivaṇṇanāyameva āvi bhavissati . Tatrāti tasmiṃ dasalakkhaṇavibhāvane . Paṭipadāvisuddhīti paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā , gotrabhupariyosāno pubbabhāgiyo bhāvanānayo . Paripanthato visujjhanaṃ visuddhi , paṭipadāya visuddhi paṭipadāvisuddhi . Sā panāyaṃ yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati , tasmā vuttaṃ ‘‘ paṭipadāvisuddhi ādī ’’ ti . Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā . Sā panāyaṃ yasmā visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati , tena vuttaṃ ‘‘ upekkhānubrūhanā majjhe ’’ ti . Sampahaṃsanāti tattha dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā . Sā pana yasmā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ sampahaṃsanā pariyosānan ’’ ti . Imāni tīṇi lakkhaṇānīti paripanthato cittassa visujjhanākāro , majjhimassa samathanimittassa paṭipajjanākāro , tattha pakkhandanākāroti imāni tīṇi jhānassa ādito uppādakkhaṇe appanāppattilakkhaṇāni . Tehi ākārehi vinā appanāppattiyā abhāvato asati ca appanāyaṃ tadabhāvato ādikalyāṇañceva visuddhipaṭipadattā yathāvuttehi lakkhaṇehi samannāgatattā ca tilakkhaṇasampannañca . Iminā nayena majjhapariyosānalakkhaṇānañca yojanā veditabbā . KeciM2.176 pana ‘‘ paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro , upekkhānubrūhanā nāma appanā , sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā ’’ ti vaṇṇayanti , taṃ na yuttaṃ . Tathā hi sati ajhānadhammehi jhānassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti . Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti , pāḷiyā cetaṃ virujjhati . ‘‘ Ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsitan ’’ ti ( paṭi . ma .1.158) hi pāḷiyaṃ vuttaṃ . Ettha hi ekattagataṃ cittan ti indriyānaṃ ekarasabhāvena ekaggatāya ca sikhāppattiyā tadanuguṇaṃ ekattagataṃ sasampayuttaṃ appanāppattaṃ cittaṃ vuttaṃ , tasseva ca paṭipadāvisuddhipakkhandatādi anantaraṃ vuccate . Tasmā pāḷiyaṃ ekasmiṃyeva appanācittakkhaṇe paṭipadāvisuddhiādīnaṃ vuttattā antoappanāyameva parikammāgamanavasena paṭipadāvisuddhi , tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā , dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā . Kathaṃ ? Yasmiṃ ( paṭi . ma . aṭṭha .2.1.158; visuddhi .1.175) vāre appanā uppajjatiV2.157 , tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paripantho , tato cittaṃ visujjhati , visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati . Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva , līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo , savisesaṃ paccanīkadhammānaṃ vūpasamanato samatho , yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato nimittan ti katvā . Tassa pana appanācittassa anantarapaccayabhūtaṃ gotrabhucittaṃ satipi parittamahaggatabhāvabhede paccayapaccayuppannabhāvabhede ca ekissāyeva santatiyā pariṇāmūpagamanato ekasantatipariṇāmanayena tathattaṃ appanāsamādhivasena samāhitabhāvaṃ upagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma . Evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma . Yasmiñhi khaṇe tathattaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati , tasmiṃyeva khaṇe tathattupagamanena appanāsamādhinā samāhitabhāvūpagamanena tattha pakkhandati nāma . Evaṃ tāva purimasmiṃ gotrabhucitte vijjamānā paripanthavisuddhimajjhimasamathappaṭipattipakkhandanākārā āgamanavasena nipphajjamānā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva paṭipadāvisuddhīti veditabbā . Teyeva hi ākārā paccayavisesato jhānakkhaṇe nipphajjamānā paṭipadāvisuddhīti vuttā . EvaṃM2.177 visuddhassa pana tassa cittassa puna sodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma . Samathabhāvūpagamanena samathappaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathappaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma . Samathappaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma . Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā . Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tasmiṃ jhānacitte jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā , yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni , yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati , yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā , sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannā , tasmā dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbāti vuttaṃ . AthaV2.158 kasmā sampahaṃsanāva ‘‘ pariyosānan ’’ ti vuttā , na upekkhānubrūhanāti ? Yasmā tasmiṃ bhāvanācitte upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti , tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā ‘‘ pariyosānan ’’ ti vuttā . Tathā hi appanākāle bhāvanāya samappavattiyā paṭipakkhassa ca suppahānato paggahādīsu byāpārassa akātabbato ajjhupekkhanāva hoti . Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ samaye cittassa ajjhupekkhanā visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī ’’ ti ca ādi . Sā panāyaṃ ajjhupekkhanā ñāṇassa kiccasiddhiyā hoti visesato ñāṇasādhanattā appanābyāpārassa , tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā ‘‘ pariyosānan ’’ ti vuttā . Evaṃ tividhāya paṭipadāvisuddhiyā laddhavisesāya tividhāya upekkhānubrūhanāya sātisayaṃ paññindriyassa adhimattabhāvena catubbidhāpi sampahaṃsanā sijjhatīti āgamanupekkhāñāṇakiccavasena dasapi ākārā jhāne eva veditabbā . Tatrimānīti etthāyaṃ piṇḍattho – yasmiṃ vāre paṭhamaṃ jhānaṃ ekacittakkhaṇikaṃ uppajjati , taṃ sakalampi javanavāraṃ anulomaparikammaupacāragotrabhuappanāppabhedaṃ ekattanayena ‘‘ paṭhamaṃ jhānan ’’ ti gahetvā tassa paṭhamajjhānassa appanāpaṭipādikāya khippādibhedāya abhiññāya adhigatāya kiccanipphattiṃ upādāya āgamanavasena paṭipadāvisuddhi ādīti veditabbā . Tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattivasena upekkhānubrūhanā majjheti veditabbā . Pariyodāpakañāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā pariyosānan ti veditabbaṃ . Tattha ādicittato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānassa uppādakkhaṇaṃ , etasmiṃ antare paṭipadāvisuddhīti veditabbā . Uppādaṭhitikkhaṇesu upekkhānubrūhanā , ṭhitibhaṅgakkhaṇesu sampahaṃsanāti veditabbā . Lakkhīyati etenāti lakkhaṇanti katvā ‘‘ visuddhipaṭipattipakkhandane ’’ tiādinā pubbabhāgo lakkhīyati , tividhena ajjhupekkhanena majjhaṃ lakkhīyati , catubbidhāya sampahaṃsanāya pariyosānaṃ lakkhīyatīti . Tena vuttaṃ ‘‘ dasa lakkhaṇānī ’’ ti . Pāribandhakatoti nīvaraṇasaṅkhātapāribandhakato visuddhattā gotrabhupariyosānaṃ pubbabhāgajavanacittaṃ ‘‘ cittavisuddhī ’’ ti vuccati . Tathā visuddhattā taṃ cittaṃ majjhimaṃ samādhinimittasaṅkhātaṃ appanāsamādhiṃ tadatthāya upagacchamānaṃ ekasantativasena pariṇāmentaṃ paṭipajjati nāma . Evaṃ paṭipannassa tassa tattha samathanimitteM0.146 pakkhandanaṃ tabbhāvūpagamanaṃ hotīti katvā ‘‘ tattha cittapakkhandanan ’’ ti vuccati . Evaṃ tāva paṭhamajjhānuppādakkhaṇe eva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā . Evaṃ visuddhassa appanāppattassa puna visodhane byāpārābhāvā ajjhupekkhanaṃ hoti . Samathappaṭipannattā puna samādhāne byāpārābhāvā ca samathappaṭipannassa ajjhupekkhanaṃ hoti . Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekantena upaṭṭhitattā puna ekattupaṭṭhāne byāpārāsambhavato ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanaṃ hoti . Tattha jātānan ti tasmiṃ citte jātānaṃ samādhipaññānaṃ yuganaddhabhāvena anativattanaṭṭhena nānākilesehi vimuttattā . Saddhādīnaṃ indriyānaṃ vimuttirasene karasaṭṭhena anativattanekasabhāvānaṃ tesaṃ dvinnaṃ upagataṃ tajjaṃ tassāruppaṃ tadanurūpaṃ vīriyaṃ tathā cittaṃ yogī vāheti pavattetīti katvā tadupagavīriyavāhanaṭṭhena ca visesabhāgiyabhāvattā āsevanaṭṭhena ca sampahaṃsanā hotīti attho veditabbo . Apicettha ‘‘ anantarātītaṃV0.130 gotrabhucittaṃ ekasantativasena pariṇāmentaṃ paṭipajjati nāmā ’’ ti likhitaṃ . Tattha hi pariṇāmentaṃ paṭipajjatīti etāni vacanāni atītassa na sambhavanti , yañca tadanantaraṃ likhitaṃ ‘‘ appanāsamādhicittaṃ upagacchamānaṃ gotrabhucittaṃ tattha pakkhandati nāmā ’’ ti . Imināpi taṃ na yujjati ,‘‘ paṭipattikkhaṇe eva atītan ’’ ti vuttattā ‘‘ gotrabhucittaṃ tattha pakkhandatī ’’ ti vacanameva virujjhatīti ācariyo . ‘‘ Ekacittakkhaṇikampi lokuttaracittaṃ āsevati bhāveti bahulīkarotī ’’ ti vuttattā ‘‘ ekacittakkhaṇikassāpi jhānassa etāni dasa lakkhaṇānī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Tato paṭṭhāya āsevanā bhāvanā evā ’’ tipi vuttaṃ . ‘‘ Adhiṭṭhānasampannan ti adhiṭṭhānena sahagatan ’’ ti likhitaṃ . Tassattho – yañca ‘‘ ādimajjhapariyosānasaṅkhātan ’’ ti vuttaṃ , taṃ tesaṃ tiṇṇampi kalyāṇakatāya samannāgatattā tividhakalyāṇakatañca . Evaṃ tividhacittaṃ tadadhigamamūlakānaṃ guṇānaṃ , uparijhānādhigamassa vā padaṭṭhānaṭṭhena adhiṭṭhānaṃ hoti , tasmā cittassa adhiṭṭhānabhāvena sampannattā adhiṭṭhānasampannaṃ nāmāti . Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ dasalakkhaṇavibhāvaneneva tannissayabhūtā tividhakalyāṇatāpi jhānassa pākaṭā hotīti tatrimānītiādi vuttaṃ .

TatrāyaṃV1.181 pāḷīti tasmiṃ dasalakkhaṇavibhāvanavisaye ayaṃ pāḷi .

Paṭipadāvisuddhīti gotrabhupariyosānāya pubbabhāgapaṭipadāya jhānassa nīvaraṇādiparibandhato visuddhi , sāyaṃ yasmā upekkhānubrūhanādīnampi paccayattena padhānā purimakāraṇasiddhā ca , tasmā vuttaṃ ‘‘ paṭipadāvisuddhi ādī ’’ ti .

Majjhimaṃ samādhinimittaṃ paṭipajjatītiādīsu majjhimaṃ samādhinimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva . So hi līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo , savisesaṃ cittassa ekattārammaṇe ṭhapanato samādhiyeva uparivisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘ samādhinimittan ’’ ti vuccati , taṃ paṭipajjati paṭilabbhatīti attho .

Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā , sā pana paribandhavisuddhisamakālavibhāvinīpi tabbisuddhiyāva nipphannāti dīpanatthamāha ‘‘ upekkhānubrūhanā majjhe ’’ ti .

EvaṃM1.208 paṭipannattā majjhimena samādhinimittena tattha ekattārammaṇe appanāgocare pakkhandati upatiṭṭhati , evaṃ visuddhassa pana tassa cittassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto puggalo visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma . Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati , samathapaṭipannabhāvato evamassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma .

Sampahaṃsanāti vatthudhammādīnaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā , sā pana yasmā kattabbassa sabbakiccassa nipphattiyāva siddhā nāma hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ sampahaṃsanā pariyosānan ’’ ti .

Tattha jātānan tiādīsu ye pana te evaṃ upekkhānubrūhite tasmiṃ jhānacitte jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā , tesaṃ aññamaññaṃ anativattanasabhāvena sampahaṃsanā visodhanā pariyodapanā ca , saddhādīnaṃ indriyānaṃ kilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasatāya sampahaṃsanā ca , yañcetaṃ tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ , tassa tadupagavīriyassa vāhanaṭṭhena pavattanaṭṭhena sampahaṃsanā ca , tasmiṃ khaṇe yathāvuttadhammānaṃ āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā ca , pariyodapanā ca pariyodapanakassa ñāṇassa kiccanipphattivaseneva ijjhatīti veditabbaṃ .

EvaṃM2.178 tividhattagataṃ cittan tiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni . Tattha evaṃ tividhattagatan ti evaṃ yathāvuttena vidhinā paṭipadāvisuddhipakkhandanaupekkhānubrūhanañāṇasampahaṃsanāvasena tividhabhāvaṃ gataṃ . Vitakkasampannan ti kilesakkhobhavirahitattā vitakkena sundarabhāvamupagataṃ . Cittassa adhiṭṭhānasampannan ti tasmiṃyeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena adhiṭṭhānena sampannaṃ anūnaṃ . Yathā adhiṭṭhānavasiyaṃ adhiṭṭhānanti jhānappavatti , tathā idhāpi cittassa adhiṭṭhānanti cittekaggatāpi yujjati . Tena hi ekasmiṃyeva ārammaṇe cittaṃ adhiṭṭhāti , na ettha vikkhipatīti . Samādhisampannan ti visuṃ vuttattā pana vuttanayeneva gahetabbo . Atha vā samādhisseva jhānaṅgasaṅgahitattā ‘‘ cittassa adhiṭṭhānasampannan ’’ ti jhānaṅgapañcakavasena vuttaṃ . Samādhisampannan ti indriyasaṅgahitattā indriyapañcakavasena . Evaṃ tividhattagataṃ cittan tiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni . Vitakkasampannan ti vitakkaṅgena sundarabhāvamupagataṃ . Cittassa adhiṭṭhānasampannan ti tasmiññeva ārammaṇeV1.182 cittassa nirantarappavattisaṅkhātena samādhinā sampannaṃ , idaṃ jhānaṅgavasena vuttaṃ . Samādhisampannan ti idaṃ pana indriyavasenāti veditabbaṃ .

Asubhasaññāparicitenāti sakalaṃ kāyaṃ asubhanti pavattāya saññāya sahagatattā jhānaṃ asubhasaññā , tena paricitena paribhāvitena . Cetasāti cittena . Bahulan ti abhiṇhaṃ . Viharatoti viharantassa , asubhasamāpattibahulassāti attho . Methunadhammasamāpattiyāti methunadhammena samaṅgibhāvato . Paṭilīyatīti ekapassena nilīyati nilīnaṃ viya hoti . Paṭikuṭatīti saṅkucati . Paṭivattatīti nivattati . Na sampasārīyatīti na visarati , abhirativasena na pakkhandatīti attho . Atha vā paṭilīyatīti saṅkucati tattha paṭikūlatāya saṇṭhitattā . Paṭikuṭatīti apasakkati na upasakkati . Paṭivattatīti nivattati , tato eva na sampasārīyatīti . Paṭikuṭatīti saṅkucati . Paṭivaṭṭatīti paṭinivaṭṭati . Nhārudaddulan ti nhārukhaṇḍaṃ .

Nhārudaddulan ti nhārukhaṇḍaṃ nhāruvilekhanaṃ vā .

Addhamāsan tiV2.159 accantasaṃyoge upayogavacanaṃ . Paṭisallīyitun ti yathāvuttakālaṃ paṭi paṭi divase divase samāpattiyaṃ dhammacintāya cittaṃ nilīyituṃ . Addhamāsaṃ paṭisallīyitun ti ettha ācariyā evamāhu ‘‘ bhikkhūnaṃ aññamaññavadhadassanasavanasambhave satthuno sati tassa upaddavassa abhāve upāyājānanato ‘ ayaṃ asabbaññū ’ ti hetupatirūpakamahetuṃ vatvā dhammissarassāpi tathāgatassa kammesvanissariyaṃ asambujjhamānā asabbadassitamadhiccamohā bahujanā avīciparāyanā bhaveyyuṃ , tasmā so bhagavāM0.147 pageva tesaṃ bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ vadhamānabhāvaṃ ñatvā tadabhāvopāyābhāvaṃ pana suvinicchinitvā tattha puthujjanānaṃ sugatilābhahetumevekaṃ katvā asubhadesanāya vā rūpasaddadassanasavanehi nippayojanehi viramitvā pageva tato viramaṇato , sugatilābhahetukaraṇato , avassaṃ paññāpitabbāya tatiyapārājikapaññattiyā vatthāgamadassanato ca attano sabbadassitaṃ parikkhakānaṃ pakāsento viya tamaddhamāsaṃ veneyyahitanipphattiyā phalasamāpattiyā avakāsaṃ katvā viharitukāmo ‘ icchāmahaṃ , bhikkhave , addhamāsaṃ paṭisallīyitun ’ tiādimāhā ’’ ti . Ācariyā nāma buddhamittattheradhammasirittheraupatissattherā dayo gaṇapāmokkhā , aṭṭhakathācariyassa ca santike sutapubbā . Tato aññe eketi veditabbā .

Payuttavācan ti paccayapaṭisaṃyuttavācaṃ , buddhā imesu divasesu piṇḍāya na caranti , vihāreyeva nisīdanti , tesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hotīti ādivacanaṃ . Payuttavācan ti paccayapariyesane niyuttavācaṃ .

Daṇḍavāgurāhīti daṇḍapaṭibaddhāhi dīghajālasaṅkhātāhi vāgurāhi .

Apare panāhūti kuladdhipaṭisedhanatthaṃ vuttaṃ . ‘‘ Ayaṃ kira laddhī ’’ ti vacanaṃ ‘‘ māradheyyaṃnātikkamissatī ’’ ti vacanena virujjhatīti ce ? Na virujjhati . Kathaṃ ? Ayaṃ bhikkhū aghātento māravisayaṃ atikkamissati akusalakaraṇato ca . Ghātento pana māradheyyaṃ nātikkamissati balavattā kammassāti sayaṃ mārapakkhikattā evaṃ cintetvā pana ‘‘ ye na matā , te saṃsārato na muttā ’’ ti attano ca laddhi , tasmā taṃ tattha ubhayesaṃ magge niyojentī evamāha , teneva ‘‘ mārapakkhikā mārena samānaladdhikā ’’ ti avatvā ‘‘ mārassā nuvattikā ’’ ti vuttā . ‘‘ Iminā kiṃ vuttaṃ hoti ? Yasmā mārassa anuvatti , tasmā evaṃ cintetvāpi attano laddhivasena evamāhā ’’ ti keci likhanti .

Kalyāṇūpanissayavasenāti pabbajjāya upanissayavasena .

Pare kirāti kira -saddo arucisūcanattho . Tenāha ‘‘ idaṃ pana icchāmattan ’’ ti , pavattiajānanaṃ ārocayitābhāvo ñāte nivāraṇañcāti idaṃ tesaṃ icchāmattaṃM2.179 , na pana kāraṇanti attho . Apare pana vadanti ‘‘ etasmiṃ kira aḍḍhamāse na koci buddhaveneyyo ahosi , atha satthā imaṃ aḍḍhamāsaṃ phalasamāpattisukhena vītināmessāmi , iti mayhañceva sukhavihāro bhavissati , anāgate ca pacchimā janatā ‘ satthāpi gaṇaṃ pahāya ekako vihāsi , kimaṅgaṃ pana mayan ’ ti diṭṭhānugatiṃ āpajjissati , tadassa bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti iminā kāraṇena evamāhā ’’ ti .

Neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamatīti ṭhapetvā piṇḍapātanīhārakaṃ añño koci neva bhagavantaṃ upasaṅkamati , bhikkhusaṅgho pana satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ bhikkhuṃ adāsi . So pātova gandhakuṭipariveṇasammajjanamukhodakadantakaṭṭhadānādīni sabbakiccāni tasmiṃ tasmiṃ khaṇe katvā apagacchati .

Anekakāraṇasammissoti ettha kāyassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlatāva anekakāraṇaṃ .

Maṇḍanakapakatikoti alaṅkārakasabhāvo . Koci taruṇopi yuvā na hoti , koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto , idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto . Paṭhamayobbanaṃ nāma pannarasavassato yāva dvattiṃsa saṃvaccharāni , soḷasavassato vā yāva tettiṃsa vassāni .

Kuṇapan ti matakaḷevaraṃ , ahissa kuṇapaṃ ahikuṇapaṃ . Evaṃ itarānipi . Atipaṭikūlajigucchanīyasabhāvato cettha imāneva tīṇi vuttānīti veditabbāni . Aññesañhi sasasūkarādīnaṃ kuṇapaṃ manussā kaṭukabhaṇḍādīhi abhisaṅkharitvā paribhuñjantipi , imesaṃ pana kuṇapaṃ abhinavampi jigucchantiyeva , ko pana vādo kālātikkamena pūtibhūte . Atipaṭikūlajigucchanīyatā ca nesaṃ ativiya duggandhatāya , sā ca ahīnaṃ tikhiṇakopatāya kukkuramanussānaṃ odanakummāsūpacayatāya ca sarīrassa hotīti vadanti .

‘‘ Sakena kāyena aṭṭīyanti … pe … bhavissantī ’’ ti idaṃ parato ‘‘ ye te bhikkhū avītarāgā , tesaṃ tasmiṃ samaye hoti eva bhayaṃ , hoti lomahaṃso , hoti chambhitattan ’’ ti iminā na yujjati , idañca bhagavato asubhakathārammaṇappayojanena na sametīti ce ? Na , tadatthājānanato . Sakena kāyena aṭṭīyantānampi tesaṃ ariyamaggena appahīnasinehattā khīṇāsavānaṃ viya maraṇaṃ paṭicca abhayaṃ na hoti , bhayañca pana asubhabhāvanānuyogānubhāvena mandībhūtaṃV0.131 anaṭṭīyantānaṃ viya na mahantaṃ hutvā cittaṃ mohesi . Apāyupage te satte nākāsīti evamattho veditabbo . Atha vā idaṃ purimassa kāraṇavacanaṃ , yasmā tesaṃ tasmiṃ samaye hoti eva bhayaṃ , chambhitattaṃ , lomahaṃso ca , tasmā ‘‘ tena kho pana samayena bhagavā asubhakathaṃ kathetī ’’ tiādi vuttanti . Atha vā sakena kāyena aṭṭīyantānampi tesaṃ hoti eva bhayaṃ , mahānubhāvā vītarāgāti khīṇāsavānaṃ mahantaṃ visesaṃ dasseti , atiduppasaheyyamidaṃ maraṇabhayaṃ , yato evaṃvidhānampi avītarāgattā bhayaṃ hotītipi dasseti . Tadaññe tesaṃ bhikkhūnaṃ pañcasatānaṃ aññatarā . Tenedaṃ dīpeti ‘‘ taṃ tathā āgataṃ asihatthaṃ vadhakaṃ passitvā tadaññesampi hoti eva bhayaṃ , pageva tesanti katvā bhagavā paṭhamameva tesaṃ asubhakathaṃ kathesi , parato tesaṃ nāhosi . Evaṃ mahānisaṃsā nesaṃ asubhakathā āsī ’’ ti . Yo panettha pacchimo nayoM0.148 , so ‘‘ tesu kira bhikkhūsu kenacipi kāyavikāro vā vacīvikāro vā na kato , sabbe satā sampajānā dakkhiṇena passena nipajjiṃsū ’’ ti iminā aṭṭhakathāvacanena sameti .

Samaṇakuttakoti kāsāyanivāsanādisamaṇakiccako .

Samaṇakuttakoti samaṇakiccako , kāsāvanivāsanādivasena samaṇakiccakārīti vuttaṃ hotiV2.160 . Tenāha ‘‘ samaṇavesadhārako ’’ ti .

Sabbamakaṃsūti puthujjanā sāvajjepi tattha anavajjasaññino hutvā karaṇakārāpanasamanuññatādibhedaṃ sabbamakaṃsu .

Lohitakan ti ettha ‘‘ lohitagatan ’’ tipi paṭhanti .

Vaggūti matā vaggumatā . Puññasammatāti pujjabhavaphalanibbattanenaM2.180 sattānaṃ punanena visodhanena puññanti sammatā . Vaggumudāti ettha ‘‘ vaggumatā ’’ ti vattabbe lokikā ‘‘ mudā ’’ ti vohariṃsūti dassento āha ‘‘ vaggumatā ’’ ti . ‘‘ Vaggū ’’ ti matā , suddhasammatāti attho , tenāha ‘‘ puññasammatā ’’ ti . Sattānaṃ pāpunanena sodhanena sā puññasammatā .

Pavāhessāmīti gamayissāmi , visodhessāmīti attho .

163. Māradheyyaṃ vuccati tebhūmakā dhammā . Vacanatthato pana mārassa dheyyaṃ māradheyyaṃ . Dheyyan ti ṭhānaṃ vatthu nivāso gocaro . Māro vā ettha dhiyati tiṭṭhati pavattatīti māradheyyaṃ , māroti cettha kilesamāro adhippeto , kilesamāravaseneva ca devaputtamārassa kāmabhave ādhipaccanti . 163. Mārassa dheyyaṃ ṭhānaṃ , vatthu vā nivāso māradheyyaṃ , so atthato tebhūmakadhammā eva , idha pana pañca kāmaguṇā adhippetā , taṃ māradheyyaṃM1.209 .

Māravisayaṃ nātikkamissatīti cintetvāti evamayaṃ saṃvegaṃ paṭilabhitvā māravisayaṃ atikkameyyāpi , mayā pana evaṃ vutte uppannaṃ saṃvegaṃ paṭippassambhetvā māravisayaṃ nātikkamissatīti evaṃ cintetvā . ‘‘ Ayaṃ samaṇakuttako yathāsamuppannasaṃvegamūlakena samaṇabhāvūpagamanena atikkamituṃ sakkhissatī ’’ ti cintetvā avoca , na pana ‘‘ arahattappattiyā tīsu bhavesu appaṭisandhikatāya taṃ atikkamituṃ sakkhissatī ’’ ti maraṇeneva sattānaṃ saṃsāramocanaladdhikattā devatāya . Na hi matānaṃ katthaci paṭisandhi gacchati .

Dvivacanan ti dvikkhattuṃ vacanaṃ , āmeḍitavacananti vuttaṃ hoti .

Niyojentīti ettha ayaṃ andhabālā devatā evaṃ uppannasaṃvegamūlakaṃ samaṇadhammaṃ katvā ‘‘ ayaṃ māravisayaṃ atikkameyyāpī ’’ ti cintetvā attano aññāṇatāya ‘‘ matā saṃsārato muccantī ’’ ti evaṃladdhikāpi samānā attano laddhivasena matā bhikkhū saṃsārato muccantīti imamatthaṃ anupaparikkhitvā taṃ tattha niyojesīti veditabbaṃ .

Iminā atthena evameva bhavitabban ti iminā paresaṃ jīvitā voropanatthena evameva saṃsāramocanasabhāveneva bhavitabbaṃ .

Kiñcāpi asubhakathaṃ kathentena bhagavatā yathā tesaṃ bhikkhūnaṃ maraṇabhayaṃ na bhavissati , tathā desitattā bhikkhūnañca taṃ dhammakathaṃ sutvā asubhabhāvanānuyogena kāye vigatachandarāgatāya maraṇassa abhipatthitabhāvato bhayaṃ natthi , taṃ pana asihatthaṃ tathā vicarantaṃ disvā tadaññesaṃ bhikkhūnaṃ uppajjanakabhayaṃ sandhāya ‘‘ hotiyeva bhayan ’’ tiādi vuttanti vadanti .

‘‘ Attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti , aññamaññampi jīvitā voropentī ’’ ti vuttattā ‘‘ sabbānipi tāni pañca bhikkhusatāni jīvitā voropesī ’’ ti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ . Appakañhi ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘ pañcasatānī ’’ ti vuttaṃ . Tasmā ye ca attanāva attānaṃ aññamaññañca jīvitā voropesuṃ , te ṭhapetvā avasese puthujjanabhikkhū sabbe ca ariye ayaṃ jīvitā voropesīti veditabbaṃ . ‘‘ Attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti , aññamaññampi jīvitā voropentī ’’ ti ( pārā .162) vuttattā sabbānipi tāni pañcabhikkhusatāni jīvitā voropesīti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ . Tasmā ye attanāpi attānaṃ aññamaññañca jīvitā voropesuṃ , te puthujjanabhikkhū ṭhapetvā tadavasese ca puthujjanabhikkhū , sabbe ca ariye ayaṃ jīvitā voropesīti veditabbaṃ .

164. Paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānan ti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā apasakkitvā sallānaṃ nilīyanaṃ vivecanaṃ , kāyacittehi tato vivittatā ekībhāvoti vuttaṃ hoti . Tenāha ‘‘ ekībhāvato ’’ tiM2.181 , pavivekatoti attho . Ekībhāvoti hiV2.161 kāyacittaviveko vutto . Vuṭṭhitoti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā rūpārammaṇādisaṅkhārasamāyogena gahaṭṭhapabbajitādisattasamāgamena ca apeto . 164. Ekībhāvatoti pavivekato .

Uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhantīti attano attano ācariyānaṃ santike gaṇhanti . Uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhantīti attano attano ācariyānaṃ santike gaṇhanti , gahetvā ca ācariyehi saddhiṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahanti . Tadā pana uddesādidāyakā tanubhūtehi bhikkhūhi bhagavantaṃ upagatā , taṃ sandhāya bhagavā pucchati .

Kāmaṃ dasānussatiggahaṇeneva ānāpānassatipi gahitā , sā pana tattha sannipatitabhikkhūsu bahūnaṃ sappāyā sātthikā ca , tasmā puna gahitā . Tathā hi bhagavā tameva kammaṭṭhānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ kathesi . Āhāre paṭikūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā , cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ananurūpāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Vesāliṃ upanissāyāti vesālīnagaraṃ gocaragāmaṃ katvā .

Upaṭṭhānasālāyan ti dhammasabhāyaṃ . Muhuttenevāti satthari saddhamme ca gāravena upagatabhikkhūnaṃ vacanasamanantarameva uṭṭhahiṃsūti katvā vuttaṃ . Buddhakāle kira bhikkhū bhagavato sandesaṃ sirasā sampaṭicchituṃ ohitasotā viharanti .

Yassāti yassa kattabbassa . Kālan ti desanākālaṃ sandhāya vadati .