Upanidhikathāvaṇṇanā
Upanidhikathāvaṇṇanā
112. Upanidhikathāyaṃ ‘‘ saṅgopanatthāya attano hatthe nikkhittassa bhaṇḍassa guttaṭṭhāne paṭisāmanapayogaṃ vinā aññasmiṃ payoge akatepi rajjasaṅkhobhādikāle ‘ na dāni tassa dassāmi , na mayhaṃ dāni dassatī ’ ti ubhohipi sakasakaṭṭhāne nisīditvā dhuranikkhepe kate pārājikameva paṭisāmanapayogassa katattā ’’ ti vadanti .
Attano hatthe nikkhittattāti ettha attano hatthe saṅgopanatthāya nikkhittakālato paṭṭhāya tappaṭibaddhattā ārakkhāya bhaṇḍasāmikaṭṭhāne ṭhitattā ṭhānassa ca tadāyattatāya ṭhānācāvanassa alabbhanato natthi avahāroti adhippāyo .
112. Eseva nayoti uddhāreyeva pārājikaṃ , kasmā ?
Aññehi pattehi sādhāraṇassa saññāṇassa vuttattā .
112. Upanidhikathāyaṃ saṅgopanatthāya attano hatthe nikkhittassa bhaṇḍassa guttaṭṭhāne paṭisāmanappayogaṃ vinā nāhaṃ gaṇhāmītiādinā aññasmiṃ payoge akate rajjasaṅkhobhādikāle ‘‘ na dāni tassa dassāmi , na mayhaṃ dāni dassatī ’’ ti ubhohipi sakasakaṭṭhāne nisīditvā dhuranikkhepe katepi avahāro natthi .
Keci panettha ‘‘ pārājikameva paṭisāmanappayogassa katattā ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ , na sārato paccetabbaṃ .
Paṭisāmanakāle hissa theyyacittaṃ natthi ,‘‘ na dāni tassa dassāmī ’’ ti theyyacittuppattikkhaṇe pana sāmino dhuranikkhepacittuppattiyā hetubhūto kāyavacīpayogo natthi , yena so āpattiṃ āpajjeyya .
Na hi akiriyasamuṭṭhānāyaṃ āpattīti .
Dāne saussāho , rakkhati tāvāti avahāraṃ sandhāya avuttattā nāhaṃ gaṇhāmītiādinā musāvādakaraṇe pācittiyameva hoti , na dukkaṭaṃ
V1.165 theyyacittābhāvena sahapayogassāpi abhāvatoti gahetabbaṃ .Yadipi mukhena dassāmīti vadati … pe … pārājikan ti ettha katarapayogena āpatti , na tāva paṭhamena bhaṇḍapaṭisāmanappayogena tadā theyyacittābhāvā , nāpi ‘‘ dassāmī ’’ ti
M1.189 kathanappayogena tadā theyyacitte vijjamānepi payogassa kappiyattāti ?
Vuccate – sāminā ‘‘ dehī ’’ ti bahuso yāciyamānopi adatvā yena payogena attano adātukāmataṃ sāmikassa ñāpeti , yena ca so ‘‘ adātukāmo ayaṃ vikkhipatī ’’ ti ñatvā dhuraṃ nikkhipati , teneva payogenassa āpatti .
Na hettha upanikkhittabhaṇḍe pariyāyena mutti atthi .
Adātukāmatāya hi kadā te dinnaṃ , kattha te dinnantiādipariyāyavacanenāpi sāmikassa dhure nikkhipāpite āpattiyeva .
Teneva aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ –
‘‘ kiṃ tumhe bhaṇatha … pe … evaṃ ubhinnaṃ dhuranikkhepena bhikkhuno pārājikan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.111).
Parasantakassa parehi gaṇhāpane eva pariyāyato mutti , na sabbatthāti gahetabbaṃ .Attano hatthe nikkhittattāti ettha attano hatthe sāminā dinnatāya bhaṇḍāgārikaṭṭhāne ṭhitattā ca ṭhānācāvanepi natthi avahāro , theyyacittena pana gahaṇe dukkaṭato na muccatīti veditabbaṃ .
Eseva nayoti uddhāreyeva corassa pārājikaṃ , kasmā ?
Aññehi sādhāraṇassa abhiññāṇassa vuttattā .
Dhammaṃ vācāpetvāti dhammaṃ kathāpetvā .
Padavārenāti corena nīharitvā dinnaṃ gahetvā gacchato .
Aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatīti saññāṇato okāsato ca tena sadisameva aññaṃ gaṇhante yujjati , corena sallakkhitappadesato taṃ apanetvā kehici tattha tādise aññasmiṃ patte ṭhapite taṃ gaṇhanteyeva yujjatīti adhippāyo , tena corena divā sallakkhitapattaṃ aññattha apanetvā tadaññe tādise patte tattha ṭhapitepi corassa pacchā rattibhāge uppajjamānaṃ theyyacittaṃ divā sallakkhitappadese ṭhapitaṃ aññaṃ tādisaṃ pattameva ālambitvā uppajjatīti dassitaṃ hoti .
Eseva nayoti uddhāreyeva pārājikaṃ .
Kasmā ?
Aññehi asādhāraṇassa abhiññāṇassa vuttattā .
‘‘ Aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatīti idaṃ saññāṇaṃ kathenteneva ‘ asukasmiṃ ṭhāne ’ ti okāsassa ca niyamitattā tasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ pattaṃ apanetvā tasmiṃ okāse aññaṃ tādisameva pacchā ṭhapitaṃ pattaṃ sandhāya kathitan ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Corena sallakkhitapattassa gahaṇābhāvepi ‘‘ idaṃ thenetvā gaṇhissāmī ’’ ti tasmiṃ okāse ṭhite tādise vatthumatte tassa theyyacittasabbhāvato aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatīti corassa avahāro dassito .
Padavārenāti therena nīharitvā dinnaṃ pattaṃ gahetvā gacchato corassa padavārena .
Atādisameva gaṇhante yujjatīti atādisassa therena gahaṇakkhaṇe avahārābhāvato pacchā hatthapattaṃ ‘‘ tan ’’ ti vā ‘‘ aññan ’’ ti vā saññāya ‘‘ idaṃ gahetvā gacchāmī ’’ ti gamane padavāreneva avahāro yujjatīti adhippāyo .
Pārājikaṃ natthīti padavārepi pārājikaṃ natthi upanidhibhaṇḍe viyāti gahetabbaṃ .
Padavārenāti therena nīharitvā dinnaṃ pattaṃ gahetvā gacchato corassa padavārena .
Taṃ atādisameva gaṇhante yujjatīti ‘‘ mamāyaṃ patto na hotī ’’ ti vā ‘‘ mayā kathito ayaṃ patto na hotī ’’ ti vā jānitvā theyyacittena gaṇhantassa ‘‘ idaṃ thenetvā gaṇhissāmī ’’ ti vatthumatte theyyacittaṃ uppādetvā gaṇhantassa ca avahārasabbhāvato vuttaṃ .
Gāmadvāran ti
M2.150 samaṇasāruppaṃ vohāramattametaṃ , antogāmaṃ icceva vuttaṃ hoti .
Gāmadvāran ti bahigāme vihārassa patiṭṭhitattā gāmappavesassa ārambhappadesadassanavasena vuttaṃ , antogāmanti attho .Dvinnampi uddhāreyeva
M1.190 pārājikan ti therassa abhaṇḍāgārikattā vuttaṃ .
Yadi hi so bhaṇḍāgāriko bhaveyya , sabbampi upanikkhittameva siyā , upanikkhittabhaṇḍe ca theyyacittena gaṇhatopi na tāva therassa avahāro hoti , corasseva avahāro .Vuttanayeneva therassa
V2.133 pārājikan ti theyyacitteneva parasantakassa gahitattā uddhāreyeva therassa pārājikaṃ .
Corassa dukkaṭan ti asuddhacittena gahitattā gahitakāle corassa dukkaṭaṃ .Vuttanayeneva ubhinnampi dukkaṭan ti corassa sāmikena dinnattā pārājikaṃ natthi , asuddhacittena gahitattā dukkaṭaṃ , therassa pana attano santakepi asuddhacittatāya dukkaṭanti .
Ubhinnampi dukkaṭan ti
V1.166 therassa attano santakatāya corassa sāmikena dinnattā avahāro na jāto , ubhinnampi asuddhacittena gahitattā dukkaṭanti attho .Āṇattiyā gahitattāti ‘‘ pattacīvaraṃ gaṇhā ’’ ti evaṃ therena kataāṇattiyā gahitattā .
Āṇattiyā gahitattāti ettha ‘‘ pattacīvaraṃ gaṇha , asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā piṇḍāya carissāmā ’’ ti evaṃ therena kataāṇattiyā vihārassa parabhāge upacārato paṭṭhāya yāva tassa gāmassa parato upacāro , tāva sabbaṃ khettameva jātanti adhippāyo .
Maggato okkammāti ettha ubhinnaṃ sakaṭacakkamaggānaṃ antarāḷampi maggoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Aṭaviṃ pavisati , padavārena kāretabboti ‘‘ pattacīvaraṃ gaṇha , asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā piṇḍāya carissāmā ’’ ti therena vihārato paṭṭhāya gāmamaggepi sakalepi gāme vicaraṇassa niyamitattā maggato okkamma gacchantasseva padavārena āpatti vuttā .
Vihārassa hi parabhāge upacārato paṭṭhāya yāva tassa gāmassa parato upacāro , tāva sabbaṃ daharassa therāṇattiyā sañcaraṇūpacārova hoti , na pana tato paraṃ .
Teneva ‘‘ upacārātikkame pārājikaṃ .
Gāmūpacārātikkame pārājikan ’’ ti ca vuttaṃ .
Aṭṭhatvā anisīditvāti ettha vihāraṃ pavisitvā sīsādīsu bhāraṃ bhūmiyaṃ anikkhipitvāva tiṭṭhanto nisīdanto vā vissamitvā theyyacitte vūpasante puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati ce , pāduddhārena kāretabbo .
Sace bhūmiyaṃ nikkhipitvā puna taṃ gahetvā gacchati , uddhārena kāretabbo .
Kasmā ?
Āṇāpakassa āṇattiyā yaṃ kattabbaṃ , tassa tāva pariniṭṭhitattā .
Keci pana ‘‘ purimasmiṃ theyyacitte avūpasantepi vuttanayeneva vissamitvā gacchato pāduddhārena uddhārena vā kāretabbo ’’ ti vadanti ,‘‘ asukaṃ nāma gāmanti aniyametvā ‘ antogāmaṃ pavisissāmā ’ ti avisesena vutte vihārasāmantā sabbopi gocaragāmo khettamevā ’’ tipi vadanti .
Aṭṭhatvā anisīditvāti ettha vihāraṃ pavisitvā sīsādīsu bhāraṃ bhūmiyaṃ anikkhipitvā tiṭṭhanto vā nisīdanto vā vissamitvā theyyacitte vūpasante puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati ce , pāduddhārena kāretabbo .
Sace bhūmiyaṃ nikkhipitvā puna taṃ gahetvā gacchati , uddhārena kāretabbo .
Kasmā ?
Āṇāpakassa āṇattiyā yaṃ kattabbaṃ , tassa tāvatā pariniṭṭhitattā .
Sesan ti maggukkamanavihārābhimukhagamanādi sabbaṃ .
Purimasadisamevāti anāṇattiyā gahitepi sāmikassa kathetvā gahitattā heṭṭhā vuttavihārūpacārādi sabbaṃ khettamevāti katvā vuttaṃ .
‘‘ Asukaṃ nāma gāman ’’ ti aniyametvā ‘‘ antogāmaṃ gamissāmā ’’ ti avisesena vutte vihārasāmantā pubbe piṇḍāya paviṭṭhapubbā sabbe gocaragāmāpi khettamevāti vadanti .
Sesan ti maggukkamanavihārābhimukhagamanādi sabbaṃ .
Purimasadisamevāti anāṇattiyā gahitepi sāmikassa kathetvā gahitattā heṭṭhā vuttavihārūpacārādi sabbaṃ khettamevāti katvā vuttaṃ .
Eseva nayoti antarāmagge theyyacittaṃ uppādetvātiādinā ( pārā . aṭṭha .1.112) vuttaṃ nayaṃ atidisati .
Eseva nayoti ‘‘ antarāmagge theyyacittaṃ uppādetvā ’’ tiādinā vuttanayaṃ atidisati .
Nimitte vā kateti ‘‘ cīvaraṃ me kiliṭṭhaṃ , ko nu kho rajitvā dassatī ’’ tiādinā nimitte kate .
Nimitte vā kateti cīvaraṃ me kiliṭṭhaṃ , ko nu kho rajitvā dassatītiādinā nimitte kate .
Vuttanayenevāti anāṇattassa therena
M1.191 saddhiṃ pattacīvaraṃ gahetvā gamanavāre vuttanayeneva .Vuttanayenevāti anāṇattassa therena saddhiṃ pattacīvaraṃ gahetvā gamanavāre vuttanayeneva .
Ekapasse vāti vihārassa mahantatāya attānaṃ adassetvā ekasmiṃ passe vasanto vā .
Theyyacittena paribhuñjanto jīrāpetīti theyyacitte uppanne ṭhānācāvanaṃ akatvā nivatthapārutanīhāreneva paribhuñjanto
M2.151 jīrāpeti , ṭhānā cāventassa pana theyyacitte sati pārājikameva sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsu viya .
Yathā tathā vā nassatīti aggiādinā vā upacikādīhi khāditaṃ vā nassati .
Ekapasseti vihārassa mahantatāya attānaṃ adassetvā ekasmiṃ passe .
Theyyacittena paribhuñjanto jīrāpetīti theyyacitte uppanne ṭhānācāvanaṃ akatvā nivatthapārutanīhāreneva paribhuñjanto jīrāpeti , ṭhānā cāventassa pana theyyacitte sati pārājikameva sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsu viya ( pārā .101).
Yathā vā tathā vā nassatīti aggiādinā nassati , añño vā kocīti iminā yena ṭhapitaṃ , sopi saṅgahitoti veditabbaṃ .Añño vā kocīti iminā pana yena ṭhapitaṃ , sopi saṅgahitoti veditabbaṃ .
Tava thūlasāṭako laddhotiādinā musāvāde dukkaṭaṃ adinnādānapayogattā .
Tava thūlasāṭako laddhoti vuttakkhaṇe musāvāde dukkaṭaṃ .
Itaraṃ gaṇhato uddhāre pārājikan ti
V2.134 ettha ‘‘ pavisitvā tava sāṭakaṃ gaṇhāhī ’’ ti imināva upanidhibhāvato muttattā sāmikassa itaraṃ gaṇhatopi attano sāṭake ālayassa sabbhāvato ca uddhāre pārājikaṃ vuttaṃ .
ItarassātiV1.167 corassa .
Itaraṃ gaṇhato uddhāre pārājikan ti ettha ‘‘ pavisitvā tava sāṭakaṃ gaṇhāhī ’’ ti imināva upanidhibhāvato mocitattā , sāmikassa itaraṃ gaṇhato attano sāṭake ālayassa sabbhāvato ca ‘‘ uddhāre pārājikan ’’ ti vuttaṃ .
Sāmiko ce ‘‘ mama santakaṃ idaṃ vā hotu , aññaṃ vā , kiṃ tena , alaṃ mayhaṃ iminā ’’ ti evaṃ suṭṭhu nirālayo hoti , corassa pārājikaṃ natthīti gahetabbaṃ .Tassa nāmaṃ likhitvāti ettha ‘‘ tena ‘ gahetvā ṭhapeyyāsī ’ ti āṇattattā nāmalekhanakāle anāpatti kusasaṅkamanasadisaṃ na hotī ’’ ti vuttaṃ .
Na jānantīti tena vuttaṃ vacanaṃ asuṇantā na jānanti .
Eseva nayoti ettha sace jānitvāpi cittena na sampaṭicchanti , eseva nayoti daṭṭhabbaṃ .
Na jānantīti na suṇantīti attho .
Sace jānitvāpi cittena na sampaṭicchanti
V0.118 eseva nayo .
Na jānantīti tena vuttavacanaṃ asuṇantā na jānanti .
Eseva nayoti ettha sace jānitvāpi cittena na sampaṭicchanti , eseva nayoti daṭṭhabbaṃ .Paṭikkhipantīti ettha cittena paṭikkhepopi saṅgahitovāti veditabbaṃ .
Paṭikkhipantīti ettha cittena paṭikkhepopi saṅgahitovāti veditabbaṃ .
Yācitā vā ayācitā vāti ettha yācitā yadi cittenapi sampaṭicchanti , naṭṭhe gīvā .
Ayācitā pana yadipi cittena sampaṭicchanti , natthi gīvā .
Gahetvā ṭhapetīti ettha cāletvā tasmiṃyeva ṭhāne ṭhapitepi naṭṭhe gīvā .
Upacāre vijjamāneti bhaṇḍāgārassa samīpe uccārapassāvaṭṭhāne vijjamāne .
Upacāre vijjamāneti bhaṇḍāgārassa samīpe uccārapassāvaṭṭhāne vijjamāne .
Mayi ca mate saṅghassa ca senāsane vinaṭṭheti ettha ‘‘ kevalaṃ saṅghassa senāsanaṃ mā nassīti imināva adhippāyena vivaritumpi vaṭṭatiyevā ’’ ti vadanti .
Mayi ca mate saṅghassa ca senāsane vinaṭṭheti ettha ‘‘ taṃ māressāmā ’’ ti ettake vuttepi vivarituṃ vaṭṭati gilānapakkhe ṭhitattā avisayoti vuttattā .
Maraṇato hi paraṃ gelaññaṃ avisayattañca natthi .
‘‘ Dvāraṃ chinditvā parikkhāraṃ harissāmā ’’ ti ettake vuttepi vivarituṃ vaṭṭatiyeva .
Ummaggenāti purāpāṇaṃ khaṇitvā katamaggenāti attho .
Sahāyehi bhavitabban ti tehipi kiñci kiñci dātabbanti vuttaṃ hoti .
Sahāyehi bhavitabban ti tehipi bhikkhācārādīhi pariyesitvā attano santakepi kiñci kiñci dātabbanti vuttaṃ hoti .
Ayaṃ sāmīcīti bhaṇḍāgāre vasantānaṃ idaṃ vattaṃ .
Ayaṃ sāmīcīti bhaṇḍāgāre vasantānaṃ idaṃ vattaṃ .
Lolamahātheroti mando momūho hasitakīḷitappasuto vā mahāthero .
Lolamahātheroti mando momūho ākiṇṇavihārī .
Itarehīti tasmiṃyeva gabbhe vasantehi itarabhikkhūhi .
Attano attano vasanagabbhesu sabhāgabhikkhūnaṃ parikkhāraṃ ṭhapentīti yojetabbaṃ .
Itarehīti tasmiṃyeva gabbhe vasantehi itarabhikkhūhi .
Vihāravāre niyutto vihāravāriko , vāraṃ katvā vihārarakkhaṇako .
Nivāpan ti bhattavetanaṃ .
Vihārarakkhaṇavāre niyutto vihāravāriko , vuḍḍhapaṭipāṭiyā attano vāre vihārarakkhaṇako .
Nivāpan ti bhattavetanaṃ .
Paṭipathaṃ gatesūti corānaṃ āgamanaṃ ñatvā ‘‘ paṭhamataraṃyeva gantvā saddaṃ karissāmā ’’ ti corānaṃ abhimukhaṃ gatesu .
Corānaṃ paṭipathaṃ gatesūti corānaṃ āgamanaṃ ñatvā ‘‘ paṭhamataraññeva gantvā saddaṃ karissāmā ’’ ti corānaṃ abhimukhaṃ
M1.192 gatesu ,‘‘ corehi haṭabhaṇḍaṃ āharissāmā ’’ ti tadanupathaṃ gatesupi eseva nayo .Nibaddhaṃ katvāti ‘‘ asukakule yāgubhattaṃ vihāravārikānaññevā ’’ ti evaṃ niyamanaṃ katvā .
Dve tisso yāgusalākā cattāri pañca salākabhattāni ca labhamānovāti idaṃ nidassanamattaṃ , tato ūnaṃ vā hotu adhikaṃ vā attano veyyāvaccakarassa ca yāpanamattaṃ labhanameva pamāṇanti gahetabbaṃ .
Nissitake jaggentīti attano attano nissitake sikkhācariyāya posentāpi nissitake vihāraṃ jaggāpenti .
Nissitavārikassa pana sabhāgā bhattaṃ denti , tasmā yathā vihāre panti , tatheva kātabbanti sampattavāraṃ aggahetuṃ na labhanti ,‘‘ tassa vā sabhāgā adātuṃ na labhantī ’’ ti vuttaṃ .
Nissitake jaggentīti tehi vihāraṃ jaggāpentīti attho .
‘‘ Asahāyassa adutiyassā ’’ ti pāṭho yutto , pacchimaṃ purimasseva vevacanaṃ .
Asahāyassa vā attadutiyassa vāti imasmiṃ pana pāṭhe ekena ānītaṃ dvinnaṃ nappahotīti
M2.152 attadutiyassapi vāro nivāritoti vadanti , taṃ ‘‘ yassa sabhāgo bhikkhu bhattaṃ ānetvā dātā natthī ’’ ti iminā na sametīti vīmaṃsitabbaṃ .
Attadutiyassāti na hi ekenānītaṃ dvinnaṃ pahoti , sace pahoti pāpetabboti dassetuṃ ‘‘ yassa vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Asahāyakassāti sahāyarahitassa .
Attadutiyassāti appicchassa attā sarīrameva dutiyo assa nāññoti attadutiyo .
Tadubhayassāpi atthassa vibhāvanaṃ yassātiādi , etena sabbena ekekassa vāro na pāpetabboti dassitanti veditabbaṃ .Upajīvantena ṭhātabban ti abbhokāsikena rukkhamūlikenapi pākavaṭṭaṃ upanissāya jīvantena pattacīvararakkhaṇatthāya vihāravāre sampatte ṭhātabbaṃ .
Pākavattatthāyāti niccaṃ pacitabbayāgubhattasaṅkhātavattatthāya .
Ṭhapentīti dāyakā ṭhapenti .
Taṃ gahetvāti taṃ ārāmikādīhi diyyamānaṃ bhāgaṃ gahetvā .
Na gāhāpetabboti ettha abbhokāsikassāpi attano adhikaparikkhāro vā ṭhapito atthi , cīvarādisaṅghikabhāgepi ālayo vā atthi , sopi gāhāpetabbova .
Paripucchan ti pucchitapañhavissajjanaṃ aṭṭhakathaṃ vā .
‘‘ Paripucchaṃ detīti pucchitapañhassa vissajjanaṃ karotī ’’ ti likhitaṃ .
Saṅghassa bhāraṃ nāma ‘‘ saddhammavācanā evā ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ navakammikopi vuccatī ’’ ti ca ,‘‘ ito bhaṇḍato vaṭṭantaṃ puna anto pavisatīti mahāaṭṭhakathāpadassa kurundīsaṅkhepaṭṭhakathāhi adhippāyo vivarito ’’ ti likhitaṃ .
Diguṇan ti vassaggena pāpitaṃ vināva dve koṭṭhāseti vadanti .
Diguṇan ti aññehi labbhamānato diguṇaṃ .
Pakkhavārenāti aḍḍhamāsavārena .
Pakkhavārenāti aḍḍhamāsavārena .
Upanidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .