Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
Pakiṇṇakan ti
V2.84 vomissakanayaṃ .
Pakiṇṇakan ti vomissakanayaṃ .Samuṭṭhānan ti uppattikāraṇaṃ .
Kiriyātiādi nidassanamattaṃ , akiriyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Vedanāyāti sahayoge karaṇavacanaṃ , vedanāya saha kusalañcāti vuttaṃ hoti .
Sabbasaṅgāhakavasenāti
M2.95 sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena .
Cha sikkhāpadasamuṭṭhānānīti kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni .
Āpattiyeva hi sikkhāpadasīsena vuttā .
Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā honti , na sikkhāpadassa , imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni , pacchimāni sacittakāni .
Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti , pañcasamuṭṭhānā āpatti nāma natthi .
Samuṭṭhānan ti uppattikāraṇaṃ .
Kiriyātiādi nidassanamattaṃ akiriyādīnampi saṅgahato .
Vedanāya saha kusalañca veditabbanti yojetabbaṃ .
Sabbasaṅgāhakavasenāti sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena ‘‘ kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittan ’’ ti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni .
Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā eva honti , na sikkhāpadassa .
Taṃtaṃsikkhāpadassa niyataāpattiyā eva gahaṇatthaṃ pana sikkhāpadasīsena samuṭṭhānādīnaṃ kathanaṃ .
Evañhi āpattiviseso paññāyati āpatti-saddassa sabbāpattisādhāraṇattā , imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni , pacchimāni sacittakāni .
Samāsato taṃ imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā veditabbanti sambandho .Cha samuṭṭhānāni etassāti chasamuṭṭhānaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Tattha ekasamuṭṭhānā catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti , na aññena .
Dvisamuṭṭhānā paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .
Tisamuṭṭhānā paṭhamehi ca tīhi , pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .
Catusamuṭṭhānā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .
Chasamuṭṭhānā chahipi samuṭṭhāti .
Sikkhāpadaṃ nāma atthi chasamuṭṭhānan ti etthāpi sikkhāpadasīsena āpatti vuttāti veditabbā .
Teneva vakkhati ‘‘ sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjati , sikkhāpadasīsena pana sabbaaṭṭhakathāsu desanā āruḷhā ’’ ti .
Kāyādīhi chahi samuṭṭhānaṃ uppatti , cha vā samuṭṭhānāni etassāti chasamuṭṭhānaṃ .
Atthi catusamuṭṭhānan ti kāyo kāyavācā kāyacittaṃ kāyavācācittanti imāni cattāri , vācā kāyavācā vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā cattāri samuṭṭhānāni etassāti catusamuṭṭhānaṃ .
Atthi tisamuṭṭhānan ti kāyo vācā kāyavācāti imāni tīṇi , kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā tīṇi samuṭṭhānāni etassāti tisamuṭṭhānaṃ .
Atthi kathinasamuṭṭhānan tiādi samuṭṭhānasīsavasena dvisamuṭṭhānaekasamuṭṭhānānaṃ dassanaṃ .
Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamauṭṭhānanti .
Tattha atthi chasamuṭṭhānan ti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ , pañcasamuṭṭhānassa abhāvato
V1.129 ‘‘ atthi pañcasamuṭṭhānan ’’ ti avatvā ‘‘ atthi catusamuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ , iminā ca addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ .
Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhānehi samuṭṭhātiM1.149 , idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ .
Atthi tisamuṭṭhānan ti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ .
Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhāti , idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti , idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ .
Atthi kathinasamuṭṭhānan tiādinā pana avasesasamauṭṭhānasīsavasena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti .
Tattha hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma .
Yaṃ pana paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti , idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti , idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ ,‘‘ samanubhāsanasamauṭṭhānan ’’ tipi tasseva nāmaṃ .
Iti sarūpena aṭṭha āpattisīsāni dassitāni .
Ādisaddena panettha avasesāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānāni pañcapi samuṭṭhānasīsāni saṅgahitāni .
Tattha yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti , idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti , idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti , idaṃ dhammadesanāsamauṭṭhānaṃ .
Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ corīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ .
Ettha ca pacchimesu tīsu sacittakasamuṭṭhānesu ekekasamuṭṭhānavasena ekasamuṭṭhānāni tividhāni .
Dvisamuṭṭhānāni pana paṭhamacatutthehi vā dutiyapañcamehi vā tatiyachaṭṭhehi vā catutthachaṭṭhehi vā pañcamachaṭṭhehi vā samuṭṭhānavasena pañcavidhānīti veditabbāni .Dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca samuṭṭhānasīsavasena dassento ‘‘ atthi kathinasamuṭṭhānan ’’ tiādimāha .
Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānanti .
Tattha
M2.96V2.85 ‘‘ atthi chasamuṭṭhānan ’’ ti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ .
‘‘ Atthi catusamuṭṭhānan ’’ ti iminā pana addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ .
Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ .
‘‘ Atthi tisamuṭṭhānan ’’ ti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ .
Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti , idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ .
‘‘ Atthi kathinasamuṭṭhānan ’’ tiādinā pana avasesasamuṭṭhānasīsena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti .
Tathā hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ kathinasamuṭṭhānanti vuccati .
Yaṃ paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti , idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti , idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ , samanubhāsanasamuṭṭhānantipi tasseva nāmaṃ .
Ādi-saddasaṅgahitesu pana paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorivuṭṭhāpanasamuṭṭhānesu yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti , idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti , idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti , idaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānanti veditabbaṃ .
Evaṃ samuṭṭhānavasena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassetuṃ tatrāpītiādi vuttaṃ .
Kiñcīti sikkhāpadaṃ .
Kiriyatoti pathavīkhaṇanādi ( pāci .84-85) viya kāyavacīviññattijanitakammato .
Akiriyatoti paṭhamakathinādi ( pārā .459 ādayo ) viya kattabbassa akaraṇeneva .
Kiriyākiriyatoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇādi ( pārā .508 ādayo ) viya .
Siyā kiriyato , siyā akiriyato rūpiyapaṭiggahaṇādi ( pārā .582 ādayo ) viya , siyā kiriyato , siyā kiriyākiriyato kuṭikārādi ( pārā .342) viya .Evaṃ samuṭṭhānasīsena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassento ‘‘ tatrāpi kiñci kiriyato samuṭṭhātī ’’ tiādimāha .
Tattha kiñcīti sikkhāpadasīsena āpattiṃ vadati .
Tasmā yā kāyena vā vācāya vā pathavīkhaṇanādīsu viya vītikkamaṃ karontassa hoti , ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā kāyavācāya kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti viya , ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇāpatti viya , ayaṃ kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā siyā karontassa ca siyā akarontassa ca hoti rūpiyapaṭiggahaṇāpatti viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā siyā karontassa ca siyā karontassa ca akarontassa ca hoti kuṭikārāpatti viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma .
Vītikkamasaññāya abhāvena vimokkho assāti saññāvimokkhan ti majjhepadalopīsamāso daṭṭhabbo .
Cittaṅgaṃ labhati sacittakasamuṭṭhāneheva
M1.150 samuṭṭhahanato .
Itaran ti yassa cittaṅganiyamo natthi , taṃ , anāpattimukhena cetaṃ saññādukaṃ vuttaṃ , āpattimukhena sacittakadukanti ettakameva viseso , atthato samānāva .Idāni
M2.97 sabbasikkhāpadāni saññāvasena dvidhā katvā dassento ‘‘ tatrāpi atthi saññāvimokkhan ’’ tiādimāha .
Saññāya abhāvena vimokkho assāti saññāvimokkhan ti majjhepadalopasamāso daṭṭhabbo .
Yato hi vītikkamasaññāabhāvena muccati , idaṃ saññāvimokkhanti vuccati .
Cittaṅgaṃ labhatiyevāti kāyacittādisacittakasamuṭṭhāneheva samuṭṭhahanatoV2.86 .
‘‘ Labhatiyevā ’’ ti avadhāraṇena no na labhatīti dasseti .
Tasmā yaṃ cittaṅgaṃ labhati , na labhati ca , taṃ ‘‘ itaran ’’ ti vuttaṃ itara-saddassa vuttapaṭiyogavisayattā .Puna sabbasikkhāpadāni cittavasena dvidhā dassento ‘‘ puna atthi sacittakan ’’ tiādimāha .
Yaṃ saheva cittena āpajjatīti yaṃ sacittakeneva samuṭṭhānena āpajjati , no acittakena .
Vināpīti api -saddena sahāpi cittena āpajjatīti dasseti .
Yañhi kadāci acittakena , kadāci sacittakena samuṭṭhānena samuṭṭhāti , taṃ acittakanti vuccati .
Ettha ca saññādukaṃ anāpattimukhena , sacittakadukaṃ āpattimukhena vuttanti idametesaṃ nānākaraṇanti veditabbaṃ .
Lokavajjadukassa heṭṭhā vuttalakkhaṇattā taṃ avibhajitvā idāni sabbasikkhāpadāni kammavasena duvidhāni , kusalādivasena vedanāvasena ca tividhāni hontīti dassento ‘‘ kammakusalavedanāvasenā ’’ tiādimāha .
Ettha pana kiñcāpi aṭṭhakathāsu āgatanayena kāyakammaṃ vacīkammanti kammavasena dukaṃ vuttaṃ , tikameva pana dassetuṃ vaṭṭati .
Sabbameva hi sikkhāpadaṃ kāyadvāre āpajjitabbato vacīdvāre āpajjitabbato kāyavacīdvāre āpajjitabbato ca tividhaṃ hoti .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ sabbāva kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti .
Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati , vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati , ubhayattha āpajjitabbā kāyakammavacīkamman ’’ ti .
Tatoyeva ca adinnādānasikkhāpadādīsu kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ .
Kāyavacīdvārehi
V1.130 āpajjitabbampi kāyakamme vā vacīkamme vā saṅgayhati .
Tattha bāhullavuttito adinnādānamusāvādādayo viyāti atthi sikkhāpadaṃ kāyakamman tiādinā kāyakammaṃ vacīkammañcāti dukameva vuttaṃ , vibhāgato pana kāyavacīkammena saddhiṃ tikameva hoti .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā hontī ’’ ti .
Tatoyeva idhāpi adinnādānādīsu ( pārā .89) kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ .Atthi pana sikkhāpadaṃ kusalan tiādinā āpattiṃ āpajjanto kusalacittasamaṅgī vā āpajjati akusalacittasamaṅgī vā abyākatacittasamaṅgī vāti
M2.98 dasseti , na pana kusalāpi āpatti atthīti .
Na hi kusalā āpatti nāma atthi ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti ( pari .303) vacanato .
Dasa kāmāvacarakiriyacittānīti hasituppādavoṭṭhabbanehi saddhiṃ aṭṭha mahākiriyacittāni .
Dvinnaṃ abhiññācittānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ paññattiṃ ajānantassa iddhivikubbanādīsu daṭṭhabbaṃ .
Atthi pana sikkhāpadaṃ kusalan tiādi āpattisamuṭṭhāpakacittavasena kāriye kāraṇopacārena vuttaṃ , na pana āpattiyā kusalādiparamatthadhammatāvasena āpattiyā sammutisabhāvattā .
Kusalākusalādiparamatthadhamme upādāya hi bhagavatā āpattisammuti paññattā .
Vakkhati hi ‘‘ yaṃ kusalacittena āpajjati , taṃ kusalan ’’ tiādi ( pārā . aṭṭha .1.66 pakaṇṇakakathā ).
Na hi bhagavato āṇāyattā āpatti kusalādiparamatthasabhāvā hoti anupasampannānaṃ ādikammikānañca āpattippasaṅgato , tassā desanādīhi visuddhiabhāvappasaṅgato ca .
Na hi kāraṇabalena uppajjamānā kusalādisabhāvā āpatti anupasampannādīsu nivattati , uppannāya ca tassā kenaci vināso na sambhavati .
Sarasavināsato desanādinā ca āpatti vigacchatīti vacanamatthi , na pana tena akusalādi vigacchati .
Pitughātādikammena hi pārājikaṃ āpannassa bhikkhuno gihiliṅgaṃ gahetvā bhikkhubhāvapariccāgena pārājikāpatti vigacchati , na pāṇātipātādiakusalaṃ ānantariyādibhāvato .
Tasmā dummaṅkūnaṃ niggahādidasaatthavase ( pārā .39; pari .2) paṭicca bhagavatā yathāpaccayaṃ samuppajjamāne kusalākusalādināmarūpadhamme upādāya paññattā sammutiyeva āpatti , sā ca yathāvidhipaṭikammakaraṇena vigatā nāma hotīti veditabbaṃ , tenāha dvattiṃseva hi āpattisamuṭṭhāpakacittānītiādi .
Āpattisamuṭṭhāpakatteneva hettha kusalādīnaṃ āpattito bhedo siddho .
NaM1.151 hi taṃsamuṭṭhitassa tato abhedo yutto samuṭṭhānasamuṭṭhitabhedabyavahārupacchedappasaṅgato .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.66 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ) pana āpattiyā paramatthato kusalattameva na sambhavati ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ , siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vacanato ,‘‘ akusalattaṃ pana abyākatattañca āpattiyā sambhavatī ’’ ti saññāya kusalacittasamuṭṭhānakkhaṇepi rūpābyākatattaṃ āpattiyā samatthetuṃ yaṃ kusalacittena āpajjati , taṃ kusalaṃ , itarehi itaranti ( pārā . aṭṭha .1.66 pakiṇṇakakathā ) imaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ nissāya vuttaṃ ‘‘ yaṃ kusalacittena āpajjatīti yaṃ sikkhāpadasīse gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati , iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyato , na paramatthatoti dasseti .
Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃV1.131 aviññattikaṃ vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjatī ’’ ti .
Tattha yaṃ kusalacittena āpajjatīti imaṃ vacanaṃ uddissa ‘‘ iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyato , na paramatthatoti dassetī ’’ ti vuttaṃ , evaṃ itarehi itaranti vacanena ‘‘ yaṃ akusalacittena āpajjahi , taṃ akusalaṃ , yaṃ abyākatacittena āpajjati , taṃ abyākatan ’’ ti imassa atthassa vuttattā itarehīti vacanaṃ uddissa ‘‘ imināpi vacanena itaranti āpattiyā vuccamāno akusalabhāvo abyākatabhāvo ca pariyāyato dassetī ’’ ti vattabbaṃ .
Evaṃ avatvā kusalapakkhe eva kathanassa kāraṇaṃ na passāma .
Yaṃ pana āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalantiādivacanaṃ kāraṇattena vuttaṃ , tampi akāraṇaṃ yaṃ akusalacittena āpajjati , taṃ akusalantiādinā heṭṭhā vuttanayena akusalādibhāvassa pariyāyadesitattā , āpattiyā kusalavohārassa ayuttatāya natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalanti vuttattā ca .
Āpattiyā hi kusalacittasamuṭṭhitattepi bhagavatā paṭikkhittabhāvena sāvajjadhammattā kāraṇūpacārenāpi anavajjakusalavohāro na yutto sāvajjānavajjānaṃ aññamaññaviruddhattā .
Yathā ākāsādisammutisaccānaṃ uppannatādivohāro viya jātijarābhaṅgānaṃ uppannatādivohāro anavaṭṭhānādidesato ayutto , evamidhāpi kusalavohāro ayutto viruddhattā .
Akusalādivohāro pana yuttoM1.152 , kāraṇūpacārena pana akusalādisabhāvatā yathāvuttadosānativattanato .
Suttassāpi hi yathā suttasuttānulomādīhi virodho na hoti , tatheva attho gahetabbo .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto … pe … rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjatī ’’ ti , taṃ ayuttameva rūpakkhandhassa khaṇikatāya āpattiyāpi desanādipaṭikammaṃ vināva paṭipassaddhippasaṅgato .
Rūpaparamparā āpattīti ce ?
Tanna , paṭikammenāpi avigamappasaṅgato .
Na hi rūpasantatidesanādīhi vigacchati sakāraṇāyattattā , iti sabbathā āpattiyā paramatthatā ayuttā , eteneva yaṃ vuttaṃ ‘‘ nipajjitvā nirodhasamāpannassa sahaseyyavasena tathākārappavattarūpadhammasseva āpattibhāvato ’’ tiādi , tampi paṭisiddhanti veditabbaṃ .
Idha pana nirodhasamāpannānaṃ rūpadhammameva paṭicca uppannattā āpatti acittā avedanā , aññattha pana sacittā savedanāva , sabbatthāpi paññattisabhāvāti veditabbā .
Teneva duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ āpattiyā akusalādisabhāvaṃ paraparikappitaṃ nisedhetuṃ ‘‘ ādikammikassa anāpattivacanato … pe … paṇṇattimattameva āpattādhikaraṇanti veditabban ’’ ti sayameva vakkhati , tasmā ‘‘ taṃtaṃkusalādidhammasamuppattiyā bhagavatā paññattā āpattisammuti samuṭṭhitā ’’ ti ca ,‘‘ yāva paṭippassaddhikāraṇā tiṭṭhatī ’’ ti ca ,‘‘ paṭippassaddhikāraṇehiV1.132 vinassatī ’’ ti ca voharīyati .
Āpattiyā ca sammutisabhāvattepi hi sañcicca taṃ āpajjantassa , paṭikiriyaṃ akarontassa ca anādare akusalarāsi ceva saggamaggantarāyo ca hotīti lajjino yathāvidhiṃ nātikkamanti , anatikkamanappaccayā ca tesaṃ anantappabhedā sīlādayo dhammā parivaḍḍhantīti gahetabbaṃ .
Dvattiṃsevāti niyamo āpattinimittānaṃ kāyavacīviññattīnaṃ eteheva samuppajjanato kato , na pana sabbāpattīnampi eteheva samuppajjanato .
Nipajjitvā niddāyantānañhi jhānanirodhasamāpannānañca aviññattijanakehi vipākaappanācittehi ceva rūpadhammehi ca sahaseyyādiāpatti sambhavati .
Dasāti kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvayena saha aṭṭha mahākiriyacittāni .
Paññattiṃ ajānitvā iddhivikubbanādīsu abhiññānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ veditabbaṃ .
Ettha ca kiñci sikkhāpadaṃ akusalacittameva , kiñciM1.153 kusalābyākatavasena dvicittaṃ , kiñci ticittanti ayameva bhedo labbhati , nāññoti veditabbaṃ .Yaṃ kusalacittena āpajjatīti yaṃ sikkhāpadasīsena gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati .
Iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyatova , na paramatthatoti dasseti .
Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃ aviññattikaṃ
V2.87 vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati .
Itarehi itaran ti itarehi akusalābyākatacittehi yaṃ āpajjati , taṃ itaraṃ , akusalaṃ abyākatañcāti attho .
Idañca āpattiṃ āpajjanto akusalacittasamaṅgī vā āpajjati kusalābyākatacittasamaṅgī vāti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu kiñci akusalacittameva kiñci kusalābyākatavasena dvicittaṃ , kiñci sabbesaṃ vasena ticittanti ayameva pabhedo labbhati , na aññoti veditabbaṃ .Tivedanaṃ dvivedanaṃ ekavedanan ti idañca yathāvuttavedanāvaseneva labbhati , nāññathāti daṭṭhabbaṃ .
Nipajjitvā nirodhaṃ samāpannassa sahaseyyavasena tadākārappavattarūpakkhandhasseva āpattibhāvato ‘‘ atthi avedanan ’’ tipi vattabbametaṃ , kadāci karahaci yadicchakaṃ sambhavatīti aggahetvā yebhuyyavasena labbhamānaṃyeva gahetvā vuttanti veditabbaṃ .
Idāni yathāvuttasamuṭṭhānādīni imasmiṃ saṃvaṇṇiyamānasikkhāpade vibhajitvā dassento ‘‘ imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā ’’ tiādimāha .
Tattha viditvāti imassa ‘‘ veditabban ’’ ti iminā aparakālakiriyāvacanena sambandho veditabbo .
Kiriyāsamuṭṭhānan ti parūpakkamena jāyamānaṃ aṅgajātādicalanaṃ sādiyanacittasaṅkhāte sevanacitte uppanne tena cittena samuppāditameva hotīti vuttaṃ itarathā ‘‘ siyā kiriyasamuṭṭhānaṃ , siyā akiriyasamuṭṭhānan ’’ ti vattabbato .
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.66 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ kiriyasamuṭṭhānanti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato ’’ tiādi , taṃ na gahetabbaṃ paṭhamapārājikassa akiriyasamuṭṭhānatāya pāḷiaṭṭhakathāsu avuttattā .
‘‘ Manodvāre āpatti nāma natthī ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ; pārā . aṭṭha .2.583-4) hi vuttaṃ .
Kathañhi nāma parūpakkamena methunaṃ sādiyanto attano aṅgajātādikāyacalanaṃ na sādiyeyya , sādiyanacittānuguṇameva pana sakalasarīre cittajarūpasamuppattiyā viññattipi sukhumā samuppannā eva hotīti daṭṭhabbaṃ , tenāha kāyadvāreneva samuṭṭhānato kāyakamman tiādi .
Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotīti kāyaviññatti eva kāyakammabhāve kāraṇaṃ , na cittaṃ .
Taṃ panettha kāyasaṅkhātāya viññattiyāyeva aṅgamattaṃ , na kāyakammabhāvassa , itarathā methunassa ‘‘ manokamman ’’ ti vattabbato , tenāha ‘‘ na tassa vasena kammabhāvo labbhatī ’’ ti .
Kammabhāvoti kāyakammabhāvo .
Sabbañcetan ti etaṃ samuṭṭhānādikaṃ .
Kiriyasamuṭṭhānan ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato .
‘‘ Manodvāre āpatti nāma natthīti idampi bāhullavaseneva vuttan ’’ ti vadanti .
Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotīti paṭhamapārājikaṃ kāyacittato samuṭṭhātīti cittamettha āpattiyā aṅgameva hoti .
Na tassa vasena kammabhāvo labbhatīti viññattijanakavasena
M2.99 kāyadvāre pavattattā tassa cittassa vasena imassa sikkhāpadassa manokammabhāvo na labbhatīti attho .Sikkhāpadassa heṭṭhā vuttanayena paññattibhāvato ‘‘ sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjatī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi yathāvuttasamuṭṭhānādi paññattiyaṃ yujjati .
Sikkhāpadasīsenāti taṃtaṃsikkhāpadaniyataāpattiyā eva gahaṇatthaṃ sikkhāpadamukhena .
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .