Issues
Select Version
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Pakiṇṇakan tiV2.84 vomissakanayaṃ . Pakiṇṇakan ti vomissakanayaṃ .
Samuṭṭhānan ti uppattikāraṇaṃ . Kiriyātiādi nidassanamattaṃ , akiriyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo . Vedanāyāti sahayoge karaṇavacanaṃ , vedanāya saha kusalañcāti vuttaṃ hoti .
SabbasaṅgāhakavasenātiM2.95 sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena . Cha sikkhāpadasamuṭṭhānānīti kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni . Āpattiyeva hi sikkhāpadasīsena vuttā . Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā honti , na sikkhāpadassa , imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni , pacchimāni sacittakāni . Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti , pañcasamuṭṭhānā āpatti nāma natthi . Samuṭṭhānan ti uppattikāraṇaṃ . Kiriyātiādi nidassanamattaṃ akiriyādīnampi saṅgahato . Vedanāya saha kusalañca veditabbanti yojetabbaṃ . Sabbasaṅgāhakavasenāti sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena ‘‘ kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittan ’’ ti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni . Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā eva honti , na sikkhāpadassa . Taṃtaṃsikkhāpadassa niyataāpattiyā eva gahaṇatthaṃ pana sikkhāpadasīsena samuṭṭhānādīnaṃ kathanaṃ . Evañhi āpattiviseso paññāyati āpatti-saddassa sabbāpattisādhāraṇattā , imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni , pacchimāni sacittakāni . Samāsato taṃ imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā veditabbanti sambandho .
Cha samuṭṭhānāni etassāti chasamuṭṭhānaṃ . Evaṃ sesesupi .
Tattha ekasamuṭṭhānā catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti , na aññena . Dvisamuṭṭhānā paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi . Tisamuṭṭhānā paṭhamehi ca tīhi , pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi . Catusamuṭṭhānā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi . Chasamuṭṭhānā chahipi samuṭṭhāti . Sikkhāpadaṃ nāma atthi chasamuṭṭhānan ti etthāpi sikkhāpadasīsena āpatti vuttāti veditabbā . Teneva vakkhati ‘‘ sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjati , sikkhāpadasīsena pana sabbaaṭṭhakathāsu desanā āruḷhā ’’ ti . Kāyādīhi chahi samuṭṭhānaṃ uppatti , cha vā samuṭṭhānāni etassāti chasamuṭṭhānaṃ . Atthi catusamuṭṭhānan ti kāyo kāyavācā kāyacittaṃ kāyavācācittanti imāni cattāri , vācā kāyavācā vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā cattāri samuṭṭhānāni etassāti catusamuṭṭhānaṃ . Atthi tisamuṭṭhānan ti kāyo vācā kāyavācāti imāni tīṇi , kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā tīṇi samuṭṭhānāni etassāti tisamuṭṭhānaṃ . Atthi kathinasamuṭṭhānan tiādi samuṭṭhānasīsavasena dvisamuṭṭhānaekasamuṭṭhānānaṃ dassanaṃ . Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamauṭṭhānanti . Tattha atthi chasamuṭṭhānan ti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ , pañcasamuṭṭhānassa abhāvatoV1.129 ‘‘ atthi pañcasamuṭṭhānan ’’ ti avatvā ‘‘ atthi catusamuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ , iminā ca addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ . Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhānehi samuṭṭhātiM1.149 , idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ . Atthi tisamuṭṭhānan ti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ . Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhāti , idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti , idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ . Atthi kathinasamuṭṭhānan tiādinā pana avasesasamauṭṭhānasīsavasena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti . Tattha hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma . Yaṃ pana paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti , idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti , idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ ,‘‘ samanubhāsanasamauṭṭhānan ’’ tipi tasseva nāmaṃ . Iti sarūpena aṭṭha āpattisīsāni dassitāni . Ādisaddena panettha avasesāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānāni pañcapi samuṭṭhānasīsāni saṅgahitāni . Tattha yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti , idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti , idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti , idaṃ dhammadesanāsamauṭṭhānaṃ . Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ corīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ . Ettha ca pacchimesu tīsu sacittakasamuṭṭhānesu ekekasamuṭṭhānavasena ekasamuṭṭhānāni tividhāni . Dvisamuṭṭhānāni pana paṭhamacatutthehi vā dutiyapañcamehi vā tatiyachaṭṭhehi vā catutthachaṭṭhehi vā pañcamachaṭṭhehi vā samuṭṭhānavasena pañcavidhānīti veditabbāni .
Dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca samuṭṭhānasīsavasena dassento ‘‘ atthi kathinasamuṭṭhānan ’’ tiādimāha . Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānanti . TatthaM2.96V2.85 ‘‘ atthi chasamuṭṭhānan ’’ ti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ . ‘‘ Atthi catusamuṭṭhānan ’’ ti iminā pana addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ . Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ . ‘‘ Atthi tisamuṭṭhānan ’’ ti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ . Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti , idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ . ‘‘ Atthi kathinasamuṭṭhānan ’’ tiādinā pana avasesasamuṭṭhānasīsena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti . Tathā hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ kathinasamuṭṭhānanti vuccati . Yaṃ paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti , idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti , idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ , samanubhāsanasamuṭṭhānantipi tasseva nāmaṃ . Ādi-saddasaṅgahitesu pana paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorivuṭṭhāpanasamuṭṭhānesu yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti , idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti , idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ . Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti , idaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ . Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānanti veditabbaṃ . Evaṃ samuṭṭhānavasena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassetuṃ tatrāpītiādi vuttaṃ . Kiñcīti sikkhāpadaṃ . Kiriyatoti pathavīkhaṇanādi ( pāci .84-85) viya kāyavacīviññattijanitakammato . Akiriyatoti paṭhamakathinādi ( pārā .459 ādayo ) viya kattabbassa akaraṇeneva . Kiriyākiriyatoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇādi ( pārā .508 ādayo ) viya . Siyā kiriyato , siyā akiriyato rūpiyapaṭiggahaṇādi ( pārā .582 ādayo ) viya , siyā kiriyato , siyā kiriyākiriyato kuṭikārādi ( pārā .342) viya .
Evaṃ samuṭṭhānasīsena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassento ‘‘ tatrāpi kiñci kiriyato samuṭṭhātī ’’ tiādimāha . Tattha kiñcīti sikkhāpadasīsena āpattiṃ vadati . Tasmā yā kāyena vā vācāya vā pathavīkhaṇanādīsu viya vītikkamaṃ karontassa hoti , ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma . Yā kāyavācāya kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti viya , ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma . Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇāpatti viya , ayaṃ kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma . Yā siyā karontassa ca siyā akarontassa ca hoti rūpiyapaṭiggahaṇāpatti viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma . Yā siyā karontassa ca siyā karontassa ca akarontassa ca hoti kuṭikārāpatti viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma . Vītikkamasaññāya abhāvena vimokkho assāti saññāvimokkhan ti majjhepadalopīsamāso daṭṭhabbo . Cittaṅgaṃ labhati sacittakasamuṭṭhānehevaM1.150 samuṭṭhahanato . Itaran ti yassa cittaṅganiyamo natthi , taṃ , anāpattimukhena cetaṃ saññādukaṃ vuttaṃ , āpattimukhena sacittakadukanti ettakameva viseso , atthato samānāva .
IdāniM2.97 sabbasikkhāpadāni saññāvasena dvidhā katvā dassento ‘‘ tatrāpi atthi saññāvimokkhan ’’ tiādimāha . Saññāya abhāvena vimokkho assāti saññāvimokkhan ti majjhepadalopasamāso daṭṭhabbo . Yato hi vītikkamasaññāabhāvena muccati , idaṃ saññāvimokkhanti vuccati . Cittaṅgaṃ labhatiyevāti kāyacittādisacittakasamuṭṭhāneheva samuṭṭhahanatoV2.86 . ‘‘ Labhatiyevā ’’ ti avadhāraṇena no na labhatīti dasseti . Tasmā yaṃ cittaṅgaṃ labhati , na labhati ca , taṃ ‘‘ itaran ’’ ti vuttaṃ itara-saddassa vuttapaṭiyogavisayattā .
Puna sabbasikkhāpadāni cittavasena dvidhā dassento ‘‘ puna atthi sacittakan ’’ tiādimāha . Yaṃ saheva cittena āpajjatīti yaṃ sacittakeneva samuṭṭhānena āpajjati , no acittakena . Vināpīti api -saddena sahāpi cittena āpajjatīti dasseti . Yañhi kadāci acittakena , kadāci sacittakena samuṭṭhānena samuṭṭhāti , taṃ acittakanti vuccati . Ettha ca saññādukaṃ anāpattimukhena , sacittakadukaṃ āpattimukhena vuttanti idametesaṃ nānākaraṇanti veditabbaṃ .
Lokavajjadukassa heṭṭhā vuttalakkhaṇattā taṃ avibhajitvā idāni sabbasikkhāpadāni kammavasena duvidhāni , kusalādivasena vedanāvasena ca tividhāni hontīti dassento ‘‘ kammakusalavedanāvasenā ’’ tiādimāha .
Ettha pana kiñcāpi aṭṭhakathāsu āgatanayena kāyakammaṃ vacīkammanti kammavasena dukaṃ vuttaṃ , tikameva pana dassetuṃ vaṭṭati . Sabbameva hi sikkhāpadaṃ kāyadvāre āpajjitabbato vacīdvāre āpajjitabbato kāyavacīdvāre āpajjitabbato ca tividhaṃ hoti . Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ sabbāva kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti . Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati , vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati , ubhayattha āpajjitabbā kāyakammavacīkamman ’’ ti . Tatoyeva ca adinnādānasikkhāpadādīsu kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ . KāyavacīdvārehiV1.130 āpajjitabbampi kāyakamme vā vacīkamme vā saṅgayhati . Tattha bāhullavuttito adinnādānamusāvādādayo viyāti atthi sikkhāpadaṃ kāyakamman tiādinā kāyakammaṃ vacīkammañcāti dukameva vuttaṃ , vibhāgato pana kāyavacīkammena saddhiṃ tikameva hoti . Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā hontī ’’ ti . Tatoyeva idhāpi adinnādānādīsu ( pārā .89) kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ .
Atthi pana sikkhāpadaṃ kusalan tiādinā āpattiṃ āpajjanto kusalacittasamaṅgī vā āpajjati akusalacittasamaṅgī vā abyākatacittasamaṅgī vātiM2.98 dasseti , na pana kusalāpi āpatti atthīti . Na hi kusalā āpatti nāma atthi ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti ( pari .303) vacanato . Dasa kāmāvacarakiriyacittānīti hasituppādavoṭṭhabbanehi saddhiṃ aṭṭha mahākiriyacittāni . Dvinnaṃ abhiññācittānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ paññattiṃ ajānantassa iddhivikubbanādīsu daṭṭhabbaṃ . Atthi pana sikkhāpadaṃ kusalan tiādi āpattisamuṭṭhāpakacittavasena kāriye kāraṇopacārena vuttaṃ , na pana āpattiyā kusalādiparamatthadhammatāvasena āpattiyā sammutisabhāvattā . Kusalākusalādiparamatthadhamme upādāya hi bhagavatā āpattisammuti paññattā . Vakkhati hi ‘‘ yaṃ kusalacittena āpajjati , taṃ kusalan ’’ tiādi ( pārā . aṭṭha .1.66 pakaṇṇakakathā ). Na hi bhagavato āṇāyattā āpatti kusalādiparamatthasabhāvā hoti anupasampannānaṃ ādikammikānañca āpattippasaṅgato , tassā desanādīhi visuddhiabhāvappasaṅgato ca . Na hi kāraṇabalena uppajjamānā kusalādisabhāvā āpatti anupasampannādīsu nivattati , uppannāya ca tassā kenaci vināso na sambhavati . Sarasavināsato desanādinā ca āpatti vigacchatīti vacanamatthi , na pana tena akusalādi vigacchati . Pitughātādikammena hi pārājikaṃ āpannassa bhikkhuno gihiliṅgaṃ gahetvā bhikkhubhāvapariccāgena pārājikāpatti vigacchati , na pāṇātipātādiakusalaṃ ānantariyādibhāvato . Tasmā dummaṅkūnaṃ niggahādidasaatthavase ( pārā .39; pari .2) paṭicca bhagavatā yathāpaccayaṃ samuppajjamāne kusalākusalādināmarūpadhamme upādāya paññattā sammutiyeva āpatti , sā ca yathāvidhipaṭikammakaraṇena vigatā nāma hotīti veditabbaṃ , tenāha dvattiṃseva hi āpattisamuṭṭhāpakacittānītiādi . Āpattisamuṭṭhāpakatteneva hettha kusalādīnaṃ āpattito bhedo siddho . NaM1.151 hi taṃsamuṭṭhitassa tato abhedo yutto samuṭṭhānasamuṭṭhitabhedabyavahārupacchedappasaṅgato . Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.66 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ) pana āpattiyā paramatthato kusalattameva na sambhavati ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ , siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vacanato ,‘‘ akusalattaṃ pana abyākatattañca āpattiyā sambhavatī ’’ ti saññāya kusalacittasamuṭṭhānakkhaṇepi rūpābyākatattaṃ āpattiyā samatthetuṃ yaṃ kusalacittena āpajjati , taṃ kusalaṃ , itarehi itaranti ( pārā . aṭṭha .1.66 pakiṇṇakakathā ) imaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ nissāya vuttaṃ ‘‘ yaṃ kusalacittena āpajjatīti yaṃ sikkhāpadasīse gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati , iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyato , na paramatthatoti dasseti . Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃV1.131 aviññattikaṃ vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjatī ’’ ti . Tattha yaṃ kusalacittena āpajjatīti imaṃ vacanaṃ uddissa ‘‘ iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyato , na paramatthatoti dassetī ’’ ti vuttaṃ , evaṃ itarehi itaranti vacanena ‘‘ yaṃ akusalacittena āpajjahi , taṃ akusalaṃ , yaṃ abyākatacittena āpajjati , taṃ abyākatan ’’ ti imassa atthassa vuttattā itarehīti vacanaṃ uddissa ‘‘ imināpi vacanena itaranti āpattiyā vuccamāno akusalabhāvo abyākatabhāvo ca pariyāyato dassetī ’’ ti vattabbaṃ . Evaṃ avatvā kusalapakkhe eva kathanassa kāraṇaṃ na passāma . Yaṃ pana āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalantiādivacanaṃ kāraṇattena vuttaṃ , tampi akāraṇaṃ yaṃ akusalacittena āpajjati , taṃ akusalantiādinā heṭṭhā vuttanayena akusalādibhāvassa pariyāyadesitattā , āpattiyā kusalavohārassa ayuttatāya natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalanti vuttattā ca . Āpattiyā hi kusalacittasamuṭṭhitattepi bhagavatā paṭikkhittabhāvena sāvajjadhammattā kāraṇūpacārenāpi anavajjakusalavohāro na yutto sāvajjānavajjānaṃ aññamaññaviruddhattā . Yathā ākāsādisammutisaccānaṃ uppannatādivohāro viya jātijarābhaṅgānaṃ uppannatādivohāro anavaṭṭhānādidesato ayutto , evamidhāpi kusalavohāro ayutto viruddhattā . Akusalādivohāro pana yuttoM1.152 , kāraṇūpacārena pana akusalādisabhāvatā yathāvuttadosānativattanato . Suttassāpi hi yathā suttasuttānulomādīhi virodho na hoti , tatheva attho gahetabbo . Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto … pe … rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjatī ’’ ti , taṃ ayuttameva rūpakkhandhassa khaṇikatāya āpattiyāpi desanādipaṭikammaṃ vināva paṭipassaddhippasaṅgato . Rūpaparamparā āpattīti ce ? Tanna , paṭikammenāpi avigamappasaṅgato . Na hi rūpasantatidesanādīhi vigacchati sakāraṇāyattattā , iti sabbathā āpattiyā paramatthatā ayuttā , eteneva yaṃ vuttaṃ ‘‘ nipajjitvā nirodhasamāpannassa sahaseyyavasena tathākārappavattarūpadhammasseva āpattibhāvato ’’ tiādi , tampi paṭisiddhanti veditabbaṃ . Idha pana nirodhasamāpannānaṃ rūpadhammameva paṭicca uppannattā āpatti acittā avedanā , aññattha pana sacittā savedanāva , sabbatthāpi paññattisabhāvāti veditabbā . Teneva duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ āpattiyā akusalādisabhāvaṃ paraparikappitaṃ nisedhetuṃ ‘‘ ādikammikassa anāpattivacanato … pe … paṇṇattimattameva āpattādhikaraṇanti veditabban ’’ ti sayameva vakkhati , tasmā ‘‘ taṃtaṃkusalādidhammasamuppattiyā bhagavatā paññattā āpattisammuti samuṭṭhitā ’’ ti ca ,‘‘ yāva paṭippassaddhikāraṇā tiṭṭhatī ’’ ti ca ,‘‘ paṭippassaddhikāraṇehiV1.132 vinassatī ’’ ti ca voharīyati . Āpattiyā ca sammutisabhāvattepi hi sañcicca taṃ āpajjantassa , paṭikiriyaṃ akarontassa ca anādare akusalarāsi ceva saggamaggantarāyo ca hotīti lajjino yathāvidhiṃ nātikkamanti , anatikkamanappaccayā ca tesaṃ anantappabhedā sīlādayo dhammā parivaḍḍhantīti gahetabbaṃ . Dvattiṃsevāti niyamo āpattinimittānaṃ kāyavacīviññattīnaṃ eteheva samuppajjanato kato , na pana sabbāpattīnampi eteheva samuppajjanato . Nipajjitvā niddāyantānañhi jhānanirodhasamāpannānañca aviññattijanakehi vipākaappanācittehi ceva rūpadhammehi ca sahaseyyādiāpatti sambhavati . Dasāti kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvayena saha aṭṭha mahākiriyacittāni . Paññattiṃ ajānitvā iddhivikubbanādīsu abhiññānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ veditabbaṃ . Ettha ca kiñci sikkhāpadaṃ akusalacittameva , kiñciM1.153 kusalābyākatavasena dvicittaṃ , kiñci ticittanti ayameva bhedo labbhati , nāññoti veditabbaṃ .
Yaṃ kusalacittena āpajjatīti yaṃ sikkhāpadasīsena gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati . Iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyatova , na paramatthatoti dasseti . Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃ aviññattikaṃV2.87 vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati . Itarehi itaran ti itarehi akusalābyākatacittehi yaṃ āpajjati , taṃ itaraṃ , akusalaṃ abyākatañcāti attho . Idañca āpattiṃ āpajjanto akusalacittasamaṅgī vā āpajjati kusalābyākatacittasamaṅgī vāti dassanatthaṃ vuttaṃ . Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu kiñci akusalacittameva kiñci kusalābyākatavasena dvicittaṃ , kiñci sabbesaṃ vasena ticittanti ayameva pabhedo labbhati , na aññoti veditabbaṃ .
Tivedanaṃ dvivedanaṃ ekavedanan ti idañca yathāvuttavedanāvaseneva labbhati , nāññathāti daṭṭhabbaṃ . Nipajjitvā nirodhaṃ samāpannassa sahaseyyavasena tadākārappavattarūpakkhandhasseva āpattibhāvato ‘‘ atthi avedanan ’’ tipi vattabbametaṃ , kadāci karahaci yadicchakaṃ sambhavatīti aggahetvā yebhuyyavasena labbhamānaṃyeva gahetvā vuttanti veditabbaṃ .
Idāni yathāvuttasamuṭṭhānādīni imasmiṃ saṃvaṇṇiyamānasikkhāpade vibhajitvā dassento ‘‘ imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā ’’ tiādimāha . Tattha viditvāti imassa ‘‘ veditabban ’’ ti iminā aparakālakiriyāvacanena sambandho veditabbo . Kiriyāsamuṭṭhānan ti parūpakkamena jāyamānaṃ aṅgajātādicalanaṃ sādiyanacittasaṅkhāte sevanacitte uppanne tena cittena samuppāditameva hotīti vuttaṃ itarathā ‘‘ siyā kiriyasamuṭṭhānaṃ , siyā akiriyasamuṭṭhānan ’’ ti vattabbato . Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.66 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ kiriyasamuṭṭhānanti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato ’’ tiādi , taṃ na gahetabbaṃ paṭhamapārājikassa akiriyasamuṭṭhānatāya pāḷiaṭṭhakathāsu avuttattā . ‘‘ Manodvāre āpatti nāma natthī ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ; pārā . aṭṭha .2.583-4) hi vuttaṃ . Kathañhi nāma parūpakkamena methunaṃ sādiyanto attano aṅgajātādikāyacalanaṃ na sādiyeyya , sādiyanacittānuguṇameva pana sakalasarīre cittajarūpasamuppattiyā viññattipi sukhumā samuppannā eva hotīti daṭṭhabbaṃ , tenāha kāyadvāreneva samuṭṭhānato kāyakamman tiādi . Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotīti kāyaviññatti eva kāyakammabhāve kāraṇaṃ , na cittaṃ . Taṃ panettha kāyasaṅkhātāya viññattiyāyeva aṅgamattaṃ , na kāyakammabhāvassa , itarathā methunassa ‘‘ manokamman ’’ ti vattabbato , tenāha ‘‘ na tassa vasena kammabhāvo labbhatī ’’ ti . Kammabhāvoti kāyakammabhāvo . Sabbañcetan ti etaṃ samuṭṭhānādikaṃ .
Kiriyasamuṭṭhānan ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato . ‘‘ Manodvāre āpatti nāma natthīti idampi bāhullavaseneva vuttan ’’ ti vadanti .
Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotīti paṭhamapārājikaṃ kāyacittato samuṭṭhātīti cittamettha āpattiyā aṅgameva hoti . Na tassa vasena kammabhāvo labbhatīti viññattijanakavasenaM2.99 kāyadvāre pavattattā tassa cittassa vasena imassa sikkhāpadassa manokammabhāvo na labbhatīti attho .
Sikkhāpadassa heṭṭhā vuttanayena paññattibhāvato ‘‘ sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjatī ’’ ti vuttaṃ . Na hi yathāvuttasamuṭṭhānādi paññattiyaṃ yujjati .
Sikkhāpadasīsenāti taṃtaṃsikkhāpadaniyataāpattiyā eva gahaṇatthaṃ sikkhāpadamukhena .
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā . Pakiṇṇakakathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .