Upāsakattapaṭivedanākathā
Evaṃ
V1.369 dhāretūti evaṃ jānātūti attho .
Yo koci saraṇagato gahaṭṭho upāsako .
Ratanattayaupāsanato upāsako .
Ko upāsakotiādi upāsakattasarūpakāraṇādipucchā .
Tattha yo gahaṭṭho manusso vā amanusso vā vuttanayena tisaraṇaṃ gato , ayaṃ upāsako .
Yo ca saraṇagamanādikiriyāya ratanattayaṃV1.77 upāsanato ‘‘ upāsako ’’ ti vuccati .
Pañca veramaṇiyo cassa sīlaṃ .
Pañcamicchāvāṇijjādipāpājīvaṃ pahāya dhammena samena jīvitakappanamassa ājīvo .
Assaddhiyadussīlatādayo upāsakattassa vipatti , tadabhāvo sampattīti veditabbā .Ettha ko upāsakoti sarūpapucchā , tasmā kiṃlakkhaṇo upāsakoti vuttaṃ hoti .
Kasmāti hetupucchā .
Tena kena pavattinimittena upāsakasaddo tasmiṃ puggale niruḷhoti dasseti .
Tenāha ‘‘ kasmā upāsakoti vuccatī ’’ ti .
Saddassa hi abhidheyyapavattinimittaṃ tadatthassa tabbhāvakāraṇaṃ .
Kimassa sīlan ti kīdisaṃ assa upāsakassa sīlaṃ , kittakena sīlenāyaṃ sīlasampanno nāma hotīti attho .
Ko ājīvoti ko assa sammāājīvo .
So pana micchājīvassa parivajjanena hotīti sopi vibhajīyati .
Kā vipattīti kassa sīlassa ājīvassa vā vipatti .
Anantarassa hi vidhi vā paṭisedho vā .
Sampattīti etthāpi eseva nayo .
Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabban ti kathaṃ veditabbaṃ ?
Vuccate – ko upāsakoti khattiyādīsu yo koci tisaraṇaṃ gato gahaṭṭho .
Saraṇagamanameva hettha kāraṇaṃ , na jātiādiviseso .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yato kho , mahānāma , buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti , dhammaṃ , saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti .
Ettāvatā kho , mahānāma , upāsako hotī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1033).
Kasmā upāsakoti ratanattayaupāsanato .
Teneva saraṇagamanena tattha ca sakkaccakiriyāya ādaragāravabahumānādiyogena payirupāsanatoti vuttaṃ hoti .
So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako .
Dhammaṃ , saṅghaṃ upāsatīti upāsako .
Kimassa
M1.423 sīlan ti pañca veramaṇiyo .
Veramaṇiyoti cettha veraṃ vuccati pāṇātipātādīsu dussīlyaṃ , tassa mananato hananato vināsanato veramaṇiyo pañca viratiyo viratippadhānattā tassa sīlassa .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yato kho , mahānāma , upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti , adinnādānā , kāmesumicchācārā , musāvādā , surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti .
Ettāvatā kho , mahānāma , upāsako sīlavā hotī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1033).
Ko ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ pañcimā , bhikkhave , vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā .
Katamā pañca ?
Satthavaṇijjā sattavaṇijjāV1.370 maṃsavaṇijjā majjavaṇijjā visavaṇijjā .
Imā kho , bhikkhave , pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā ’’ ti ( a . ni .5.177).
Ettha ca satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā yathākataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo .
Sattavaṇijjāti manussavikkayo .
Maṃsavaṇijjāti sūnakārādayo viya migasūkarādike posetvā maṃsaṃ sampādetvā vikkayo .
Majjavaṇijjāti yaṃ kiñci majjaṃ yojetvā tassa vikkayo .
Visavaṇijjāti visaṃ yojetvā saṅgahetvā vā tassa vikkayo .
Tattha satthavaṇijjā paroparodhanimittatāya akaraṇīyā vuttā , sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato , maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto , majjavaṇijjā pamādaṭṭhānatoti veditabbā .
Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti bhedo kopo pakopo ca , ayamassa vipatti .
Apica yāya esa caṇḍālo ceva hoti malañca paṭikuṭṭho ca , sāpissa vipattīti veditabbā .
Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti .
Yathāha –
‘‘ Pañcahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapaṭikuṭṭho ca .
Katamehi pañcahi ?
Assaddho hoti , dussīlo hoti , kotūhalamaṅgaliko hoti , maṅgalaṃ pacceti , no kammaṃM1.424 , ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati , tattha ca pubbakāraṃ karotī ’’ ti ( a . ni .5.175).
Ettha ca upāsakapaṭikuṭṭhoti upāsakanihīno .
Buddhādīsu kammakammaphalesu ca saddhāvipariyāyo assaddhiyaṃ micchādhimokkho , yathāvuttena assaddhiyena samannāgato assaddho .
Yathāvuttasīlavipattiājīvavipattivasena dussīlo .
‘‘ Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ hotī ’’ ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko .
Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva pattiyāyati .
No kamman ti kammassakataṃ no pattiyāyati .
Itobahiddhāti ito sabbaññubuddhasāsanato bahiddhā bāhirakasamaye .
Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti duppaṭipannaṃ dakkhiṇārahasaññī gavesati .
Pubbakāraṃ karotīti dānamānanādikaṃ kusalakiriyaṃ paṭhamataraṃ karoti .
Ettha ca dakkhiṇeyyapaayesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā .
KāV1.371 sampattīti sāva tassa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca sampatti , ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā .
Yathāha –
‘‘ Pañcahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīko ca .
Katamehi pañcahi ?
Saddho hoti , sīlavā hoti , na kotūhalamaṅgaliko hoti , kammaṃ pacceti , no maṅgalaṃ , na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati , idha ca pubbakāraṃ karotī ’’ ti .
Ettha ca catunnampi parisānaṃ ratijananaṭṭhena upāsakova ratanaṃ upāsakaratanaṃ , guṇasobhākittisaddasugandhatāhi upāsakova padumaṃ upāsakapadumaṃ , tathā upāsakapuṇḍarīko ca veditabbo .
Sesamettha vipattiyaṃ vuttavipariyāyena viññeyyaṃ .
Evamidaṃ ‘‘ ko upāsako ’’ tiādikaṃ pakiṇṇakaṃ vitthārato veditabbaṃ .
Pañca veramaṇiyoM0.56 sīlaṃ .
Satthasattamaṃsamajjavisavāṇijjārahitaṃ dhammena jīvikaṃ ājīvo .
Vuttasīlājīvavipatti vipatti nāma .
Viparītā sampatti .Imassa pana pakiṇṇakassa idha vitthāretvā avacane kāraṇaṃ dassento āha ‘‘ taṃ atibhāriyakaraṇato ’’ tiādi .
Ādimhīti
M1.425 ādiatthe .
Koṭiyan ti pariyantakoṭiyaṃ .
Vihāraggenāti ovarakakoṭṭhāsena ,‘‘ imasmiṃ gabbhe vasantānaṃ idaṃ panasaphalaṃ pāpuṇātī ’’ tiādinā taṃtaṃvasanaṭṭhānakoṭṭhāsenāti attho .Vihāraggenāti
M1.88 ovarakādivasanaṭṭhānakoṭṭhāsena .Ajjatan ti ajja icceva attho .
Ajjabhāvan ti asmiṃ ahani pavattaṃ pasādādiṃ .
Pāṇehi upetan ti iminā tassa saraṇagamanassa āpāṇakoṭikataṃ dassento ‘‘ yāva me jīvitaṃ pavattatī ’’ tiādīni vatvā puna jīvitenapahaṃ vatthuttayaṃ paṭipūjento saraṇagamanañca rakkhāmīti uppannaṃ tassa brāhmaṇassa adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘ ahañhī ’’ tiādimāha .
Pāṇehi upetan ti hi yāva me pāṇā dharanti , tāva saraṇaṃ upetaṃ , upento na vācāmattena na ekavāraṃ cittuppādanamattena , atha kho pāṇānaṃ pariccajanavasena yāvajīvaṃ upetanti evamettha attho veditabbo .
Adhivāsetūti sādiyatu , taṃ pana sādiyanaṃ manasā sampaṭiggaho hotīti āha ‘‘ sampaṭicchatū ’’ ti .
Kāyaṅgan ti kāyameva aṅganti vadanti , kāyassa vā aṅgaṃ sīsādi kāyaṅgaṃ , sīsādi sarīrāvayavanti vuttaṃ hoti .
Vācaṅgan ti ‘‘ hotu sādhū ’’ ti evamādivācāya aṅgaṃ avayavaṃ .
Vācaṅgassa copanaṃ vācāya pavattanamevāti veditabbaṃ .
Abbhantareyevāti attano cittasantāneyeva .
Khantiṃ cāretvāti khantiṃ pavattetvā , ruciṃ uppādetvāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Khantiṃ dhāretvā ’’ tipi pāṭho , uppannaṃ ruciṃ abbhantareyeva dhāretvā vacībhedena apakāsetvāti vuttaṃ hoti .
Kāyaviññattihetuko sarīrāvayavo kāyaṅgaṃ .
Vacīviññattihetukaṃ oṭṭhajivhādi vācaṅgaṃ .
Acopetvāti acāletvā .
Etena ca vacīpavattiyā pubbabhāge ṭhānakaraṇānaṃ calanapaccayo vāyodhātuyā vikārākāro visuṃ kāyaviññatti na hoti , tena visuṃ viññāpetabbassa adhippāyassa abhāvā vacīviññattiyameva saṅgayhati tadupakārattā .
Yathā kāyena kāyakaṇḍuyanādīsu sadduppattihetubhūto pathavīdhātuyā ākāravikāro visuṃ adhippāyassa aviññāpanato vacīviññatti na hoti , evamayampīti dasseti .
Adhippāyaviññāpanato hetā viññattiyo nāma jātā , na kevalaṃ vāyupathavīnaṃ calanasadduppattipaccayabhūtavikārākāramattatāya .
Evañca bahiddhā rukkhādīsu calanasadduppattipaccayānaṃ yathāvuttappakārānaṃ vikārākārānaṃ aviññattitā samatthitā hotīti veditabbā .
Keci vācaṅgan ti ‘‘ hotu sādhū ’’ ti evamādivācāya avayavantiādiṃ vadanti , taṃ acopetvāti iminā na sameti .
Khantiṃ cāretvāti anumatiṃ pavattetvā .
‘‘ Khantiṃ dhāretvā ’’ tipi pāṭho , bahi anikkhamanavasena gaṇhitvāti attho .
Kathaṃ
V1.372 pana verañjo brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ aññāsi .
Na hi tena sakkā bhagavato cittappavatti paccakkhato viññātuṃ , tasmā ‘‘ bhagavato adhivāsanaṃ viditvā ’’ ti kasmā vuttanti ce ?
Kiñcāpi tena na sakkā cittappavatti paccakkhato viññātuṃ , tathāpi ākārasallakkhaṇakusalatāya anvayabyatirekavasena anumānato aññāsīti dassento āha ‘‘ sace me samaṇo gotamo ’’ tiādi .
Ākārasallakkhaṇakusalatāyāti cittappavattiākāravijānane chekatāya , adhippāyavijānane kusalatāyāti vuttaṃ hoti .Dasanakhasamodhānasamujjalan ti dvīsu hatthesu dasannaṃ nakhānaṃ samodhānena ekībhāvena samujjalantaṃ .
Añjalin ti hatthapuṭaṃ .
Paṭimukhoyevāti abhimukhoyeva , na bhagavato piṭṭhiṃ dassetvāti attho .
Vanditvāti pañcapatiṭṭhitena vanditvā .
Paṭimukhoti bhagavati paṭinivattamukho , tenāha ‘‘ apakkamitvā ’’ ti .
Upāsakattapaṭivedanākathā niṭṭhitā .