84. Rājagaheti ettha duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitaṃ pariggahitanti rājagahan ti āha ‘‘ mandhātu … pe … vuccatī ’’ ti . Tattha mahāgovindena mahāsattena pariggahitaṃ reṇunā pariggahitameva hotīti mahāgovindaggahaṇaṃ . Mahāgovindapaaggahitatākittanañhi tadā reṇunā magadharājena pariggahitabhāvūpalakkhaṇaṃ . Tassa hi so purohito . ‘‘ Mahāgovindoti mahānubhāvo purātano eko magadharājā ’’ ti keci . Pariggahitattāti rājadhānībhāvena pariggahitattā . Gayhatīti gaho , rājūnaṃ gahoti rājagahaṃ , nagarasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso . Aññepettha pakāreti ‘‘ nagaramāpanena raññā kāritasabbagahattā rājagahaṃ , gijjhakūṭādīhi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ , sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehantipi rājagahaṃ , suvihitārakkhatāya anatthāvahabhāvena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ , rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ . Ārāmarāmaṇeyyakādīhi rājate , nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati pariggayhatīti vā rājagahan ’’ ti edise pakāre . So padeso ṭhānavisesabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādi . Tattha buddhakāle cakkavattikāle cāti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ . Tesan ti yakkhānaṃ . 84. Dutiye rājūhi eva pariggahitattā ‘‘ rājagahan ’’ ti laddhanāmake samīpatthena , adhikaraṇatthena ca paṭiladdhabhummavibhattike gijjhakūṭe pabbate catūhi vihārehi viharantoti adhippāyo . 84. Rājūhi gahitanti rājagahanti āha ‘‘ mandhātū ’’ ti . Rājapurohitena pariggahitampi rājapariggahitamevāti mahāgovinda ggahaṇaṃ , nagarasaddāpekkhāya cettha ‘‘ rājagahan ’’ ti napuṃsakaniddeso . Aññepettha pakāreti susaṃvihitārakkhattā rājūnaṃ gahaṃ gehabhūtanti rājagahantiādike pakāre .

Vasanavanan ti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ . Gijjhā ettha santīti gijjhaṃ , kūṭaṃ . Taṃ etassāti gijjhakūṭo . Gijjho viyāti vā gijjhaṃ , kūṭaṃ . Taṃ etassāti gijjhakūṭo , pabbato . Gijjhasadisakūṭoti gijjhakūṭotiV2.100 vā majjhepadalopīsamāso yathā ‘‘ sākapatthavo ’’ ti , tasmiṃ gijjhakūṭe . Tenāha ‘‘ gijjhā ’’ tiādi . Tassa ‘‘ vassaṃ upagacchiṃsū ’’ ti iminā sambandho veditabbo . Vasantavanan ti kīḷāvanaṃ , vasantakāle kīḷāya yebhuyyattā pana vasantavananti vuttaṃ .

TatoM2.113 paraṃ saṅghoti tiṇṇaṃ janānaṃ upari saṅgho catuvaggakaraṇīyādikammappattattā . Tayo eva hi ñattiṃ ṭhapetvā gaṇakammaṃ karonti , na tato ūnā adhikā vā akiriyattā .

Tasmiṃ pabbate sannipatitvā samāpattiyā vītināmentīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvidhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha samāpattiyā vītināmenti . Kadā panete tattha vasiṃsu ? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhati , tassā khettakuṭiyā vīhayo bhajjantiyā tattha mahākarañjapupphappamāṇā mahantamahantā manoharā pañcasatamattā lājā jāyiṃsu . Sā te gahetvā mahati paduminipatte ṭhapesi . Tasmiñca samaye eko paccekasambuddho tassā anuggahatthaṃ avidūre khettapāḷiyā gacchati . Sā taṃ disvā pasannamānasā supupphitaṃ mahantaṃ ekaṃ padumaṃ gahetvā tattha lāje pakkhipitvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcahi lājasatehi saddhiṃ taṃ padumapupphaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘ imassa , bhante , puññassa ānubhāvena ānubhāvasampanne pañcasataputte labheyyan ’’ ti pañca puttasatāni patthesi . Tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā sambhatasambhārā paripakkapaccekabodhiñāṇā tasseva paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘ etissā puttā bhaveyyāmā ’’ ti patthayiṃsu . Atītāsu anekāsu jātīsu tassā puttabhāvena āgatattā tathā tesaṃ ahosi . Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbatti , tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti . Tameko tāpaso disvā paṭijaggi . Tassā padasā vicarantiyā paduddhāre paduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti . Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi . Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṃ akāsi , tassā gabbho saṇṭhāti . Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi , sesā bahi nikkhantaṃ gabbhamalaṃ nissāya saṃsedajabhāvena nibbattā . ‘‘ Opapātikabhāvenā ’’ ti keci . Te vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu . Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi – ‘‘ SaroruhaṃM2.114 padumapalāsamatrajaṃ , supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ ; Aniccatāyaṃ vayataṃ viditvā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti . – TasmiṃV2.101 kāle te tattha vasiṃsu . Tadā cassa pabbatassa ‘‘ isigilī ’’ ti samaññā udapādi . Ime isayoti ime paccekabuddhaisī . Samā ñāyati etāyāti samaññā , nāmanti attho . Tattha vinayapariyāyena saṅghagaṇapuggalakammakosallatthaṃ idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ – atthi saṅghakammaṃ saṅgho eva karoti , na gaṇo na puggalo , taṃ apalokanakammassa kammalakkhaṇekadesaṃ ṭhapetvā itaraṃ catubbidhampi kammaṃ veditabbaṃ . Atthi saṅghakammaṃ saṅgho ca karoti , gaṇo ca karoti , puggalo ca karoti . Kiñcāti ? Yaṃ pubbe ṭhapitaṃ . Vuttañhetaṃ parivāraṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yasmiṃ vihāre dve tayo janā vasantiV0.107 , tehi nisīditvā katampi saṅghena katasadisameva . Yasmiṃ pana vihāre eko bhikkhu hoti , tena bhikkhunā uposathadivase pubbakaraṇapubbakiccaṃ katvā nisinnena katampi katikavattaṃ saṅghena katasadisameva hotī ’’ ti ( pari . aṭṭha .495-496). Punapi vuttaṃ ‘‘ ekabhikkhuke panaM0.120 vihāre ekena sāvitepi purimakatikā paṭippassambhati evā ’’ ti . Atthi gaṇakammaṃ saṅgho karoti , gaṇo karoti , puggalo karoti , taṃ tayo pārisuddhiuposathā aññesaṃ santike karīyanti , tassa vasena veditabbaṃ . Atthi gaṇakammaṃ gaṇova karoti , na saṅgho na puggalo , taṃ pārisuddhiuposatho aññamaññaṃ ārocanavasena karīyati , tassa vasena veditabbaṃ . Atthi puggalakammaṃ puggalova karoti , na saṅgho na gaṇo , taṃ adhiṭṭhānuposathavasena veditabbaṃ . Atthi gaṇakammaṃ ekaccova gaṇo karoti , ekacco na karoti , tattha añattikaṃ dve eva karonti , na tayo . Sañattikaṃ tayova karonti , na tato ūnā adhikā vā , tena vuttaṃ ‘‘ tayo eva hi ñattiṃ ṭhapetvā gaṇakammaṃ karonti , na tato ūnā adhikā vā akiriyattā ’’ ti . Tasmā tayova vinayapariyāyena sampahulā , na tato uddhanti veditabbaṃ . Anugaṇṭhipade pana ‘‘ kiñcāpi kammalakkhaṇaṃ tayova karonti , atha kho tehi kataṃ saṅghena katasadisanti vuttattā ekena pariyāyena tayo janā vinayapariyāyenapi saṅgho ’’ ti vuttaṃ , idaṃ sabbampi vinayakammaṃ upādāya vuttaṃ , lābhaṃ pana upādāya antamaso ekopi anupasampannopi ‘‘ saṅgho ’’ ti saṅkhyaṃ gacchati kira .

Tiṇacchadanā kuṭiyo majjhepadalopīsamāsaṃ katvā , ekadese vā samudāyavohāravasena ‘‘ tiṇakuṭiyo ’’ ti vuttā . ‘‘ Vassaṃ upagacchiṃsū ’’ ti vacanato vassūpagamanārahā sadvārabandhā eva veditabbāti āha ‘‘ tiṇacchadanā sadvārabandhā kuṭiyo ’’ ti .

Vassaṃ upagacchantenāti vassāvāsaṃ upagacchantena . Nālakapaṭipadan ti ‘‘ moneyyaṃ te upaññissan ’’ tiādinā ( su . ni .721) satthārā nālakattherassa desitaṃ puthujjanakālato pabhuti kilesacittaṃ anuppādetvā paṭipajjitabbaṃ moneyyapaṭipadaṃ . Taṃ pana paṭipadaṃ sutvā nālakatthero tīsu ṭhānesu appiccho ahosi dassane savane pucchāyāti . So hi desanāpariyosāne pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā vanaṃ paviṭṭho . Puna ‘‘ aho vatāhaṃ bhagavantaṃ passeyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi , ayamassa dassane appicchatā . Tathā ‘‘ aho vatāhaṃ puna dhammadesanaṃ suṇeyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi , ayamassa savane appicchatā . Tathā ‘‘ aho vatāhaṃ puna moneyyapaṭipadaṃ puccheyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi , ayamassa pucchāya appicchatā . So evaṃ appiccho samāno pabbatapādaṃ pavisitvā ekavanasaṇḍe dve divasāni na vasi , ekarukkhamūle dve divasāni na nisīdi , ekasmiṃ gāme dve divasāni piṇḍāya na pāvisi . Iti vanato vanaṃ , rukkhato rukkhaṃ , gāmato gāmaṃ āhiṇḍanto anurūpapaṭipadaṃ paṭipajjitvā aggaphale patiṭṭhāsi . Ekassa bhagavato kāle ekoyeva naṃ pūreti . Imañhi moneyyapaṭipadaṃ ukkaṭṭhaṃ katvā pūrento bhikkhu satteva māsāni jīvati , majjhimaṃ katvā pūrento satta vassāni , mudukaṃ katvā pūrento soḷasa vassāni . Ayaṃ pana thero ukkaṭṭhaṃ katvā pūresi , tasmā satta māse ṭhatvā attanoM2.115 āyusaṅkhārassa parikkhayaṃ ñatvā nahāyitvā nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā dasabalābhimukho pañcapatiṭṭhitena taṃ vanditvā añjaliṃ paggahetvā hiṅgulakapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi . Tassa parinibbutabhāvaṃ ñatvā bhagavā bhikkhusaṅghena saddhiṃ tattha gantvā sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gāhāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā agamāsi . Evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannenapi vassaṃ upagacchantena channe sadvārabandheyeva ṭhāne upagantabbaṃ . Appicchataṃ nissāyapi sikkhāpadassa anatikkamanīyattaṃ dassetuṃ ‘‘ nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī ’’ ti vuttaṃ . Pañcannaṃ chadanānan ti tiṇapaṇṇaiṭṭhakasilāsudhāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ chadanānaṃ . ‘‘ Na , bhikkhave , asenāsanikena vassaṃV2.102 upagantabban ti ( mahāva .204) vacībhedaṃ katvā vassūpagamanaṃ sandhāyeva paṭikkhepo , na ālayakaraṇavasena upagamanaṃ sandhāyā ’’ ti vadanti . Pāḷiyaṃ pana avisesattā aṭṭhakathāyañca ‘‘ nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī ’’ tiādinā aviseseneva daḷhaṃ katvā vuttattā asenāsanikassa nāvādiṃ vinā aññattha ālayo na vaṭṭatīti amhākaṃ khanti . Nāvāsatthavajesuyeva hi ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , nāvāyaṃ vassaṃ upagantun ’’ tiādinā ( mahāva .203) sati asati vā senāsane vassūpagamanassa visuṃ anuññātattā ‘‘ na , bhikkhave , asenāsanikena vassaṃ upagantabban ’’ ti ayaṃ paṭikkhepo tattha na labbhatīti asati senāsane ālayavasenapi nāvādīsu upagamanaṃ vuttaṃ . Anudhammatāti vattaṃ .

Rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīnīti ādi -saddena vaccakuṭipassāvaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti . Katikavattāni ca khandhakavattāni ca adhiṭṭhāyāti pariyattidhammo nāma tividhampi saddhammaṃ patiṭṭhāpeti , tasmā sakkaccaṃ uddisatha uddisāpetha , sajjhāyaṃ karotha , padhānaghare vasantānaṃ saṅghaṭṭanaṃ akatvā antovihāre nisīditvā uddisatha uddisāpetha , sajjhāyaṃ karotha , dhammassavanaṃ samiddhaṃ karotha , pabbājentā sodhetvā pabbājetha , sodhetvā upasampādetha , sodhetvā nissayaṃ detha . Ekopi hi kulaputto pabbajjañca upasampadañca labhitvā sakalaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpeti . Attano thāmena yattakāni sakkotha , tattakāni dhutaṅgāni samādiyatha , antovassaṃ nāmetaṃ sakaladivasaṃ rattiyā ca paṭhamapacchimayāmesu appamattehi bhavitabbaṃ , vīriyaṃ ārabhitabbaṃM2.116 . Porāṇakamahaātherāpi sabbapalibodhe chinditvā antovasse ekacariyavattaṃ pūrayiṃsu . Bhasse mattaṃ jānitvā dasavatthukakathaṃ dasaasubhadasānussatiaṭṭhatiṃsārammaṇakathaṃ kātuṃ vaṭṭati . Āgantukānaṃ vattaṃ kātuṃ , sattāhakaraṇīyena gatānaṃ apaloketvā dātuṃ vaṭṭati . Viggāhikapisuṇapharusavacanāni mā vadatha , divase divase sīlāni āvajjentā caturārakkhaṃ ahāpentā manasikārabahulā viharatha , cetiyaṃ vā bodhiṃ vā vandantena gandhamālaṃ vā pūjentena pattaṃ vā thavikāya pakkhipantena na kathetabbaṃ , antogāme manussehi saddhiṃ paccayasaṃyuttakathā vā visabhāgakathā vā na kathetabbā , rakkhitindriyehi bhavitabbaṃ , khandhakavattañca sekhiyavattañca pūretabbanti evamādinā katikavattāni khandhakavattāni ca adhiṭṭhahitvā .

‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , vassaṃvuṭṭhānaṃ tīhi ṭhānehi pavāretun ’’ ti ( mahāva .209) vuṭṭhavassānaṃ pavāraṇāya anuññātattā imassa suttassa vasena pavāraṇādivasassa aruṇuggamanato paṭṭhāya appavāritāpi ‘‘ vuṭṭhavassā ’’ ti vuccanti . Kiñcāpi ‘‘ imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .184) vacanato pavāraṇādivasassa temāsantogadhattā taṃ divasaṃ yāva na pavārentiV2.103 , tāva vassaṃ vasantā nāma honti , tathāpi ekadesena avuṭṭhampi taṃ divasaṃ vuṭṭhabhāgāpekkhāya vuṭṭhameva hotīti katvā evaṃ vuttaṃ katākatabhāgāpekkhāya samudāye pavattakatākatavohāro viya . Vippakatañhi yaṃ kiñci ‘‘ katākatan ’’ ti vuccati . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , vassaṃvuṭṭhānaṃ kathinaṃ attharitun ’’ ti ( mahāva .306) imassa pana suttassa vasena nippariyāyato mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasato paṭṭhāya ‘‘ vuṭṭhavassā ’’ ti vuccantīti dassetuṃ ‘‘ mahāpavāraṇāya pavāritā ’’ tiādi vuttaṃ . Pāṭipadadivasato paṭṭhāya hi vassānassa pacchime māse kathinatthāro anuññāto parivāre ‘‘ kathinassa atthāramāso jānitabboti vassānassa pacchimo māso jānitabbo ’’ ti ( pari .412) vuttattā . ‘‘ Mahāpavāraṇāya pavāritā ’’ ti idañca purimikāya vassūpagatānaṃ sabhāvadassanamattaṃ , kenaci antarāyena appavāritāpi ‘‘ vuṭṭhavassā ’’ icceva vuccanti .

‘‘ Āpucchitabbā ’’ ti vatvā idāni āpucchanavidhiṃ dassento ‘‘ sace imaṃ kuṭin ’’ tiādimāha . Paṭijagganakaṃ vā na labhatīti vihārapaccante kateM2.117 paṭijagganakaṃ na labhati . Te pana bhikkhū janapadacārikaṃ pakkamiṃsūti sambandho . Addhānagamane cārikāvohāro sāsane niruḷho . Kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati , buddhe upādāya pana ruḷhīsaddavasena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi katabījanīnampi tālavaṇṭavohāro viya .

Saṅgopetvāti ekasmiṃ padese rāsiṃ katvā . Idāni tameva saṅgopanavidhiṃ dassento ‘‘ yathā ca ṭhapitan ’’ tiādimāha . Na ovassīyatīti anovassakaṃ , kammani aka-saddo daṭṭhabbo . Yathā ca ṭhapitaṃ na ovassīyati na temīyatīti attho . Sadvārabandhāti vassūpagamanayoggatādassanaṃ . Nālakapaṭipadan ti suttanipāte ( su . ni .684 ādayo ) nālakattherassa desitaṃ moneyyapaṭipadaṃ . Pañcannaṃ chadanānan ti tiṇapaṇṇaiṭṭhakasilāsudhāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ .

Anavayoti ettha vayoti hāni ‘‘ āyavayo ’’ tiādīsu viya . Natthi etassa attano sippe vayo ūnatāti avayoti āha ‘‘ anūno paripuṇṇasippo ’’ ti .

Ācariyassa kammaṃ ācariyakan ti āha ‘‘ ācariyakamme ’’ ti .

Piṭṭhasaṅghāṭo dvārabāhā , kaṭṭhakammaṃ thambhādi . Telatambamattikāyāti telamissatambamattikāya .

No ce labhati … pe … sāmampi kātabban ti iminā nāvāsatthavaje ṭhapetvā aññattha ‘‘ asenāsaniko ahan ’’ ti ālayakaraṇamattena upagamanaṃ na vaṭṭati . Senāsanaṃ pariyesitvā vacībhedaṃ katvā vassaṃ upagantabbamevāti dasseti . ‘‘ Na , bhikkhave , asenāsanikenā ’’ tiādinā ( mahāva .204) hi pāḷiyaṃ ‘‘ nālakapaṭipadaṃ paṭipannenāpī ’’ ti aṭṭhakathāyañca avisesena daḷhaṃ katvā vuttaṃ , nāvāsatthavajesuyeva ca ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , nāvāya vassaṃ upagantun ’’ tiādinā ( mahāva .203) asatipi senāsane ālayakaraṇavasena vassūpagamanaṃ anuññātaṃ , nāññatthāti gahetabbaṃ .

Ayamanudhammatāti sāmīcivattaṃ .

Katikavattānīti bhassārāmatādiṃ vihāya sabbadā appamattehi bhavitabbantiādikatikavattāni . Khandhakavattānīti ‘‘ āgantukādikhandhakavattaṃ pūretabban ’’ ti evaṃ khandhakavattāni ca adhiṭṭhahitvā .

Pavāraṇādivasassa aruṇuggamanasamanantarameva ‘‘ vutthagassā ’’ ti vuccanti , ukkaṃsanayena ‘‘ pāṭipadadivasato paṭṭhāyā ’’ ti vuttaṃ , teneva ‘‘ mahāpavāraṇāya pavāritā ’’ ti vuttaṃ . Aññathā antarāyena apavāritā ‘‘ vutthavassā ’’ ti na vuccantīti āpajjati . Vassaṃvutthāti padassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ purimikāya upagatā mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasatoV1.143 paṭṭhāya ‘ vutthavassā ’ ti vuccantī ’’ ti vuttattā mahāpavāraṇādivase pavāretvā vā appavāretvā vā aññattha gacchantehiM1.164 sattāhakaraṇīyanimitte sati eva gantabbaṃ , nāsati , itarathā vassacchedo dukkaṭañca hotīti veditabbaṃ . ‘‘ Imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī ’’ ti hi ‘‘ na , bhikkhave , vassaṃ upagantvā purimaṃ vā temāsaṃ pacchimaṃ vā temāsaṃ avasitvā cārikā pakkamitabbā ’’ ti ( mahāva .185) ca vuttaṃ . Idheva ca vassaṃvutthā temāsaccayena … pe … pakkamiṃsūti vuttaṃ . Pavāraṇādivasopi temāsapariyāpannova . Keci pana ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , vassaṃvutthānaṃ bhikkhūnaṃ tīhi ṭhānehi pavāretunti ( mahāva .209) pavāraṇākammassa pubbeyeva vassaṃvutthānanti vutthavassatāya vuttattā mahāpavāraṇādivase sattāhakaraṇīyanimittaṃ vināpi yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ , vutthavassānañhi pavāraṇānujānanaṃ anupagatachinnavassādīnaṃ nivattanatthaṃ kataṃ , na pana pavāraṇādivase avasitvā pakkamitabbanti dassanatthaṃ tadatthassa idha pasaṅgābhāvā , pavāraṇaṃ kātuṃ anucchavikānaṃ pavāraṇā idha vidhīyati , ye ca vassaṃ upagantvā vassacchedañca akatvā yāva pavāraṇādivasā vasiṃsu , te tattakena pavāraṇākammaṃ pati pariyāyato vutthavassāti vuccanti , appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ñāyato , na kathinakammaṃ pati temāsassa aparipuṇṇattā , itarathā tasmiṃ mahāpavāraṇādivasepi kathinatthārappasaṅgato . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , vassaṃvutthānaṃ bhikkhūnaṃ kathinaṃ attharitun ’’ ti ( mahāva .306) idaṃ pana ‘‘ na , bhikkhave , vassaṃ upagantvā purimaṃ vā temāsaṃ pacchimaṃ vā temāsaṃ avasitvā cārikā pakkamitabbā ’’ tiādi ( mahāva .185) ca nippariyāyato mahāpavāraṇāya anantarapāṭipadadivasato paṭṭhāya kathinatthāraṃ pakkamanañca sandhāya vuttaṃ , parivāre ca ‘‘ kathinassa atthāramāso jānitabbo ’’ ti ( pari .412) vatvā ‘‘ vassānassa pacchimo māso jānitabbo ’’ ti ( pari .412) vuttaṃ . Yo hi kathinatthārassa kālo , tato paṭṭhāyeva cārikāpakkamanassāpi kālo , na tato pure vassaṃvutthānaṃyeva kathinatthārārahattā . Yadaggena hi pavāraṇādivase kathinatthāro na vaṭṭati , tadaggena bhikkhūpi vutthavassā na honti pavāraṇādivasassa avutthattā . Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.84)‘‘ ekadesena avutthampi taṃ divasaṃ vutthabhāgāpekkhāya vutthameva hotī ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ na yuttaṃ , taṃdivasapariyosāne aruṇuggamanakāle vasantova hi taṃ divasaṃ vuttho nāma hotiM1.165 parivāsaaraññavāsādīsu viya , ayañca vicāraṇā upari vassūpanāyikakkhandhake āvi bhavissatīti tattheva taṃ pākaṭaṃ karissāma . MahāpavāraṇāyaV1.144 pavāritāti purimikāya vassaṃ upagantvā acchinnavassatādassanaparaṃ etaṃ kenaci antarāyena appavāritānampi vutthavassattā .

Thambhādi kaṭṭhakammanti veditabbaṃ .

Na ovassiyatīti anovassakan ti kammasādhanaṃ daṭṭhabbaṃ , yathā na temiyati , tathā katvāti attho .

Anavayoti ettha anusaddo vicchāyaṃ vattatīti āha anu anu avayotiādi .

Ācariyassa kammaṃ ācariyakanti āha ‘‘ ācariyakamme ’’ ti .

Keci tanukaṃ dārutthambhaṃ antokatvā mattikāmayaṃ thambhaṃ karonti , ayaṃ pana tathā na akāsi , tena vuttaṃ ‘‘ sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karitvā ’’ ti . Kaṭṭhakammaṃ thambhādi .

Telamissāya tambamattikāya . Telatambamattikāyāti telamissāya tambamattikāya .

85. Kuṭikāya karaṇabhāvan ti kuṭiyā katabhāvaṃ . 85.‘‘ Mā pacchimā janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjī ’’ ti iminā anuddesasikkhāpadena yattha iṭṭhakapacana pattapacana kuṭikaraṇa vihārakārāpana navakammakaraṇa khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇa vihārasammajjana paṭaggidāna kūpapokkharaṇīkhaṇāpanādīsu pātabyataṃ jānantena bhikkhunā kappiyavacanampi na vattabbanti dasseti , teneva pariyāyaṃ avatvā tesaṃ sikkhāpadānaṃ anāpattivāresu ‘‘ anāpatti asatiyā ajānantassā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Antarāpattisikkhāpadan ’’ tipi etassa nāmameva . 85. Kuṭikāya karaṇabhāvan ti kuṭiyā katabhāvaṃ .

Saddasatthavidūhi kiṃ-saddayoge anāgatavacanassa icchitattā vuttaṃ ‘‘ tassa lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabban ’’ ti . ‘‘ Gacchathetaṃ , bhikkhave , kuṭikaṃ bhindathā ’’ ti iminā kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevāti ca siddhaṃ . Aññathā hiM0.121 bhagavā na bhindāpeyya . Esa nayo bhedanakaṃ chedanakaṃ uddālanakanti etthāpi , āpattibhedāva . Tato eva hiV0.108 bhedanakasikkhāpadādīsu viya ‘‘ aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti na vuttaṃ , tathā aññassatthāya karoti , cetiyādīnaṃ atthāya karoti , dukkaṭamevāti ca siddhaṃ , aññathā kuṭikārasikkhāpadādīsu viya ‘‘ aññassatthāya vāsāgāraṃ ṭhapetvā sabbattha , anāpattī ’’ ti nayameva vadeyya , na bhindāpeyya . Sabbamattikāmayabhāvaṃ pana mocetvā kaṭṭhapāsāṇādimissaṃ katvā paribhuñjati , anāpatti . Tathā hi chedanakasikkhāpadādīsu bhagavatā nayo dinno ‘‘ aññena kataṃ pamāṇātikkantaṃ paṭilabhitvā chinditvā paribhuñjatī ’’ tiādīsu . Keci pana ‘‘ vayakammampīti etena mūlaṃ datvā kārāpitampi atthi , tena taṃ aññena katampi na vaṭṭatīti siddhan ’’ ti vadanti , taṃ na sundaraṃ . Kasmā ? Sambhāre kiṇitvā sayameva karontassāpi vayakammasambhavato . Kiṃ vā pāḷilese sati aṭṭhakathālesanayo . Kiṃ-saddappayoge anāgatappaccayavidhānaṃ sandhāya tassa lakkhaṇan tiādi vuttaṃ .

Kiñcāpi therassa pāṇaghātādhippāyo natthi , anupaparikkhitvā karaṇena pana bahūnaṃ pāṇānaṃ maraṇattā pāṇe byābādhentassātiādi vuttaṃ .

Mettāpubbabhāgan ti mettājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sabbasattesu hitapharaṇamattaṃ . Kasmā panetaṃ vuttaṃ , nanu anuddayā-saddo karuṇāya pavattatīti ? Saccametaṃ , ayaṃ pana anuddayāsaddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamānoV2.104 vutto , tasmā suvuttametaṃ ‘‘ etena mettāpubbabhāgaṃ dassetī ’’ ti . Pātabyabhāvan ti vināsetabbataṃ . Pāṇātipātaṃ karontānan ti therena akatepi pāṇātipāte pāṇakānaṃ maraṇamattena pacchimānaṃ lesena gahaṇākāraṃ dasseti , tena ca ‘‘ mama tādisaṃ akusalaṃ natthī ’’ ti pacchimānaṃ vipallāsalesaggahaṇanimittakiccaṃ na kattabbanti dīpitaṃ hoti . Diṭṭhānugatin ti diṭṭhassa kammassa anupagamanaṃ anukiriyaṃ , diṭṭhiyā vā laddhiyā anugamanaṃ gāhaṃ . Ghaṃsitabbeti madditabbe , vināsitabbeti attho .

Karuṇāpubbabhāgan ti karuṇājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sattesu anukampamattaṃ .

Cikkhallaṃ mattikā , tassa maddanaṃ udakaṃ āsiñcitvā hatthādīhi parimaddanaṃ . Mettākaruṇānan ti appanāppattamettākaruṇānaṃ . Kiñcāpi therena sañcicca khuddānukhuddakā pāṇā maraṇādhippāyena na byābādhitā , tathāpi karuṇāya abhāvena ‘‘ evaṃ kate ime pāṇā vinassissantī ’’ ti anupaparikkhitvā katattā theraṃ vigarahi .

Janānaṃ samūho janatāti āha ‘‘ pacchimo janasamūho ’’ ti . Pātabyabhāvan ti vināsetabbataṃ . Iṭṭhakāhi giñjakāvasathasaṅkhepena katā vaṭṭatīti ettha pakatiiṭṭhakāhi cinitvā kattabbāvasatho giñjakāvasatho nāma . Sā hi ‘‘ mattikāmayā ’’ ti na vuccati ,‘‘ iṭṭhakakuṭikā ’’ tveva vuccati , tasmā thusagomayatiṇapalālamissā mattikāmayāpi apakkiṭṭhakamayāpi ‘‘ sabbamattikāmayā ’’ tveva vuccatīti no khantīti ācariyo , bhasmādayo hi mattikāya daḷhibhāvatthameva ādīyanti , apakkiṭṭhakamayāpi giñjakāvasathasaṅkhyaṃ na gacchati , na ca āyasmā dhaniyo ekappahāreneva kumbhakāro viya kumbhaṃ taṃ kuṭikaṃ niṭṭhāpesi , anukkamena pana sukkhāpetvā sukkhāpetvā mattikāpiṇḍehi cinitvā niṭṭhāpesi , apakkiṭṭhakamayā kuṭi viya sabbamattikāmayā kuṭi ekābaddhā hoti , na tathā pakkiṭṭhakamayā , tasmā sā kappatīti eke . Sabbamattikāmayāya kuṭiyā bahi ce tiṇakuṭikādiṃ katvā anto vasati , dukkaṭameva . Sace tattha tattha chiddaṃ katvā bandhitvā ekābaddhaṃ karoti , vaṭṭati . Anto ce tiṇakuṭikādiṃ katvā anto vasati , vaṭṭati . Kārako eva ce vasati , karaṇapaccayā dukkaṭaṃ āpajjati , na vasanapaccayā . Sace anto vā bahi vā ubhayattha vā sudhāya limpati , vaṭṭati . Yasmā sabbamattikāmayā kuṭi sukarā bhindituṃ , tasmā tattha ṭhapitaṃ pattacīvarādi aguttaṃ hoti , corādīhi avaharituṃ sakkā , tena vuttaṃ ‘‘ pattacīvaraguttatthāyā ’’ ti .

Pāṇātipātaṃ karontānan ti therena akatepi pāṇātipāte parehi sallakkhaṇākāraṃ dasseti . Imassa diṭṭhānugatin ti imassa diṭṭhiyā anugamanaṃ . Ghaṃsitabbeti ghaṭṭayitabbe , vināsitabbeti attho . Evaṃ maññīti yathā therena kataṃ , evaṃ mā maññi . ‘‘ Mā pacchimāM2.118 janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjī ’’ ti vacanato yo bhikkhu iṭṭhakapacanapattapacanakuṭikaraṇavihārakārāpanavihārasammajjanapaṭaggidānakūpapokkharaṇīkhaṇāpanādīsu yattha ‘‘ khuddānukhuddakānaṃ pāṇānaṃ vihiṃsā bhavissatī ’’ ti jānāti , tena tādise padese kappiyavacanaṃ vatvāpi na taṃ kammaṃ kāretabbanti dasseti .

Tattha tattha vuttameva āpattin ti pathavīkhaṇanabhūtagāmapātabyatādīsu vuttapācittiyādiāpattiṃ . Kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevāti idaṃ bhagavatā kuṭiyā bhedāpanavacanena siddhaṃ , sāpi tiṇadabbasambhārehi tulāthambhādīhi amissā suddhamattikāmayāpi iṭṭhakāhi katā vaṭṭati . Keci hi iṭṭhakāhiyeva thambhe cinitvā tadupari iṭṭhakāhiyeva vitānādisaṇṭhānena tulādidārusambhāravirahitaṃ chadanampi bandhitvā iṭṭhakāmayameva āvasathaṃ karonti , tādisaṃ vaṭṭati . Giñjakāvasathasaṅkhepena katāti ettha giñjakā vuccanti iṭṭhakā , tāhiyeva kato āvasatho giñjakāvasatho .

Ādikammikattā anāpattīti kuṭikaraṇapaccayā anāpatti . Sikkhāpadaṃ atikkamitvāti ‘‘ na ca , bhikkhave , sabbamattikāmayā kuṭikā kātabbā , yo kareyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttasikkhāpadaṃ atikkamitvā .

Yadi aññena kataṃ labhitvā vasantassa anāpatti siyā , na bhagavā taṃ kuṭikaṃ bhindāpeyyāti āha – ‘‘ kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevā ’’ ti .

Yathā vā tathā vā missā hotūti heṭṭhā mattikā upari dabbasambhārātiādinā yena kenaci ākārena missā hotu .

Giñjakāvasathasaṅkhepenāti ettha giñjakā vuccanti iṭṭhakā , giñjakāhi eva kato āvasatho giñjakāvasatho . Iṭṭhakāmayassa āvasathassetaṃ adhivacanaṃ . Taṃ kira āvasathaṃ yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi , evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā karonti , tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva .

Vikirantāti cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā .

Kissāti kena kāraṇena .

Vayakammampi atthīti dvārakavāṭādiabhisaṅkharaṇādīsu katavayakammampi atthi . Vayakammampīti mattikuddhāraṇaiṭṭhakadārucchedanādikārakānaṃ dinnabhattavettanādivatthubbayena nipphannakammampi atthi , etena kuṭibhedakānaṃ gīvādibhāvaṃ parisaṅkati . Titthiyadhajoti titthiyānameva saññāṇabhūtattā vuttaṃ . Te hi īdisesu cāṭiādīsu vasanti . Aññānipīti pi -saddena attanā vuttakāraṇadvayampi mahāaṭṭhakathāyameva vuttanti dasseti . Yasmā sabbamattikāmayāM1.166 kuṭi sītakāle atisītā uṇhakāle ca uṇhā sukarā ca hoti corehi bhindituṃ , tasmā tattha ṭhapitapattacīvarādikaṃ sītuṇhacorādīhi vinassatīti vuttaṃ ‘‘ pattacīvaraguttatthāyā ’’ ti .

Bhikkhūnaṃ akappiyattā eva titthiyavatānurūpattā titthiyadhajo . Mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttakāraṇesu attano adhippetakāraṇadvayaṃ patiṭṭhāpetvā aparānipi tattha vuttakāraṇāni dassento āha – ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ pana aññānipi kāraṇāni vuttānī ’’ tiādi . TatthaV2.105 sattānuddayāyāti tādisāya kuṭikāya karaṇapaccayā vinassamānasattesu anuddayāya . Yasmā sabbamattikāmayā kuṭi sukarā bhindituṃ , tasmā tattha ṭhapitaṃ pattacīvarādi aguttaṃ hoti , corādīhi avaharituṃ sakkā . Tena vuttaṃ ‘‘ pattacīvaraguttatthāyā ’’ ti . Senāsanabāhullapaṭisedhanatthāyāti senāsanānaṃ bahubhāvanisedhanatthāya , tādisassa vā senāsanassa abhisaṅkharaṇe bhikkhūnaṃ uddesaparipucchādīni sesakammāni pariccajitvā niccabyāvaṭatānisedhanatthaṃ . Anupavajjoti dosaṃ āropetvā na vattabbo .

Pāḷimuttakavinicchayavaṇṇanā

PāḷimuttakavinicchayesuM2.119 tañca kho … pe … na vaṇṇamaṭṭhatthāyāti idaṃ chattadaṇḍaggāhakasalākapañjaravinandhanaṃ sandhāyāti vadanti .

Sabbatthāti chattadaṇḍe sabbattha . Āraggenāti nikhādanamukhena . Ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā dhāretabban ti sace tādisaṃ akappiyachattaṃ labhati , ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā tacchetvā dhāretabbaṃ . Suttakena vā daṇḍo veṭhetabboti yathā chattadaṇḍe lekhā na paññāyati , tathā veṭhetabbo . Daṇḍabundeti daṇḍamūle , chattadaṇḍassa heṭṭhimataleti attho . Chattamaṇḍalikan ti chattassa anto khuddakamaṇḍalaṃ . Ukkiritvāti uṭṭhapetvā . Sā vaṭṭatīti yadipi rajjukehi na bandhanti , bandhituṃ pana yuttaṭṭhānattā vaṭṭati .

Nānāsuttakehīti nānāvaṇṇehi suttehi . Chindāpeyya vā bhindāpeyya vā anupavajjoti idaṃ ayaṃ kuṭi viya sabbathā anupayogārahaṃ sandhāya vuttaṃ . Yaṃ pana pañcavaṇṇasuttehi vinaddhachattādikaṃ , tattha akappiyabhāgova chinditabbo , na tadavaseso tassa kappiyattā , taṃ chindanto upavajjova hoti . Teneva vakkhati ‘‘ ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā dhāretabban ’’ tiādi .