Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
Dārukhaṇḍādīsu
M2.160V2.142 ‘‘ bhāriyamidaṃ , tvaṃ ekapassaṃ ukkhipāhi , ahaṃ ekapassaṃ ukkhipāmī ’’ ti ubhayesaṃ payogena ekassa vatthuno ṭhānācāvanaṃ sandhāya ‘‘ sāhatthikāṇattikan ’’ ti vuttaṃ .
Idañca kāyavācānaṃ īdise ṭhāne aṅgabhāvamattadassanatthaṃ vuttaṃ .
Yāya pana cetanāya samuṭṭhāpito payogo sāhatthiko āṇattiko vā padhānabhāvena ṭhānācāvanaṃ sādheti , tassā vasena āpatti kāretabbā .
Aññathā sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti , āṇattikaṃ vā sāhatthikassāti idaṃ virujjhati .
Sāhatthikāṇattikan ti ekabhaṇḍaṃ eva .
‘‘ Bhāriyañhidaṃ tvampi ekapassaṃ gaṇha , ahampi ekapassaṃ gaṇhāmīti saṃvidahitvā ubhayesaṃ payogena ṭhānācāvane kate kāyavācācittehi hotiV0.124 .
Aññathā ‘ sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti , āṇattikaṃ vā sāhatthikassā ’ ti iminā virujjhatī ’’ ti likhitaṃ .
Dhammasiritthero pana ‘‘ na kevalaṃ bhāriye eva vatthumhi ayaṃ nayo labbhati , pañcamāsakamattampi dve ce janā saṃvidahitvā gaṇhanti , dvinnampi pāṭekkaṃ , sāhatthikaṃ nāma taṃ kammaṃ , sāhatthikapayogattā ekasmiṃyeva bhaṇḍe , tasmā ‘ sāhatthikaṃ āṇattikassa aṅgaṃ na hotī ’ ti vacanamimaṃ nayaṃ na paṭibāhati .
‘ Sāhatthikavatthuaṅganti sāhatthikassa vatthussa aṅgaṃ na hotī ’ ti tattha vuttaṃ .
Idha pana payogaṃ sandhāya vuttattā yujjatī ’’ ti āha kira , taṃ ayuttaṃ kāyavacīkammanti vacanābhāvā , tasmā sāhatthikāṇattikesu payogesu aññatarena vāyamāpatti samuṭṭhātiM0.140 , tathāpi turitaturitā hutvā vilopanādīsu gahaṇagāhāpanavasenetaṃ vuttaṃ .
Yathā kālena attano kālena parassa dhammaṃ ārabbha sīghaṃ sīghaṃ uppattiṃ sandhāya ‘‘ ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 21) vuttā , evaṃsampadamidanti daṭṭhabbaṃ .
Tatthapi ye anuttarādayo ekantabahiddhārammaṇā viññāṇañcāyatanādayo ekantaajjhattārammaṇā , itare aniyatārammaṇattā ‘‘ ajjhattabahiddhārammaṇā ’’ ti vuccanti , na ekakkhaṇe ubhayārammaṇattā .
Ayaṃ pana āpatti yathāvuttanayena sāhatthikā āṇattikāpi hotiyeva , tasmā anidassanametanti ayuttaṃ .
‘‘ Yathā aniyatārammaṇattā ‘ ajjhattabahiddhārammaṇā ’ ti vuttā , tathā aniyatapayogattā ayampi āpatti ‘ sāhatthikāṇattikā ’ ti vuttāti nidassanamevetan ’’ ti ekacce ācariyā āhu .
‘‘ Ime panācariyā ubhinnaṃ ekato ārammaṇakaraṇaṃ natthi .
Atthi ce ,‘ ajjhattabahiddhārammaṇaṃ dhammaṃ paṭicca ajjhattabahiddhārammaṇo dhammo uppajjati hetupaccayā ’ tiādinā ( paṭṭhā .2.21.1 ajjhattārammaṇatika ) paṭṭhānapāṭhena bhavitabbanti saññāya āhaṃsu , tesaṃ matena ‘ siyā ajjhattabahiddhārammaṇā ’ ti vacanaṃ niratthakaṃ siyā , na ca niratthakaṃ , tasmā attheva ekato ajjhattabahiddhārammaṇo dhammo .
Puna ‘ ayaṃ so ’ ti niyamena ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā viya niddisitabbābhāvato na uddhaṭo siyā .
Tattha anuddhaṭattā eva dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ ubhinnampi ajjhattabahiddhādhammānaṃ ekato ārammaṇakaraṇadhammavasena ‘ ajjhattabahiddhārammaṇā ’ ti avatvā ‘ kālena ajjhattabahiddhā pavattiyaṃ ajjhattabahiddhārammaṇan ’ ti vuttaṃ , tasmā gaṇṭhipade vuttanayova sāroti no takko ’’ ti ācariyo .
Tattha ‘‘ kāyavacīkamman ’’ ti avacanaṃ panassa sāhatthikapayogattā ekapayogassa anekakammattāva , yadi bhaveyya , manokammampi vattabbaṃ bhaveyya , yathā tattha manokammaṃ vijjamānampi abbohārikaṃ jātaṃ , evaṃ tasmiṃ sāhatthikāṇattike vacīkammaṃ abbohārikanti veditabbaṃ , taṃ pana kevalaṃ kāyakammassa upanissayaṃ jātaṃ , cittaṃ viya tattha aṅgameva jātaṃ , tasmāV0.125 vuttaṃ ‘‘ sāhatthikapayogattā ’’ ti ,‘‘ aṅgabhāvamattameva hi sandhāya ‘ sāhatthikāṇattikan ’ ti vuttanti no takko ’’ ti ca , vicāretvā gahetabbaṃ .
Bahu ekato dāruādibhāriyassa ekassa bhaṇḍassa ukkhipanakāle ‘‘ gaṇhatha ukkhipathā ’’ ti vacīpayogena saddhiṃ kāyapayogasabbhāvaṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘ sāhatthikāṇattikan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Tvaṃ etaṃ vatthuṃ gaṇha , ahaṃ aññan ’’ ti evaṃ pavatte pana avahāre attanā gahitaṃ sāhatthikameva , parena gāhāpitaṃ āṇattikameva , teneva tadubhayagghena pañcamāsepi pārājikaṃ na hoti , ekekabhaṇḍagghavasena thullaccayādimeva hoti .
Vuttañhi ‘‘ sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hotī ’’ tiādi .Kāyavācā
M0.141 samuṭṭhānā , yassā āpattiyā siyuṃ ;
Tattha kammaṃ na taṃ cittaṃ , kammaṃ nassati khīyati .
Kiriyākiriyādikaṃ yañca , kammākammādikaṃ bhave ;
Na yuttaṃ taṃ viruddhattā , kammamekaṃva yujjati .
Upanikkhittabhaṇḍaṃ bhaṇḍadeyyañca adātukāmatāya ‘‘ demi dammī ’’ ti vikkhipanto tuṇhībhāvena viheṭhentopi tena tena kāyavikārādikiriyāya parassa dhuraṃ nikkhipāpesīti ‘‘ kiriyāsamuṭṭhānañcā ’’ ti vuttaṃ .Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
Padabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito .