4. Catutthapārājikaṃ
4. Catutthapārājikaṃ
Catusaccavidūti
V2.247 cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ , taṃ avedi paṭivijjhīti catusaccavidū .
Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccavidubhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu pasāritabhāvena pākaṭattā ca bhagavāva visesena ‘‘ catusaccavidū ’’ ti thomanaṃ arahati .Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā
193. Adhiṭṭhemāti saṃvidahāma .
193. Catutthe vaggu ca sā modayati ca satteti vaggumudā .
‘‘ Vaggumadā ’’ tipi pāṭho , tassa vaggu ca sā pasannasuddhataraṅgasamiddhattā sukhumā cāti attho jīvitavaggutthanitā jīvitatthanti nīluppalantiādīsu viya .
Madassāti ca bahukhajjabhojjapānādisamiddhā nadī chaṇadivasesūti nirutti veditabbā .
Vaggu parisuddhāti lokena sammatāti kira attho .
193. Adhiṭṭhemāti
V1.210 saṃvidahāma .Bhāsito bhavissatīti pāṭhaseso .
Dūtakamman ti gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .
Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvāti padhānānurūpaṃ katvā .
Pucchantānaṃ vāti ‘‘ ayyā santairiyāpathā ativiya upasantā , kataraṃ visesamadhigacchiṃsū ’’ ti pucchantānaṃ .
Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvāti padhānānurūpaṃ katvā .
Anāgatasambandhe pana asatīti ‘‘ bhāsito bhavissatī ’’ ti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati .
‘‘ Bhāsito ’’ ti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha ‘‘ lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabban ’’ ti .
Īdise hi ṭhāne ‘‘ dhātusambandhe paccayā ’’ ti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti .
Anāgatasambandhe pana asatīti bhāsito bhavissatīti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati .
Bhāsitoti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha lakkhaṇaṃ panātiādi .
Īdise hi ṭhāne dhātusambandhe paccayāti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti .
194. Vaṇṇavāti
M2.279 iminā sakalasarīrānugatavaṇṇassa manāpatā vuttā .
194. Vaṇṇavāti iminā abhinavuppannavaṇṇatā vuttā .Yasmā indriyānaṃ ūnattaṃ vā pūraṇattaṃ vā natthi , tasmā ‘‘ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā ’’ ti vuttaṃ .
Chaṭṭhassa abhiniviṭṭhokāso hadayavatthu , pañcapasādānaṃ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇatāvacaneneva hadayavatthuādisakalasarīrassa paripuṇṇatā dassitāyeva hotīti āha –
‘‘ manacchaṭṭhānaṃ
V2.248 indriyānan ’’ ti .
Yasmā indriyānaṃ upādārūpattā nissayavaseneva pīṇananti āha ‘‘ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā ’’ ti .
Pañcappasādānaṃ viya hadayarūpassāpi paripuṇṇatā vuttāyevātiM1.241 āha ‘‘ manacchaṭṭhānaṃ indriyānan ’’ ti .Pasannamukhavaṇṇāti iminā sakalasarīravaṇṇatopi adhikataraṃ mukhavaṇṇassa manāpatā vuttā .
Pasannamukhavaṇṇāti iminā mukhavaṇṇassa atipaṇītatā vuttā .
Vippasannachavivaṇṇāti iminā pana vijjamānasseva sarīravaṇṇassa ativiya pasannatā vuttā .
Vippasannacchavivaṇṇāti iminā pakatisarīravaṇṇasseva yathāvuttanayena vippasannatā vuttā .
Uddesaṃ paripucchaṃ anuyuñjantā imaṃ sarīrasobhaṃ neva pāpuṇiṃsūti sambandho .
Yathā tan ti ettha tan ti nipātamattaṃ .
Bhantamigappaṭibhāgāti kattabbākattabbassa ajānanato bhantamigasadisā .
Yathā tan ti ettha tan ti nipātamattaṃ .
Catucakkan ti catuiriyāpathaṃ .
Iriyāpatho hi idha pavattanaṭṭhena ‘‘ cakkan ’’ ti adhippeto .
Navadvāran ti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ .
Dukkhan ti sīsarogādidukkhaṃ .
Catucakkan ti ettha pavattanaṭṭhena iriyāpathova cakkanti vutto .
Sabbakiccesūti pattapacanacīvararajanayogaṭṭhānādikiccesu .
Yāpetun ti vahituṃ pavattetuṃ .
Tenāha ‘‘ gametun ’’ ti .
195. Santoti iminā tesaṃ vijjamānataṃ dasseti , saṃvijjamānāti iminā pana tesaṃ upalabbhamānataṃ dasseti .
Tenāha –
‘‘ atthi ceva upalabbhanti cā ’’ ti .
Upalabbhantīti dissanti , ñāyantīti attho .
195. Upalabbhantīti dissanti , ñāyantīti attho .
Panthadūhanakamman ti panthaghātanakammaṃ .
Hanantoti mārento .
Ghātentoti mārāpento .
Atha vā hanantoti bandhanatāḷanādīhi hiṃsanto .
Ghātentoti mārento .
Chindantoti paresaṃ hatthādīni chindanto .
Pacantoti daṇḍena uppīḷento .
Pacanañhettha dahanaṃ vibādhanaṃ adhippetaṃ .
Pacantoti vā tajjento tāsento .
Atha vā pacantoti gāmesu aggipātanavasena gehādīni jhāpetvā tattha ajeḷakādīni pacanto .
Pacantoti pīḷento , gehādīni vā sayaṃ ḍahanto , aññehi vā pācento .
Ye sikkhāpadesu bahulagāravā na honti āpattivītikkamabahulā , te sikkhāpadesu atibbagāravā .
Uddhateti akappiye kappiyasaññitāya kappiye akappiyasaññitāya avajje vajjasaññitāya vajje avajjasaññitāya ca uddhaccapakatike .
Unnaḷeti uggatanaḷe , uṭṭhitatucchamāneti vuttaṃ hoti .
Capaleti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte .
Mukhareti mukhakhare
M2.280 , kharavacaneti vuttaṃ hoti .
Vikiṇṇavāceti asaṃyatavacane divasampi niratthakavacanappalāpine .
Muṭṭhā naṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī , sativirahiteti vuttaṃ hoti .
Asampajāneti nippaññe .
Pākatindriyeti saṃvarābhāvena gihikāle viya vivaṭaindriye .
Ācariyupajjhāyehi pariccattaketi dhammena āmisena ca asaṅgahetvā ācariyupajjhāyehi pariccatte anāthe appatiṭṭhe .
Lābhagaruketi paccayagaruke .
Iriyāpathasaṇṭhapanādīnīti ādi -saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Mahāniddese ( mahāni .87) hi iriyāpathasaṇṭhapanapaccayapaṭisevanasāmantajappanavasena tividhaṃ kuhakavatthu āgataṃ .
Tattha pāpicchasseva sato sambhāvanādhippāyakatena iriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ kuhakavatthu .
Tathā cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhepanena te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘ aho ayyo appiccho , na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati , suladdhaṃ vata no assa , sace appamattakampiV2.249 kiñci paṭiggaṇheyyā ’’ ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanentānaṃ tadanuggahakāmataṃyeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti asītisakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ .
Pāpicchasseva pana sato uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ .
Cittalapabbatādivihāro lokasammatasenāsanaṃ nāma .
Lokasammata … pe … upāyehi saṃvaṇṇiyamānaguṇoti sambandho .
Paripācetun ti pariṇāmetuṃ .
Uddhateti uddhaccapakatike .
Unnaḷeti uggatanaḷasadisena uggatatucchamānena sahite .
Capaleti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte .
Mukhareti kharavacane .
Pākatindriyeti asaṃvutattā gihikāle viya pakatiyaṃ ṭhitindriye .
Iriyāpathasaṇṭhapanādīnīti ādi -saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Paramasallekhavuttīhi mahāariyavaṃsehi bhikkhūhi nivutthasenāsanāni lokasammatasenāsanāni nāma .
Paripācetun ti vimhāpanavasena pariṇāmetuṃ .Suddhacittena attano ganthadhurādikammaṃ katvā vicarantānaṃ tammūlakapaccayaparibhoge dosābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ ye panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhikkhācāre asampajjamāneti gocaragāme bhikkhāya caritvā labhitabbapiṇḍapāte asampajjante .
Te ca vattasīsena sabbampetaṃ karonti , na lābhanimittaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā ’’ ti .
Bhikkhācāre asampajjamāneti idaṃ janapadacārikaṃ
V1.211 carantīti iminā sambandhitabbaṃ , na pana pāḷiṃ vācentotiādīhi , tāni pana padāni attano nirantaravāsaṭṭhānepi janapadesupi kattabbakiccadassanavasena vuttāni , tāni ca te vattasīsena karonti , na lābhanimittaṃ , tenāha tantītiādi .Kicchenāti na dukkhāya paṭipadāya .
Buddhānañhi cattāropi maggā sukhāpaṭipadāva honti , pāramīpūraṇakāle pana sarāgadosamohasseva sato āgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ
M2.281 nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññānipi khantivādīsadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Kasirenāti tasseva vevacanaṃ .
Kicchenāti imasseva vevacanaṃ kasirenāti .
Tadubhayampi pāramīpūraṇavāyāmaṃ sandhāya vuttaṃ .Ekasseva dātuṃ asakkuṇeyyatāya garubhāvato ‘‘ garubhaṇḍānī ’’ ti vuttaṃ , sabbesaṃ bhājetvāpi gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ garuparikkhārānī ’’ ti vuttaṃ .
Sādhāraṇaparikkhārabhāvenāti saṅghikattā sabbabhikkhusādhāraṇaparikkhārabhāvena .
Sādhāraṇaparikkhārabhāvenāti saṅghikaparikkhārabhāvena .
Saṅgaṇhāti upalāpetīti idaṃ atheyyacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenevāha –
‘‘ tathābhāvato thenetvā ’’ ti , avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvāti attho .
Garubhaṇḍañhi kulasaṅgahatthāya vissajjento vibhajanto ca tassa avissajjiyaavaebhaṅgiyabhāvaṃ theneti .
Tathābhāvato thenetvāti avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvā , na ṭhānācāvanavasenāti adhippāyo , tenāha ‘‘ kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatī ’’ ti .
Kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatīti ettha ‘‘ yo vissajjeyya , āpatti thullaccayassā ’’ ti vuttattā vissajjanapaccayā thullaccayenapi na muccati .
Asantan ti avijjamānaṃ .
Abhūtan ti anuppannaṃ .
Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti .
Purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ .
Ullapatīti uggatāyuko lapati .
Sīlañhi bhikkhuno āyu , taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati .
Asantan ti imassa abhūtan ti idaṃ kāraṇavacanaṃ , anuppannattā avijjamānanti attho .
Asantasambhāvanāyāti attano avijjamānaguṇehi sambhāvanāya .
Evañhi gaṇhatā … pe … thenetvā gahitā hontīti ettha asantasambhāvanāya raṭṭhapiṇḍassa
V2.250 thenetvā gahitattā lokuttaradhammopi thenitoyeva hoti .Kitavassevāti kitavassa sakuṇaggahaṇamiva .
Kerāṭikassāti saṭhassa .
Kitavassevāti kitavassa sakuṇagahaṇamiva .
Kerāṭikassāti saṭhassa .
Gottaṃ vuccati sādhāraṇanāmaṃ , matta-saddo luttaniddiṭṭho , tasmā samaṇāti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno , nāmamattasamaṇāti vuttaṃ hoti .
Samaṇoti gottamattaṃ anubhonti dhārentīti gotrabhuno , nāmamattasamaṇāti attho .
Dujjānaparicchedan ti anantadukkhattā ‘‘ ettakaṃ dukkhan ’’ ti saṅkhyāvasena paricchinditvā ñātuṃ sabbaññutaññāṇenāpi dukkaraṃ , na pana sarūpavasena ñātuṃ buddhañāṇassa avisayabhāvā .