2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
452.‘‘ Eko ’’ ti vuttattā ‘‘ nisajjaṃ kappetuṃ paṭikkhittan ’’ ti iminā sambandho na ghaṭatīti āha ‘‘ yaṃ eko … pe … sambandho veditabbo ’’ ti .
Etaṃ paccattavacanan ti ‘‘ eko ’’ ti idaṃ paccattavacanaṃ .
452.‘‘ Na labhati mātugāmena saddhiṃ eko ekāya … pe … nisajjaṃ kappetun ’’ ti avatvā ‘‘ paṭikkhittaṃ mātugāmenā ’’ tiādinā vuttattā ‘‘ eko ’’ ti paccattapadaṃ paṭikkhittapadena na sameti ,‘‘ ekassā ’’ ti vattabboti sādhento āha ‘‘ itarathā hī ’’ tiādi .
453. Bahi parikkhittan ti bahi pākārādinā parikkhittaṃ .
Pariveṇaṅgaṇan ti pariveṇamāḷakaṃ sandhāya vuttaṃ .
453. Dutiye kesuci potthakesu ‘‘ na heva kho pana paṭicchannaṃ āsanaṃ hoti āsanan ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Āsananti adhikaṃ , uddharitānurūpan ’’ ti likhitaṃ .
Dvepi rahā idha adhippetā kāyasaṃsaggaduṭṭhullavācārahonisajjaggahaṇato .
Yadi evaṃ ‘‘ mātugāmo nāma viññū paṭibalā ’’ ti kimatthaṃ vuttanti ?
Ayameva hi mātugāmo dvinnampi kāyasaṃsaggaduṭṭhullavācānaṃ ekato vatthubhūto , tasmā vuttaṃ .
Kāyasaṃsaggassa vatthubhūto dassito , na itarassāti katvā duṭṭhullavācameva sandhāya tassā vatthuṃ dassento evamāha .
Etthāha – yathā paṭhame anadhippetāpi duṭṭhullavācā sambhavavisesadassanatthaṃ vuttā , idhāpi kāyasaṃsaggo , kasmā na tassa vasena cakkhussa raho gahetabboti ?
Āma na gahetabbo , na ca gahito , gahito eva pana nisajjavasena , na hi aṅgassa nisajjā visesoti .
Appaṭicchanne sati kathaṃ cakkhussa rahoti ce ?
Dūrattā .
Paṭhame kasmā itthisatampi anāpattiṃ na karoti , idha kasmā ekāpi karotīti ce ?
No vuccati siddhattā .
Siddhaṃ hoti , yadidaṃ aññataro bhikkhu vesāliyaṃ mahāvane … pe … dvāraṃ vivaritvā nipanno hoti … pe … sambahulā itthiyo yāvadatthaṃ
M0.212 katvā pakkamiṃsūti ( pārā .77).
Tasmā na methunassa mātugāmo dutiyo hoti .
Itthiyo hi aññamaññissā vajjaṃ paṭicchādenti , teneva bhikkhunīnaṃV0.189 vajjapaṭicchādane pārājikaṃ paññattaṃ .
Tathā ‘‘ āyasmā udāyī tā itthiyo vihāraṃ pekkhāpetvā tāsaṃ itthīnaṃ vaccamaggan ’’ ti ( pārā .283) ettha ‘‘ yā pana tā itthiyo hirimanā , tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpentī ’’ ti ( pārā .283) vacanato duṭṭhullassa mātugāmo dutiyo hotīti siddhanti adhippāyo .
453. Pariveṇaṅgaṇādīti pariveṇassa māḷakaṃ .
Ādi -saddena pākārādiparikkhittaṃ cetiyamāḷakādiṃ saṅgaṇhāti .
Antogadhan ti appaṭicchannaṭṭhāne eva pariyāpannaṃ .Itthīpi purisopīti ettha paṭhame kasmā itthisatampi anāpattiṃ na karoti , idha ekāpi kasmā anāpattiṃ karotīti ?
Vuccate – paṭhamasikkhāpadaṃ ‘‘ sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitun ’’ ti vuttattā methunadhammavasena āgataṃ , na ca methunassa mātugāmo dutiyo hoti .
Itthiyo hi aññamaññissā vajjaṃ paṭicchādenti , teneva vesāliyaṃ mahāvane dvāraṃ vivaritvā nipanne bhikkhumhi sambahulā itthiyo yāvadatthaṃ katvā pakkamiṃsu , tasmā tattha ‘‘ itthisatampi anāpattiṃ na karotī ’’ ti vuttaṃ .
Idaṃ pana sikkhāpadaṃ duṭṭhullavācāvasena āgataṃ ‘‘ alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsitun ’’ ti
M2.382 vuttattā .
Duṭṭhullavācañca sutvā mātugāmopi na paṭicchādeti .
Teneva duṭṭhullavācāsikkhāpade yā tā itthiyo hirimanā , tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpesuṃ , tasmā idha ‘‘ itthīpi anāpattiṃ karotī ’’ ti vuttaṃ .
Idha appaṭicchannattā itthīpi anāpattiṃ karoti , tattha paṭicchannattā itthisatampi anāpattiṃ na karotīti ca vadanti .
Ubhayatthāpi ummattakādikammikānaṃ anāpattīti tesaṃ pāṭekkaṃ nidāne āgataṃ , ādikammikānaṃ anāpattīti attho .
Idha itthīpi anāpattiṃ karotīti sambandho .
Kasmā pana itthī idheva anāpattiṃ karoti , na purimasikkhāpadeti ?
Imassa sikkhāpadassa methunaṃ vinā duṭṭhullavācāya vasena āgatattā .
Methunameva hi itthiyo aññamaññaṃ paṭicchādenti mahāvane dvāraṃ vivaritvā niddūpagatamhi bhikkhumhi viya .
Duṭṭhullaṃ pana na paṭicchādenti , teneva duṭṭhullavācāsikkhāpade ‘‘ yā tā itthiyo hirimanā , tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpesun ’’ ti ( pārā .283) vuttaṃ , tasmāM1.308 ‘‘ itthīpi anāpattiṃ karotī ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ appaṭicchannaṭṭhānattā ’’ tipi kāraṇaṃ vadanti .Kāyasaṃsaggavasena anandho vutto , duṭṭhullavācāvasena abadhiro .
Antodvādasahatthe okāseti sotassa rahābhāvo vutto , etena ‘‘ sotassa raho dvādasahatthena paricchinditabbo ’’ ti dasseti
V2.338 .
Tasmā dvādasahatthato bahi nisinno anāpattiṃ na karoti satipi cakkhussa rahābhāve sotassa rahasabbhāvato .
Imasmiñhi sikkhāpade appaṭicchannattā sotassa rahoyeva adhippeto .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ cakkhussa raho ’’ ti atthuddhāravasena vuttaṃ .
Kenaci pana ‘‘ dvepi rahā idha adhippetā ’’ ti vuttaṃ , taṃ na gahetabbaṃ .
Na hi appaṭicchanne okāse cakkhussa raho sambhavati dvādasahatthato bahi dassanavisaye dūratare nisinnassapi daṭṭhuṃ sakkuṇeyyabhāvato .
Niddāyantopīti iminā ‘‘ nipajjitvā niddāyantopi gahitoyevā ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
‘‘ Nipajjitvā niddāyantepi satipi cakkhussa rahe abadhirattā sotassa raho natthī ’’ ti gaṇṭhipadakārānaṃ adhippāyo .
Yathā pana nipajjitvā niddāyanto andho viya kiñci na passatīti cakkhussa raho sambhavati , tathā badhiro viya kiñci saddaṃ na suṇātīti sotassa rahopi sambhavatīti sakkā vattuṃ .
Aṭṭhakathāyañca ṭhito vā nisinno vāti ettakameva vuttaṃ , paṭhamasikkhāpade viya ‘‘ nipajjitvā niddāyantopi anāpattiṃ na karotī ’’ ti idaṃ pana na vuttaṃ , tasmā vīmaṃsitvā yathā na virujjhati , tathā gahetabbaṃ .
Anugaṇṭhipade pana ‘‘ acelakavagge rahopaṭicchannāsanasikkhāpade ‘ viññū puriso dutiyo hotī ’ ti ( pāci .288) imassa anurūpato ‘ itthīnaṃ satampi anāpattiṃ na karotī ’ ti vuttan ’’ ti ca ,‘‘ dutiyāniyate ‘ itthīpi purisopī ’ ti idaṃ bhikkhunīvagge osānasikkhāpadassa , acelakavagge appaṭicchannāsanasikkhāpadassa ca anāpattivāre ‘ yo koci viññū puriso dutiyo ’ ti vuttaṃ .
Imesaṃ anurūpato vuttanti veditabban ’’ ti ca vuttaṃ .
Kāyenāpi duṭṭhullobhāsasambhavato imasmiṃ sikkhāpade cakkhussa raho , sotassa raho ca adhippetoti āha ‘‘ anandho abadhiro ’’ tiādi .
Keci pana vibhaṅge ‘‘ nālaṃ kammaniyanti na sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitun ’ ti ( pārā .454) ettakameva vatvā ‘ na sakkā hoti kāyasaṃsaggaṃ samāpajjitun ’ ti avuttattā appaṭicchannepi ṭhāne raho aññesaṃ abhāvaṃ disvā ekāyaV1.270 itthiyā kāyasaṃsaggopi sakkā āpajjitunti antodvādasahatthe savanūpacāre ṭhito abadhiropi andho kāyasaṃsaggassāpi sabbhāvābhāvaṃ na jānātīti kāyena duṭṭhullobhāsanasabbhāvaṃ amanasikatvāpi kāyasaṃsaggāpattiyāpi parihārāya anandho abadhirotiādi vuttan ’’ ti vadanti .
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ‘‘ kāyasaṃsaggavasena anandho vutto ’’ ti ( sārattha . ṭī .2.453) vuttaṃ , taṃ pana kāyena duṭṭhullobhāsanasambhavaṃ amanasikatvā vuttaṃ , kāyasaṃsaggavasenāpīti gahetabbaṃ .
Teneva ‘‘ imasmiṃ sikkhāpade sotassa raho eva adhippeto … pe … kenaci pana ‘ dvepi rahā idha adhippetā ’ ti vuttaṃ , taṃ na gahetabban ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ pana cakkhussa rahābhāvasādhanatthaṃ ‘‘ na hi appaṭicchanne okāse cakkhussa raho sambhavatī ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ na yuttaṃ atidūratare ṭhitassa kāyena obhāsanampi hatthaggāhādīnipi sallakkhetuṃ asakkuṇeyyattā .
Teneva pāḷiyaṃ ‘‘ cakkhussa raho ’’ ti vuttaṃ , aṭṭhakathāyaṃ appaṭikkhittaṃ .
Na kevalañca appaṭikkhittaṃ , atha kho ‘‘ anandho badhiroti ca andho vā abadhiropi na karotī ’’ ti ca vuttaṃ , tasmā dvepi rahā idha gahetabbā .Sotassa rahasseva idhādhippetattā ‘‘ badhiro pana cakkhumāpī ’’ ti vuttaṃ .
Andhassa appaṭicchannampi paṭicchannapakkhaṃ bhajatīti paṭhamasikkhāpadassa visayattā vuttaṃ ‘‘ andho vā abadhiropi na karotī ’’ ti .
Yatheva hi tattha apihitakavāṭassa gabbhassa anto samīpepi ṭhito andho anāpattiṃ na karoti , evamayampīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Antodvādasahatthe ’’ tiiminā sotassa raho dvādasahatthena paricchinnoti idaṃ dasseti .
Cakkhussa raho pana yattha ṭhitassa kāyavikārādayo na paññāyanti , tena paricchinditabboti daṭṭhabbaṃ .
Ubhayatthāpīti dvīsupi aniyatesu .
Yasmā dvīhi sikkhāpadehi udāyittheraṃ ārabbha visuṃ paññattā kāci āpatti nāma natthi , tasmā tassa tassa sikkhāpadassa ādikammike sandhāya ādikammikānaṃ anāpatti vuttā .
Upanandattherādayo hi raho nisajjādīnaṃ
M2.383 ādikammikā .
Bhagavatā pana paṭhamaṃ paññattasikkhāpadāniyeva gahetvā upanandavatthusmiṃ aniyatakkamo dassito .
Yadi imehi sikkhāpadehi visuṃ paññattā āpatti nāma natthi , atha kasmā bhagavatā aniyatadvayaṃ paññattanti ?
Evarūpāyapi upāsikāya vuccamāno paṭijānamānoyeva āpattiyā kāretabbo , na appaṭijānamānoti dassentena bhagavatā yāya kāyaci āpattiyā yena kenaci codite paṭiññātakaraṇaṃyeva daḷhaṃ katvā vinayavinicchayalakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ .
Atha bhikkhunīnaṃ aniyataṃ kasmā na vuttanti ?
Idameva lakkhaṇaṃ sabbattha anugatanti na vuttaṃ .
Badhiro pana cakkhumāpīti duṭṭhullavācāsaṅghādisesaṃ sandhāya vuttaṃ .Duṭṭhullāpatti vuttāti purimasikkhāpade vuttehi adhikavasena duṭṭhullāpatti ca vuttāti evamattho gahetabbo , na pana duṭṭhullāpatti evāti kāyasaṃsaggassāpi idha gahetabbato .
Teneva ‘‘ pārājikāpattiñca parihāpetvā ’’ ti
M1.309 ettakameva vuttaṃ , itarathā ‘‘ kāyasaṃsaggañcā ’’ ti vattabbaṃ bhaveyya .
Tisamuṭṭhānan tiādi pana purimasikkhāpade āgatehi adhikassa duṭṭhullavācāsaṅghādisesassa vasena vuttaṃ kāyasaṃsaggādīnampi purimasikkhāpade eva vuttattā , idha pana na vuttantipi vadanti , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
Pakiṇṇakavaṇṇanā
Apicettha idaṃ pakiṇṇakaṃ , seyyathidaṃ – idaṃ aniyatakaṇḍaṃ nippayojanaṃ apubbābhāvatoti ce ?
Na , garukalahukabhedabhinnāpattiropanāropanakkamalakkhaṇadīpanappayojanato .
Ettha hi ‘‘ sā ce evaṃ vadeyya ‘ ayyo mayā diṭṭho nisinno mātugāmassa methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto ’ ti , so ca taṃ paṭijānāti , āpattiyā kāretabbo … pe … nisajjāya kāretabbo ’’ tiādinā ( pārā .446) āpattiyā garukāya lahukāya ca ropanakkamalakkhaṇaṃ , kāretabboti iminā anāropanakkamalakkhaṇañca dassitaṃ .
Lakkhaṇadīpanato ādimhi , ante vā uddisitabbanti ce ?
Na , asambhavato .
Kathaṃ ?
Na tāva ādimhi sambhavati , yesamidaṃ lakkhaṇaṃ , tesaṃ sikkhāpadānaṃ adassitattā .
Na ante , garukamissakattā , tasmā garukalahukānaṃ majjhe eva uddisitabbanti arahati ubhayāmissakattā .
Yā tattha lahukāpatti dassitā
M0.213 , sāpi garukādikā .
Tenevāha ‘‘ methunadhammasannissitakilesasaṅkhātena rahassādenā ’’ tiādi , tasmā garukānaṃ eva anantaraṃ uddiṭṭhātipi eke .
Evaṃ sante paṭhamamevālaṃ tāvatā lakkhaṇadīpanasiddhito , kiṃ dutiyenāti ce ?
Na , okāsaniyamapaccayamicchāgāhanivāraṇappayojanato .
‘‘ Paṭicchanne āsane alaṃkammaniye ’’ ti okāsaniyamato hi tabbiparīte okāse idaṃ lakkhaṇaṃ na vikappitanti micchāgāho hoti , tannivāraṇato dutiyampi sātthakamevāti adhippāyo .
Kasmā ?
Okāsabhedato , rahobhedadīpanato , rahonisajjassādabhedadīpanatoV0.190 .
Okāsaniyamabhāve ca rahonisajjassādabhedo jāto .
Dvinnaṃ rahonisajjasikkhāpadānaṃ nānatājānanañca siyā , tathā kāyasaṃsaggabhedadīpanato .
Nālaṃkammaniyepi hi okāse appaṭicchanne , paṭicchannepi vā nisinnāya vātapānakavāṭachiddādīhi nikkhantakesādiggahaṇena kāyasaṃsaggo labbhatīti evamādayopi nayā vitthārato veditabbā .
‘‘ Bhikkhupātimokkhe āgatanayattā bhikkhunīpātimokkhe idaṃ kaṇḍaṃ parihīnanti veditabban ’’ ti vadanti .
Atthuppattiyā tattha anupannattāti eke .
Taṃ anekatthabhāvadīpanato ayuttaṃ .
Sabbabuddhakāle hi bhikkhūnaṃ pañcannaṃ , bhikkhunīnaṃ cattāro ca uddesā santi .
Pātimokkhuddesapaññattiyā asādhāraṇattā tattha niddiṭṭhasaṅghādisesapācittiyānanti eke .
Tāsaṃ bhikkhunīnaṃ ubbhajāṇumaṇḍalikaaṭṭhavatthukavasena kāyasaṃsaggaviseso pārājikavatthu ,‘‘ hatthaggahaṇaṃ vā sādiyeyya , kāyaṃ vā tadatthāya upasaṃhareyyā ’’ ti ( pāci .674-675) vacanato sādiyanampi ,‘‘ santiṭṭheyya vā ’’ ti ( pāci .675) vacanato ṭhānampi ,‘‘ saṅketaṃ vā gaccheyyā ’’ ti ( pāci .675) vacanato gamanampi ,‘‘ channaṃ vā anupaviseyyā ’’ ti ( pāci .675) vacanato paṭicchannaṭṭhānapavesopi , tathā ‘‘ rattandhakāre appadīpe paṭicchanne okāse ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā ’’ ti ( pāci .838) vacanato duṭṭhullavācāpi pācittiyavatthukanti katvā tāsaṃ aññathā aniyatakaṇḍassa avattabbatāpattitopi na vuttanti tesaṃ adhippāyo .
Niṭṭhito aniyatavaṇṇanānayo .Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pakiṇṇakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Aniyatakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ .