Āṇattikathāvaṇṇanā
Āṇattikathāvaṇṇanā
121. Āṇattikathāyaṃ asammohatthan ti yasmā saṅketakammanimittakammāni karonto eko purebhattādīsu vā akkhinikhaṇanādīni vā disvā ‘‘ gaṇhā ’’ ti vadati , eko gahetabbabhaṇḍanissitaṃ katvā ‘‘ purebhattaṃ evaṃvaṇṇasaṇṭhānaṃ bhaṇḍaṃ gaṇhā ’’ ti vadati , eko ‘‘ tvaṃ itthannāmassa pāvada , so aññassa pāvadatū ’’ tiādinā puggalapaṭipāṭiyā ca āṇāpeti , tasmā kālavasena kiriyāvasena bhaṇḍavasena puggalavasena ca āṇatte visaṅketāvisaṅketavasena etesu saṅketakammanimittakammesu asammohatthaṃ .
Nimittasaññaṃ katvāti ‘‘ īdisaṃ nāma bhaṇḍan ’’ ti vaṇṇasaṇṭhānādivasena gahaṇassa nimittabhūtaṃ saññāṇaṃ katvā .
121. Tañca asammohatthan ti eko ‘‘ purebhattādīsu vā , akkhinikhaṇanādīni vā disvā gaṇhā ’’ ti , eko gahetabbaṃ bhaṇḍanissitaṃ katvā ‘‘ purebhattaṃ evaṃ vaṇṇasaṇṭhānaṃ bhaṇḍaṃ gaṇhā ’’ ti vadati , evaṃvidhesu asammohatthaṃ evaṃvidhaṃ saṅketaṃ nimittañca dassetunti ca , yathādhippāyan ti dutiyo tatiyassa tatiyo catutthassāti evaṃ paṭipāṭiyā ce vadantīti attho .
121. Āṇattikathāyaṃ asammohatthan ti yasmā saṅketakammanimittakammāni karonto na kevalaṃ purebhattādikālasaṅketakammaṃ akkhinikhaṇanādinimittakammameva vā karoti , atha kho evaṃvaṇṇasaṇṭhānabhaṇḍaṃ gaṇhāti , bhaṇḍaniyamampi karoti , tvaṃ itthannāmassa pāvada , so aññassa pāvadatūtiādinā puggalapaṭipāṭiyā ca āṇāpeti , tasmā pubbaṇhādikālavasena akkhinikhaṇanādikiriyāvasena bhaṇḍapuggalapaṭipāṭivasena ca āṇatte etesu saṅketakammanimittakammesu visaṅketā visaṅketabhāve sammoho jāyati , tadapagamena asammohatthaṃ .
Yathādhippāyaṃ gacchatīti dutiyo tatiyassa , tatiyo catutthassāti evaṃ paṭipāṭiyā ce vadantīti vuttaṃ hoti .
Sace pana dutiyo catutthassa āroceti , na yathādhippāyaṃ āṇatti gatāti
V2.140 nevatthi thullaccayaṃ , paṭhamaṃ vuttadukkaṭameva hoti .
Tadeva hotīti bhaṇḍaggahaṇaṃ vinā kevalaṃ sāsanappaṭiggahaṇamattasseva siddhattā tadeva thullaccayaṃ hotiM2.158 , na dukkaṭaṃ nāpi pārājikanti attho .
Sabbatthāti īdisesu sabbaṭṭhānesu .
Sace dutiyo catutthassa vadeti , na yathādhippāyoti ca .
Yaṃ āṇāpakena nimittasaññaṃ katvā vuttan ti pubbaṇhādīsu akkhinikhaṇanādīsu vā gahaṇatthaṃ āṇāpentena īdisavaṇṇasaṇṭhānādiyuttaṃ gaṇhāti evaṃ gahaṇassa nimittabhūtasaññāṇaṃ katvā yaṃ bhaṇḍaṃ vuttaṃ .‘‘ Paṭiggahitamatteti avassaṃ ce paṭiggaṇhāti , pubbeva thullaccayan ’’ ti ca likhitaṃ .
Paṭiggaṇhakānaṃ dukkaṭaṃ sabbatthokāsābhāvato na vuttaṃ .
Pārājikāpajjanenetaṃ dukkaṭaṃ āpajjitvā āpajjanti kira .
Atthasādhakāṇatticetanākhaṇe eva pārājiko hotīti adhippāyo .
Tattha maggaṭṭhāniyaṃ kataraṃ , kataraṃ phalaṭṭhāniyanti ‘‘ atthasādhakacetanā nāma maggānantaraphalasadisā ’’ ti vuttattā phalaṭṭhāniyā cetanāti siddhaṃ .
Āṇatti ce maggaṭṭhāniyā siyā , cetanāsahajattā na sambhavati , tathā bhaṇḍassa avassaṃhāritā ca na sambhavati .
Āṇattikkhaṇe eva hi taṃ avassaṃhāritaṃ jātanti avahārakassa paṭiggaṇhañce , tampi na sambhavati anāgatattā .
Cetanā ce maggaṭṭhāniyā hoti , āṇattiādīsu aññataraṃ , bhaṇḍassa avassaṃhāritā eva vā phalaṭṭhāniyā ce , attho na sambhavati .
Tesampi dukkaṭan ti ārocanapaccayā dukkaṭaṃ .
Pārājikāpatti eva hi phalaṭṭhāniyā bhavitumarahati , na aññanti evaṃ tāva idha opammasaṃsandanaṃ sambhavati cetanā maggaṭṭhāniyā , tassā pārājikāpattibhāvo phalaṭṭhāniyo .
Paṭiggahitamatteti ettha avassaṃ ce paṭiggaṇhāti , tato pubbeva ācariyassa thullaccayaṃ , na pana paṭiggahiteti daṭṭhabbaṃ .
Kasmā panassa thullaccayanti āha –
‘‘ mahājano hi tena pāpe niyojito ’’ ti .
Yathā kiṃ ?
Ayaṃ yutti sabbatthāti heṭṭhā vuttesu upari vakkhamānesu ca sabbattha āṇattippasaṅgesu āṇattikkhaṇeyeva pārājikādīnaṃ bhāvasaṅkhātā vinayayutti , sā ca āṇattassa kiriyāniṭṭhāpanakkhaṇe āṇāpakassa payoge theyyacittānaṃ abhāvā āṇattikkhaṇe ekā eva āpatti hotīti evaṃ upapattiyā pavattattā yuttīti vuttā .
Yathā paṭisambhidāmagge ‘‘ saddhāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Saddhāya saddatthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ettha añño saddho , añño saddhāya saddatthoti siddhaṃ , yathā ca ‘‘ eko amohasaṅkhāto dhammo sampayuttakānaṃ dhammānaṃ hetupaccayena paccayo
M0.136 adhipatisahajātaaññamaññanissayaindriyamaggasampayuttaatthiavigatapaccayena paccayo ’’ ti ettha amoho dhammo añño , aññeV0.121 tassa hetupaccayatādayoti siddhaṃ .Yathā ca vinayapiṭake yāni cha āpattisamuṭṭhānāni , evaṃ yathāsambhavaṃ ‘‘ satta āpattikkhandhā ’’ ti vuccanti , tesaṃ aññā āpattisamuṭṭhānatā , añño āpattikkhandhabhāvoti siddhaṃ .
Iminā āpattikkhandhanayena āpattādhikaraṇassa kati ṭhānānīti ?
Mūlaṭṭhasseva dukkaṭan ti ayaṃ tāva aṭṭhakathānayo , ācariyā pana ‘‘ visaṅketattā eva mūlaṭṭhassāti pāḷiyaṃ avuttattā paṭiggaṇhantasseva taṃ dukkaṭaṃ vuttaṃ , imināva heṭṭhā āgatavāresupi paṭiggaṇhantānaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ , taṃ pana tattha okāsābhāvato avatvā idha vuttan ’’ ti vadanti .
Satta āpattikkhandhā ṭhānānīti .
‘‘ Mūlaṭṭhassa thullaccayan ’’ ti vuttattā saṅgharakkhitena paṭiggahitepi buddharakkhitadhammarakkhitānaṃ dukkaṭameva , kasmā panettha ācariyassa thullaccayanti āha ‘‘ mahājano hī ’’ tiādi .
Mahājanoti ca buddharakkhitadhammarakkhitasaṅgharakkhite sandhāya vuttaṃ .
Kati vatthūnīti ?
Satta āpattikkhandhā vatthūnīti .
Kati bhūmiyoti ?
Satta āpattikkhandhā bhūmiyoti evamādayopi dassetabbā .
Evaṃ puna āṇattiyāpi dukkaṭameva hotīti paṭhamaṃ atthasādhakattābhāvato vuttaṃ .
Tathā hi tassā evaṃ maggaṭṭhāniyāya atthasādhikāya cetanāya yasmā aññā pārājikāpattitā anatthantarabhūtā ākāravisesasaṅkhātā phalaṭṭhāniyā atthi , tasmā ‘‘ atthasādhakacetanā nāma maggānantaraphalasadisā ’’ ti vuttāti veditabbaṃ .
Atha vā kevalaṃ dhammaniyāmattaṃyeva upamattena ācariyena evaṃ vuttantipi sambhavatīti na tattha opammasaṃsandanaṃ pariyesitabbaṃ ,‘‘ idaṃ sabbaṃ kevalaṃ takkavasena vuttattā vicāretvā gahetabban ’’ ti ācariyo .
Mūlaṭṭhasseva dukkaṭan ti buddharakkhitassa dukkaṭaṃ .
Idañca mūlaṭṭhassa thullaccayābhāvadassanatthaṃ paṭhamaṃ āṇattikkhaṇe dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ , na pana saṅgharakkhitassa paṭiggahaṇapaccayā puna dukkaṭasambhavaṃ sandhāya .
Na hi so ekapayogena dukkaṭadvayaṃ āpajjati .
Keci pana ‘‘ visaṅketattā pāḷiyaṃ ‘ mūlaṭṭhassā ’ ti avatvā ‘ paṭiggaṇhāti , āpatti dukkaṭassā ’ ti sāmaññena vuttattā idaṃ saṅgharakkhitassa dukkaṭaṃ sandhāya vuttan ’’ ti vadanti , taṃ kiñcāpi aṭṭhakathāya na sameti , pāḷito pana yuttaṃ viya dissati .
Na hi tassa paṭiggahaṇappayoge anāpatti hotīti .
Imināva heṭṭhā āgatavāresupi paṭiggaṇhantānaṃ
M1.197V1.172 dukkaṭaṃ veditabbaṃ .
‘‘ Paṇṇe vā silādīsu vā ‘ coriyaṃ kātabban ’ ti likhitvā ṭhapite pārājikamevā ’’ ti keci vadanti , taṃ pana ‘‘ asukassa gehe bhaṇḍan ’’ ti evaṃ niyametvā likhite yujjati , na aniyametvā likhiteti vīmaṃsitabbaṃ .Bhūmaṭṭhakathādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Āpattibhedavaṇṇanā
Āṇattikkhaṇeyeva pārājikoti maggānantaraphalaṃ viya atthasādhikāṇatticetanākkhaṇeyeva pārājiko .
Maggānantaraphalasadisāti iminā yathā ariyapuggalānaṃ maggānantare phale uppanne kilesapaṭippassaddhipariyosānaṃ bhāvanākiccaṃ nipphannaṃ nāma hoti , evametissā atthasādhakacetanāya uppannāya āṇattikiccaṃ nipphannamevāti dasseti , tenāha ‘‘ tasmā ayaṃ āṇattikkhaṇeyeva pārājiko ’’ ti , āṇattivacīpayogasamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva pārājiko hotīti attho .
Badhiratāyāti uccaṃ bhaṇanto badhiratāya vā na sāvetīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Āṇatto ahaṃ tayā ’’ ti imasmiṃ vāre puna paṭikkhipitabbābhāvena atthasādhakattābhāvato mūlaṭṭhassa natthi pārājikaṃ .
‘‘ Paṇṇe vā silāya vā yattha katthaci ‘ coriyaṃ kātabban ’ ti likhitvā ṭhapite pārājikamevā ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Taṃ pana yasmā adinnādānato pariyāyakathāya muccati , tasmā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ . Yadi pana ‘‘ asukasmiṃ nāma ṭhāne asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ ṭhitaṃ , taṃ avaharā ’’ ti paṇṇe likhitvā kassaci peseti , so ce taṃ bhaṇḍaṃ avaharati , āṇattiyā avahaṭaṃ nāma hotīti yuttaṃ āṇāpakassa pārājikaṃ . Āṇattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Āṇattikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .