问题
Moggallāna pañcikā ṭīkā
Moggallāna pañcikā ṭīkā

Paṇāmādikathā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Paṇāmādikathā

VijjādhanassaM0.1 samanussaraṇampi yassa ,
Paññāvisuddharatanānayanekahetu ;
Taṃ dhammarājamamalujjalakittimālaṃ ,
Sāmodamādaramaye hadaye nidhāya .
Laddhammahodaya mahādaya ( sampasādā )[ japaso ( potthake )],
Sakkā ( di ) sakkataguṇaṃ ratana ( dvayañca )[ ttayatā ( potthake )];
( Yāpañcikā ) guruvarappa ( bhavātyagāhā )[ hapā tya gāyā ( potthake )],
Taṃ sādhu sissajana majjavagāha yāma .
Jayatīha mahāpañño , so moggallāyano muni ;
Yassa sādhuguṇubbhūta , kitti sabbattha patthaṭā .
Icceva manavasesa mattano bhayādyūpaddavopaghābhakarasāmatthiya yogena sakalajjhattikabāhiyantarāya nivāraṇa madhippetasiddhi visesa mabhikaṅkhiya ratanattaya visayabhūtaṃ taṃsādhane kantanidāna bhūtassaM0.2 ālokiyayātisayaguṇavisesayuttassa mahato pyatimahanīyassa ratanattayassa sappasādānurūpaṃ pūjāvisayaṃ tadanussa ( raṇaṃ katvā ) gurusanniyogamanuṭṭhātuṃ–
Kintehi pādasussūsā , yesaṃ natthi gurūniha ;
Ye tappādarajokiṇṇā , teva sādhū vivekinoti .
Vacanato attano gurupūjā purassaraṃ pañcikāvivaraṇaṃ pathi ’ yā pañcikā ’ tiādinā katapaṭiññattā sampati mahādayotiādino ganthassa sādhujanavaṇṇanaṃ vaṇṇanamārabhissāma .
Nanu ca vuttiganthassa vaṇṇanāyaṃ katābhiniveso-yamācariyoti kathamihānadhikate mahādayotiādike paṭipannoti ratanattappaṇāmaganthakattuganthanissayaganthārambhaphalaabhidheyyasaṅkhāta- payojanasotujanasamussāhanānaṃ sandassanatthaṃ .
Tattha ratanattayappaṇāma karaṇaṃ antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesuppādanena kattu micchitassa ganthassa anantarāyenaṃ parisamāpanatthaṃ .
Vacīpaṇāmo panettha sotūnampi yathāvuttatthanipphādanako ācariyenāpyaya mattho dassitoyeva ’ tattha ratanattayappaṇāmasandassanan ’ tiādinā , vācasikasatthādhikāratopi vacīpaṇāmoti kāyappaṇāmo manopaṇāmo ca .
Na kato , ganthakattusandassanaṃ ganthassa pamāṇa bhāvavibhāvanatthaṃ , ganthanissayasandassanaṃ attaniyabhāvasandhassanena tabbisuddhidassanatthaṃ , ganthārambhaphaladassanaṃ tappaṭikkhepakajananisedhāya , abhidheyyasaṅkhātayayojanasandassanaṃ vīmaṃsāpubbakārīnaṃ payojano pālambhapubbikā satthe pavattatīti sotujanasamussāhanaṃ ( katvā ) ādarena ganthe pavattanatthaṃ , yadāhu –
Sabbasseva hi satthassa , kammassāpi ca kassaci ;
Kenetaṃ gayhate tāva , yāva-vuttampayojanaṃti .
NanuM0.3 satthappayojanānaṃ sambandhopi vattabbo idamassa payojananti yato–
Siddhappayojanaṃ siddha , sambandhaṃ sotumicchati ;
Sotādo tena vattabbo , sambandho sappayojanoti .
Tatredamuttaraṃ–
Sattaṃ payojanañceva , ubho sambandhanissayā ;
Taṃ vuttantogadhattā na , bhinno vutto payojanāti .
Payojanappayojanampana sāmatthiyaladdhabbaṃ sayamācariyena ‘‘ ko pana saddalakkhaṇassa ajānane doso ’’ tiādinā vuttanayena viññātabbaṃ .
Tattha ‘ mahādayo ’ tyādinā gāthādvayena ratanattayapaṇāmo dassito ,‘ yo iddhimantesū ’ tiādinā ganthakattā ,‘ saddasatthan ’ tiādinā ganthanissayo ,‘ saṅkhepanayenā ’ tica ‘ sārabhūtaṃ vipulatthagā hiṃ anākulan ’ ti ca imehi ganthārambhaphalaṃ sotujanasamussāhanañca , abhidheyyasaṅkhātappayojanampana ‘ saṃvaṇṇanan ’ ti iminā dassitaṃ anvattha byapadesena saṃvaṇṇīyati vivaritvā vitthāretvā kathīyati attho etāyāti saṃvaṇṇanābhi katvā , tampana vivaritvā kathanaṃ saddānusāsanasatthasannissayattā abhidheyyo nāma samuditena satthena vacanīyattho taṃ [ vacanīyatthoti ( potthake )] vuttasaddānusiṭṭhisaṅkhātapayojanamevāti ayamettha samudāyattho .
Ayampanettha avayavattho-yoti aniyamavacanaṃ dhammarājasaddā pekkhāya cettha pulliṅgatā , tenettha vuccamānaguṇavisesā dhārapuggalavisesanidassanaṃ , dayati dukkhaṃ apanetvā paresaṃ sukhaṃ dadāti , dayīyati vā sappurisehi gamiya ( ti sa ) santāne pavattīyati , dayati vā paradukkhaṃ hiṃsati , dayati vā paradukkhaṃ gaṇhāti taṃvasena attano hadayakhedaṃ karotīti dayā ,‘‘ daya = dānagati hiṃsādānesu ’’ iccasmā ‘‘ itthiyamaṇattikayakyāce ’’ ti (5-49) appaccayo , visayamahantatāyaM0.4 mahatī pasatthā vā dayā assāti mahādayo , visesana samāse ‘‘ saddhāditva ’’(4-84) vakkhamānapāramitāsambharaṇadukkhānubhava nānamidaṃ hetuvacanaṃ , kammakilesehi janitāti janā sattaloko , iminā khīṇāsavāpi saṅgayhanti tesampi diṭṭhadhammikasukhavihārasaṅkhāta hitassa dānato , janānaṃ samūho janatā tassā hitāya abhivaḍḍhiyā sakalavaṭṭa dukkhanissaṭanibbānasukhabhāgiyakaraṇāyāti vuttaṃ hoti , assaca ’ sampūrayan ’ ti iminā ’ dukkhamanubhavī ’ ti iminā ca sambandho , sambodhīti ettha saṃsaddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti , tasmā saṃsayameva anaññabodhito hutvā cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhati etāyāti sambodhi , saṃpubbā budhadhātuto ‘‘ i ’’ iti ṇvādi ( ko ) ippaccayo , savāsanasakalasaṃkilesappahāyakaṃ bhagavato arahattamaggaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇantipi vadanti , sampāpayatīti sampāpakaṃ , sambodhiyā sampāpakanti chaṭṭhīsamāso , kinti dhammajātaṃ dhammasaddenettha pāramidhammā pañcamahāpariccāgādayo ca adhippetā , tepi hi attānaṃ dhārentaṃ dhārenti sambodhi sampāpanasāmatthiyayogena parepi dhārenti nāmāti dhammāti vuccanti ,‘ dhara = dhāraṇe ’ iccasmā khīsu , viyādisuttena ṇvādi ( ko ) mappaccayo , dhammānaṃjātaṃ , dhammāevavā jātaṃ , sambodhisampāpakañca taṃ dhammajātaṃ ceti visesanasamāso ,‘ sampūrayan ’ ti massetaṃ kammaṃ , sampūrayanti payogasampattiyogā dīpaṅkara ( pāda ) mūle hatthopagatampi nibbānampahāya yathāvuttakaruṇāguṇayogasītalībhūtahadayatāya ‘‘ kathannāmete accanta dussahavaṭṭadukkhopagate satte taṃmahādukkhā mocessāmī ’’ ti vaṭṭadukkhanissaraṇekahetutāya sammā pūrento vaḍḍhento vuḍḍhiṃ virūḷhaṃ vepullaṃ gamentoti vuttaṃ hoti , hetuyevedamapi dukkhānubhavanassa , mahādayatā panassa paramparahetu , duṭṭhu khanati kāyikaṃ assādanti ’ dupubbā khanismā ’‘‘ kvī ’’ ti (5-4) kvi , dukkhaṃ kāyikadukkha vedanā , kīdisanti āha- ’ anantarūpan ’ ti , sabhāvavacano yaṃ rūpasaddo ‘‘ piyarūpan ’’ tiādīsuviya , te ca dukkhasabhāvā ( anantā ) anantakāraṇānaṃ vasena , tasmā anantaṃ rūpaṃ sabhāvo assāti anantarūpaṃ , taṃ dukkhaṃ anubhavī vindī , kimivāti āha- ‘ sukhaṃ vā ’ ti , suṭṭhu khanati kāyikaṃ ābādhantiM0.5 sukhaṃ , ivasaddo sadhammattasaṅkhātopamājotako , sadhammattañhi upamā , vuttañhi ‘‘ upamānopameyyānaṃ , sadhammattaṃ siyo pamā ’’ ti , kiṃ vuttaṃ hoti ‘‘ aniṭṭhānubhavanasabhāvāyāpi dukkhavedanāya anubhavanasabhāvasāmaññena ajjhāsayasampattivisesayogā mahākāruṇikassa sukhena sadisatāpattihotīti dukkhampi samānaṃ taṃ sukhamiva vindī ’’ ti .
Kathamaññathā vaṭṭadukkhato sakalalokassa samuddharaṇaṃ siyāti , athavā sukhamiva sukhaṃ vindanto viya anaññavindiyamapi tādisaṃ dukkhaṃ sakalalokahitāva hitamanatāya vindīti attho , tenāha ‘ akhinnarūpo ’ ti , akhinnaṃ parissamamappattaṃ rūpaṃ sabhāvo assāti viggaho .
Taṃ dhammarājanti yoti aniyamaniddiṭṭhassa vuttaguṇavisesādhāra puggalassaniyamanavacanaṃ , dhammena rājati no adhammenāti vā , attanā paṭividdhassa sāmibhāvena dhammassa rājā sāmīti vā , attanā paṭivijjhiyamāne dhamme paṭivijjhantova tattha rājati dippatīti vā , parūpakāravasena tadatthāyeva paṭipannattā paresaṃ dhammaṃ rājeti pakāsetīti vā dhammarājā , taṃ dhammarājaṃ namitvāti sambandho , namassitvāti attho , kīdisanti āha- ‘ jitamāravīraṃ sudhanta sovaṇṇanibhan ’ ti .
Tattha māro ca so vīrocāti māravīro jito vidtedhastabalo māravīro nāti jitamāravīro , taṃ , kiñcāpi devaputtakilesābhisaṅkhāramaccukkhandha mārā-nena jitā eva , tathāpi vīrasaddasannidhānena devaputtamāre gahite taṃvijayā aññepi jitā eva nāma hontīti viññeyyaṃ , suṭṭhu dhantaṃ dhamitaṃ uddharitaṃ sudhantaṃ , suvaṇṇameva sovaṇṇaṃ , sudhanta ca taṃ sovaṇṇañca , tasseva nibhā sobhā asseti samāso , athavā sudhantañca taṃ suvaṇṇaṃ ceti samāse tassidanti ‘‘ ṇo ’’ ti (4-34) ṇappaccaye ‘‘ majjhe ’’ ti (4-126) majjhavuddhiyaṃ sudhantasovaṇṇaṃ paṭimārūpaṃ , tena nibho sadiso , taṃ .
Ettāvatā ca –
Hetu phalaṃ parattho ca , sabbopi thutisaṅgaho ;
Hetu sambodhito , pubbeva , yamaññaṃ tatoparīti .
VuttahetuphalasattopakāravasenaM0.6 buddharatanassa thutipubbakampaṇāmaṃ dassetvā idāni dhammarājena tenāpi pūjanīyassa dhammaratanassa nipaccakāraṃ dassetuṃ ‘ dhammañca mohandhatamappadhaṃsin ’ ti āha , tattha ca saddo ‘ dhammañca namitvā ’ ti [ namassitvā ( potthake )] namassanakriyāya dhammaṃ sampiṇḍeti , kimbhūtanti āha ,‘ mohandhatamappadhaṃsin ’ ti , muyhatīti moho = aññāṇaṃ , andhayati samatthacakkhuviññāṇaparihānenāti andhaṃ , andhañca taṃ tamañceti andhatamaṃ = bāḷhatimiraṃ , mohoyeva taṃsadisatāya andhatamanti mo handhatamaṃ , taṃ padhaṃseti pakārena nāseti sīlenāti mohandhatamappadhaṃsī , pasaddassapakāsanatthaṃ hitvā pakāratthasseva gahaṇato pariyattiyā saha–
Sotāpattādayo maggā , cattāro tapphalānica ;
Cattāri atha nibbānaṃ , dhammā lokuttarā navāti .
Vuttanavalokuttarammo gahitāti viññātabbaṃ , aññathā arahattamaggova gayheyya , kasmā panettha mohasseva pahānaṃ vuttaṃ , netaresanti tammūlakattā sabbakilesānaṃ , tappahānasmiñhi vuccamāne tammukhenetaresampi pahānaṃ vuttameva hotīti .
Evaṃ dhammaratanassa namakkāraṃ dassetvā idāni tadādhārabhūtasaṅgharatanaṃ namassituṃ ‘ saṅghaṃ tathā saṅghaṭitaṃ guṇehī ’ ti vuttaṃ , tattha tathāsaddo samuccaye vā , vacoyuttiyaṃ vā , vacoyuttipakkhe ca saddo ānetvā sambandhitabbo , kilesādayo saṃhanati hiṃsatīti saṅgho , saṃpubbato hanatismā kvimhi ‘‘ kvimhi ghoparipaccasamo hī ’’ ti (5.100) hanassa gho , kilesahiṃsanañcettha tadaṅgādivasena gahitaṃ , guṇehīti sāmaññaniddesato sammutisaṅghena saddhiṃ
Cattāro ca paṭipannā , cattāro ca phaleṭhitā ;
Esa saṅgho ujubhūto , paññāsīlasamāhitoti .
VuttaaṭṭhaariyapuggalāM0.7 gayhanti , guṇehīti lokiyalokuttarehi sīlādiguṇehi , saṅghaṭitanti saṃhataṃ .
Evamanantarāyena ganthaparisamāpanatthamananta guṇavisiṭṭhalokattayaggasīkhāmaṇibhūtassa ratanattayassa paṇāmaṃ dassetvā idāni gantha kattādiyathāvuttatthopadassana pubbaṅgamamattanā samārabhitabbaṃ gantha karaṇaṃ paṭiññātukāmo ’ yo iddhimantesū ’ tiādimāha , tattha ‘ yo ’ ti imassa ‘ tannāmadheyyenā ’ ti iminā sambandho , etāya sattā ijjhanti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi = iddhividhādayo lokiyā lokuttarā ca sā etesamatthīti iddhimanto , tesu iddhimantesu , iddhimantānaṃ mahāsāvakānaṃ majjheti attho , mahattappattoti mahattaṃ mahantabhāvaṃ gato , tannāmadheyyenāti tasseva nāmadheyyamassāti tannāmadheyyo , tena , tapodhanenāti muninā , kiṃ vuttaṃ hoti- ‘‘ etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ moggallāno ’’ ti bhagavatā iddhimantesu etadagge ṭhapito mahāmoggallānatthero nāma yo dutiyo aggasāvako …( tena samānanāmadheyyenāti ) tamapadisanto-yamācariyo anuddhatabhāvena ujunākkamena nāmādikamavatvā vaṅkavuttiyā attano moggallānoti nāmaṃ mahāsāmiṭṭhānantarappattiṃ kālocitapaññā veyyattiyaṃ buddhasāsanopakāritādiñca vibhāveti .
‘ Yaṃ racitan ’ ti sambandho , racitanti kataṃ , kinti āha saddasatthan ’ ti , saddasatthaṃ nāma sutta , saddalakkhaṇabyākaraṇādyaparanāmadheyyaṃ , suttaṃ ( hi )‘ saddā ( lakkhīyanti ) sāsīyanti anusāsīyanti pakatippaccayādivibhāgakappanāya etenā ’ ti saddalakkhaṇanti ca ‘ byākarīyanti saddanipphādanavasena kathīyanti etenā ’ ti byākaraṇanti ca vuccati , aparampana vutyādi tadupakaraṇabhāvena saddasatthaṃ saddalakkhaṇaṃ byākaraṇanti ca vuccatīti daṭṭhabbaṃ , anunanti tabbisesanaṃ , asesalakkhiyopasaṅgāhakabhāvena vattabbassāparassābhāvā sampuṇṇanti attho , athāti anantaratthe nipāto , saddasattharacanānantaranti attho , tasseti saddasatthassa , vutti caM0.8 samāsā katāti sambandho , suttaṃ vivarīyati etāyāti vutti , samassate saṅkhipīyatīti samāsā .
Tassāpīti vuttiyāpi , saṅgahetvā saddavasena saṅkucitaṃ viya katvā khipanaṃ saṅkhepo , tassa nayo kamo saṅkhepanayo , tena , bhovāti yo saddasatthassa vuttiyā ca kattā so eva , idāni suttavuttiracanānantaramavasarappatte imasmiṃ kāle , samārabheyya sammā ārambhaṃ kareyya bahunnaṃ kriyākkhaṇānamādibhūtaṃ kriyākkhaṇamanutiṭṭheyya , kinti saṃvaṇṇanaṃ , saṃvaṇṇīyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā , pañcīyati vipañcīyati byattī karīyati vutti attho etāyāti vā , taṃ pañcayatīti vā laddhanāmapañcikā , taṃ .
Evamattanā karaṇīyasatthampaṭijānitvā tadanantaraṃ ‘‘ dve me bhikkhave paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya ( katame dve ) parato ca ghoso ( ajjhattañca ) yoniso manasikāro ’’ ti vacanato sammāsavanapaṭibaddhā sabbāpi sāsana ( ppaṭi ) sampattīti sāsanappaṭipattiyā byākaraṇassa mūlakāraṇattā taṃ savane sādhujane niyojento ‘ taṃ sārabhūtan ’ tiādimāha , tattha tanti yasaddavirahepi adhikatattā saṃvaṇṇanaṃ parāmasati , taṃ suṇantū ’ ti sambandho , sādhūti savanakriyāvisesanaṃ , atthānurūpaṃ byañjanaṃ , byañjanānurūpañca atthaṃsallakkhetvā anaññamanā hutvā sakkaccaṃ suṇantūti attho suvaṇṇabhājane nikkhittasīhavasāviya avinassamānaṃ katvā hadaye ṭhapanavasena , sakkaccasavanameva hi sotūnamatthāvahaṃ hotīti , santoti savanakriyāya kattāro dasseti , tathā sātisayabyākaraṇaṃ … tathāvidhā eva sappurisā sādhukaṃ sotukāmā hontīti , kimbhūtanti āha ‘ sārabhūtan ’ tiādi , bhūtasaddo ettha ‘‘ bhūtasmiṃ pācittiyan ’ tiādīsu viya vijjamānattho , phegguttābhāvena apariccajanīyatāya sāro thiraṃ so attho byañjanañca assā atthīti sārā ca sā bhūtāca , atha vā lokiyalokuttaraguṇātisayasādhanekasādhanabhāvato seṭṭhaṭṭhena sārañca sā bhūtācāti sārabhūtā , taṃ gantho yevettha saṅkhepito , attho pana nayaggāhitatāyapi sabbathā dassitoyevātiM0.9 vipulaṃ atthaṃ gaṇhātīti vipulatthagāhī , taṃ , vidhīyamānavaṇṇanākkamavisesena byākulassa vaṇṇanākkamassa nirasanato natthi ākulaṃ kiñci assāti anākulaṃ , taṃ , iminā ca kaccāyanavuttivaṇṇanāsu na tathābhāvaṃ dasseti .
Tadevamadhikatattāyevāyamācariyo ganthārambhe ’ mahādayo yo ’ tiādike paṭipajjitvā dāni attanā vaṇṇanīyassa ganthassādi bhūtaṃ vākyamanadhikataparihāramukhenevopanyasya byākhyātumāha- ‘ idhā ’ tiādi , tattha idhāti imasmiṃ māgadhikasaddalakkhaṇaviracanādhikāre , māgadhānaṃ saddānaṃ idanti māgadhikaṃ , māgadhikaṃ saddalakkhaṇanti visesana samāso , viracayitukāmoti kattukāmo , ratiṃjanetīti ratanaṃ , ramayatī [ ra tayatī ( potthake )] ti ( vā ) ratanaṃ anappaccayena , athavā yaṃ loke cittīkatādikaṃ ratananti vuccati , idampi taṃ sadisatāya ratananti vuccati , tathācāhu–
Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;
Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatīti .
Buddhādīnametamadhivacanaṃ , tayo avayavā assāti tayaṃ , samudāyo , ratanānaṃ tayaṃ ratanattayaṃ , avayavavinimmuttassa pana samudāyassa abhāvato tīṇi eva ratanāni vuccanti , paṇamanaṃ paṇāmo , ratanattayaguṇaninnatā , paṇamanti etāyāti vā paṇāmo , paṇāmakriyānipphādikā kusalacetanā , ratanattayassa paṇāmoti chaṭṭhīsamāso , abhidhīyati paṭipādīyatītyabhidheyyo samuditena satthena vacanīyattho , yena ca yo paṭipādīyati so tassa attho hotīti , so ca pakatippaccayādivibhāgakappanāya saddānaṃ saṅkharaṇaṃ , saddasatthena hi saddasaṅkharaṇameva paṭipādīyati ,( ratanattayappaṇāmo ca abhidheyyo ca ) ratanattayappaṇāmābhidheyyanti catthasamāso , tassa sandassanaṃ attho yassāti aññapadattho , kintaṃ vākyaṃ , tā vāti vākyālaṅkāre , nanucevamadhikatattepi abhidheyyamattamevadassetabbaṃM0.10 siyā kiṃ vācāpaṇāmena , kāyamanomayenāpi puññāti sayappattiyā abhisamīhitatthasiddhi hotevāti codanaṃ manasi nidhāya vacīpaṇāmassa paratthasannissayatañca tasseva vibhāgena payojanañca dassetumāha- ‘ tattha ’ iccādi , guṇasaddo ettha ‘‘ sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhā ’’ tiādīsu viya ānisaṃsaṭṭho , guṇānamānisaṃsānaṃ anukūlaṃ anuguṇaṃ , hetumantavisesanametaṃ , padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ atiuttamanti attho , atīsayena paṇītaṃ paṇītataraṃ , cittassasantānaṃ pabandho cittasantānaṃ , paṇītatarañca taṃ cittasantānañca , anuguṇañca taṃ paṇītataracittasantānañcāti visesanasamāso , tappaṇāmakaraṇena anuguṇa … pe … santānaṃ yesanti aññapadattho , tesaṃ , yathā te sotāro ratanattayassa paṇāmakaraṇena puññātisayappaṭilābhā anekānisaṃsātisayappaṭilābhānukūla cittasantānatāya padhānataracittasantānā honti , tathā pavattānanti adhippāyo , idampi adhigatā … pe … ntarādhānantīmesaṃ hetubhāvena tiṭṭhati , adhigatā pattā aneke bahū ānisaṃsavisesā āyu vaṇṇasukhabalapaṭibhānādayo yesanti viggaho , visositā sukkhāpitā antarāyā bhayādayo ajjhattikā bāhiyā vā yesaṃ tathāvidhānaṃ sotūnaṃ , etepi abhi , pe , ddhatthanti iccassa hetū , abhisamīhitassa anuṭṭhitassa kataniṭṭhitassa ganthassa avabodhoyeva phalaṃ , tassa sijjhanatthaṃ , kintaṃ ratanattayappaṇāmasandassanaṃ .
Saccaṃ punapi saccanti , bhujamukkhippa vuccate ;
Sakattho natthī nattheva , parassatthamakubbatoti .
Vacanato paratthova sappurisehi kattabbo , paratthe sampādite pana sakattho sampannova nāma siyāti manasi katvā āha- ‘ etadevā ’ tiādi .
Kāyamanosamācaraṇena sampajjamānañca vacīsamācaraṇena sampajjatevāti aneneva vākyena viññāyatīti avagantabbaṃ , buddhi pubbā yasmiṃ karaṇe taṃ buddhi pubbaṃ , taṃ sīlena karontā buddhipubbakārino , abhidheyyassa adhigamo jānanaṃ pubbo yassa so abhidheyyādhigamapubbakoM0.11 , avatāro pavatti , ekadesadassane ‘‘ samuddo diṭṭho ’’ ti viya ekadesepi samudāyavohāradassanato pacchima pādenāti vuttaṃ , pacchimapādassekadesabhūtena ‘ saddalakkhaṇa ’ miccanenāti attho , sādhiyaṃ saddānaṃ saṅkharaṇaṃ , sādhanaṃ byākaraṇaṃ , taṃ lakkhaṇaṃ sabhāvo assāti sādhiyasādhanalakkhaṇo , sādhiyassedaṃ sādhanaṃ , sādhanassa cedaṃ sādhiyanti evamassedambhāvahetusabhāvo sambandhoti vuttaṃ hoti , payojanaṃ abhidheyyasaddopadassitaṃ saddasaṅkharaṇaṃ , tattha sambandhassantogadhattaṃ … sādhiyopadassanamukhena sādhanassāpi dassitattā nissayopadassanato , ussukkaṃ sammāvāyāmaṃ , buddhattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ , pūretvāti–
Manussattaṃ liṅgasampatti , hetu satthāradassanaṃ ;
Pabbajjā guṇasampatti , adhikāro ca chandatā ;
Aṭṭhadhammasamodhānā , abhinīhāro samijjhatīti .
Vuttaaṭṭhadhammasamannāgatena abhinīhārena samannāgatā hutvā yathāvutte pāramitādayo dhamme pūretvāti attho , āgatāti sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānubrūhanena āgatā , idhāti imasmiṃ loke , āgatāti pattā uppannā , tathāgatoti yathā sampati jātā te bhagavanto sattapadavītihārena gatā , tathā ayampi uttarābhimukhaṃ gatoti attho , muhuttajātovāti sampatijāto eva , jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti , vikkamīti agamāsi , satta padāni gantvāna disā vilokesīti idaṃ ‘‘ dhammatā esā bhikkhave sampati jāto bodhisattā samehi pādehi patiṭṭhahitvā ’’ ti eva mādikāya pāḷiyā sattapadavītihārūpariṭhitassa sabbadisānuvilokanassa vuttattā vuttaṃ , disā vilokesi samantatoti idampana ‘ samehi pādehi phusī vasundharan ’ ti etassa anantaraṃ daṭṭhabbaṃ … pādehi vasundharāphusanānantarameva dasadisāvalokitattā , aṭṭhaṅgāni nāma–
Visaṭṭhaṃ mañju viññeyyaṃ , savanīyā-visārino ;
Bindu gambhīraninnādi , ccevamaṭṭhaṅgiko saroti .
VuttāniM0.12 aṭṭhaṅgāni , tathāgatoti imasseva visuṃ atthapariyāyaṃ dassetuṃ ‘ athavā ’ tiādimāha , ariyena setunāti samathavipassanāsaṅkhātena uttamena maggena , evamādinātiādisaddena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇaṃ tathaṃ āgato yathāvato adhigato ’ yegatyatthā te buddhyatthā , ye buddhyā te gatyatthā ’ titathāgatoti evamādiṃ saṅgaṇhāti , tatthatatthāti tesu tesu dīghāgamādīsu , tathāgatabhāvoti tathāgatoti bhavanaṃ nipphatti namassanakiriyābhisambandhāti ’ namassitvā ’ ti ettha namassanakiriyāya abhisambandhā iminā tathāgatādīnaṃ kammattaṃ vibhāveti , namassanakiriyāvisesanattāti ‘ namassitvā ’ ti namassanaṃ katvāti vuttaṃ nāma siyāti namassananti vuttanamassanakiriyāya visesanattā , bodhiyāti bodhivuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ , taṃ bhagavā ettha pattoti ( bodhi , tassā ) bodhirukkhassāti attho , mūleti mūlasamīpe ‘‘ yāva majjhanhike kāle chāyā pharati nivāte paṇṇāni patanti etāvatā rukkhamūlaṃ ’’ tiādīsu viya , nanu aññepi khīṇāsavā ‘ aggamaggene ’ ccādinā vakkhamāna nayena nipphannā evāti anuyogaṃ manasikatvā vuttaṃ ‘ saheva vāsanāyā ’ ti , na hi bhagavantaṃ ṭhapetvā aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti , etena aññehi asādhāraṇaṃ bhagavato arahattanti dasseti , teneva iddhasaddassa atthaṃ dassento ’ tepi hi ’ ccādikaṃ vakkhati , kāpanāyaṃ vāsanā nāma pahīnakilesassāpi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanihito sāmatthiyaviseso ’ āyasmato pilindavacchassa vasalasamudācāranimittaṃ viya ’, aggamaggenāti arahattamaggena , sabbakilese rāgādike , arahattaṃ aggaphalaṃ , sammuti upapattidevabhāvato aññena visuddhi devabhāvenātinipphannattā āha- ‘ visuddhidevabhāvenā ’ ti , sakalakilesakālussiyāpagamena visuddhippattiyā sabbaññuguṇā laṅkārena visuddhidevabhāvenāti attho .
‘ Idha = saṃsiddhiyaṃ ’ iddhavanto iddhāttappaccayena ,‘ guṇa = āmantaṇe ’ bhūvādiseso , guṇīyanti paricīyanti seyyattikehīti guṇā kappaccayena , tepīti sāvakapaccekabuddhāpi , hi saddo hetumhi , yasmā aggaṃ … pe … anūnaguṇāM0.13 , tasmāti attho , sabbaññutādīnantiādikaṃ tesaṃ sabbaññubuddhehi ūnaguṇatāya hetuvacanaṃ , keci ‘ siddho middhaguṇo assāti siddhamiddhaguṇanti duṭṭhamatthaṃ parikappetvā vākyamidaṃ dūsenti , te pana ‘ middho nāma koci guṇo natthī ’ ti ca ,‘ tathāgato nāma middha guṇo na hotī ’ ti ca ,‘ tādiso ce siyā na ñāṇanissitapūjā pakatopayoginī bhavatī ’ ti ca ajānitvā vadatha tumhehi vatvā uyyojetabbā , maṅgalatthañcetthādo siddhasaddopādānaṃ , maṅgalādīni hi satthānyabyāhatappasarāni hontyāyasmantabyākhyātusotukāni ca , dhammasaṅghānampīti iminā avayavena viggahepi samudāyassa samāsatthattā aññapadatthasamāsoyaṃ tagguṇasaṃviññāṇoti dīpeti , tenāha- ‘ aññapadatthe ’ ccādi , guṇībhūtānampīti appadhānabhūtānampi visesanabhūtānampi aññapadatthassa padhānattā , kiriyātisambandho vagamyate dhammasaṅghānaṃ guṇībhūtānampi tadavinābhāvittena namassanātisambandhā , tadeva samattheti ‘ tathāha ’ ccādinā , puttena saha vattamānoti tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā tulyamubhinnampi āgamananti puttopi āgatoti patīyate , tatthāti niddhāraṇe sattadhī , attānanti dhammaṃ dasseti , dhārenteti attani ṭhapente pavattente uppādente , cattāropi apāyā sāmaññavasena ’ apāye ’ ti vuttā , kilesavaṭṭa kammavaṭṭa vipākavaṭṭavasena tayo vaṭṭā , tesu dukkhaṃ , tasmiṃ , dhāretīti vuttadhāraṇaṃ nāma atthato apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ , tañca yathārūpaṃ kilesasamucchindanatappaṭippassaddhi ālambanabhāvena hotīti āha- ‘ so … pe … vasenā ’ ti , navannampi , te samadhigamahetutāya dhammoyeva nāmāti ‘ dasā ’ tiādi vuttaṃ , tattha kāraṇamāha- ‘ tammūlakattā ’ tiādi , tammūlakattāti taṃ kāraṇattā , sīladiṭṭhisāmaññenāti ariyena sīlena ariyāya ca diṭṭhiyā samānabhāvena , ariyānañhi sīladiṭṭhiyo maggenāgatattā sabbathā samānāva , tena te yatthakatthaci ṭhitāpi sahagatāvāti saṃhatoti imasmiṃ atthe saṅghoti padasiddhi daṭṭhabbā , adhippetavasena panetaṃ vuttaṃ , lokiyasīladiṭṭhiyā sāmaññena saṃhatattā sammutisaṅghopi paṇāmārahoyevāti daṭṭhabbaṃ .
AthaM0.14 kete saddā , yesamidaṃ lakkhaṇaṃ bhāsissanti paṭiññātanti āha- ‘ saddā ghaṭapaṭādayo ’ ti , ādisaddena rukkhādayo , nanu santi meghasaddasamuddasaddādayopīti na niratthakānamidhānupayogittā , ye lokasaṅketānurodhenātthappakāsakā tesaṃ sātthakāname vidaṃ lakkhaṇanti , apica ‘ saddā ghaṭapaṭādayo ’ ti vadanto vedikānaṃ viya unti [ ñatthi ( potthake )] ādīnaṃ anupubbīniyamāvatthānamasambhavā tadanukkamena nipphādiyamānanampi saddānaṃ lokiyattānabhivattanañca bodhetīti daṭṭhabbaṃ , nu tattha pakāsakatthaṃ saddassa samudāyavasena vā siyā paccekavaṇṇavasena vā , tattha yadi paccekavaṇṇā pakāsayeyyuṃ , ghaṭasadde ghakāroyeva ghaṭatthaṃ , pakāsayeyya , tathā cāññesamakārādīnamanattha katā siyā , atha samuditā pakāsayeyyuṃ , tadā vaṇṇānamuccāraṇānantaravināsittā samudāyoyeva na siyā , tathā sati katha matthaṃ saddo pakāsayatīti ce kamena sotacittādigahitakkhara pāḷiyā ca yo saddoti viññeyyo sātthako cittagocaro , cittagocarassāpi saddassa pana bālajanappabodhāya kappanāmattena pakatyādivibhāgato , na sabhāvenānvākhyānaṃ , tenāha- ‘ pakatyā ’ di ādi , nanu goiccādisādhusaddaniyame sati gotādayo asādhu saddāti viññāyanti gantabbamagganiyame agantabbamaggo viya , gotādi asādhusaddaniyame vā goiccādayo saddā sādhavoti agantabbamagganiyame gantabbamaggo viya , kiṃ saddānamanvākhyānenā tidamāsaṅkiya payojanamāha- ‘ lakkhaṇābhidhānaṃce ’ ccādi , saddānampaṭipattiyaṃ paṭipadapāṭhassānūpāyattaṃ dassetumāha- ‘ aññathe ’ ccādi , aññathāti asati lakkhaṇābhidhāne , sakkatādītiādisaddena pākatādiṃ saṅgaṇhāti , bahuvidhattaṃ sakkatapākatapesācikaapabbhaṃsavasena , magadhesu viditāti imasmiṃ atthe ‘‘ aññasmin ’’ ti (4-121) māgadhānaṃ idanti atthe ‘‘ ṇo ’’ ti (4-34) ṇappaccaye māgadhā māgadhanti ca padanipphatti veditabbāti dassetumāha- ‘ magadhesmi ’ ccādi , magadhesu viditātiādino adhippāyaṃ vivaritumāha- ‘ idaṃ vuttaṃ hotī ’ tiādi , tattha idanti idāni vakkhamānaṃ māgadhaṃ … pe … hotīti etaṃ vuttaṃ hotīti magadhesu … pe … lakkhaṇaṃ māgadhantiM0.15 vadatā pakāsitaṃ hotīti attho , hisaddo ’ magadhesvi ’ ccādinā vuttaṃ samatthayati , lakkhaṇaṃ visesayatāti saddalakkhaṇa saddassa uttarapadatthappadhānattā māgadhanti iminā lakkhaṇaṃ visesayatā byavacchedayatā vuttikārena , atthatoti sāmatthiyato , sadde ca visesito hotīti saddalakkhaṇasaddo māgadhe eva [ saddeeva ( potthake )] byavacchedito hoti , ayametthādhippāyo ‘ magadhesu viditā māgadhāti sadde gahetvā tesamidaṃ māgadhanti māgadhasaddena yasmā saddalakkhaṇasadde lakkhaṇaṃ visesitaṃ , tasmā saddalakkhaṇasadde saddo yadi amāgadho kathaṃ lakkhaṇaṃ māgadhaṃ siyāti sāmatthiyā saddopi visesito hotī ’ ti , nanu māgadhanti lakkhaṇassa māgadha saddasambandhittajhāpanato saddalakkhaṇanti ettha saddasaddassa niratthaka tāpatti hotīti , na hoti gammamānatthassa saddassa payogampati kāmacārattā saddalakkhaṇasaddassa vā samāsatthe niruḷhattā ‘‘ tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇan ’’ tiādīsu viya , kopanātiādisaddalakkhaṇanti iminā abhidheyyasaṅkhātapayojanassa dassitattā tappayojanapucchanaparā codanā , vuccateccādi parihāro , yathā sabbathāttaparahitakāmena .
Piyo ca garu bhāvanīyo , vattā ca vacanakkhamo ;
Gambhīrañca kathaṃ kattā , nocā ṭhāne niyojakoti .
Vuttehi tato parehi ca pasatthatarehi guṇavisesehi samupetaṃ guruṃ .
Tasmā akkharakosallaṃ , sampādeyya hitatthiko ;
Upaṭṭhahaṃ guruṃ sammā , uṭṭhānādīhi pañcahīti .
Vacanato uṭṭhāna-upaṭṭhāna-paricariyā-sussūsā sakkaccasippapaṭiggahaṇehi sammā upaṭṭhahantena savana , uggahana-dhāraṇa-paripucchā-bhāvanā hi kaṅkhāvicchedaṃ katvā viññātabbaṃ saddalakkhaṇaṃ , tathā aviññātaṃ saddalakkhaṇamanenātiM0.16 aviññātasaddalakkhaṇo puggalo , hisaddo avadhāraṇe , so ‘ dhammavinayesu kusalo na hotī ’ ti ettha daṭṭhabbo , kusalo dakkho na hoti , tattha dhammavinayesu suttantātābhidhammasaṅkhātesu dhammesu ceva vinaye ca , kasmā–
Yo niruttiṃ na sikkheyya , sikkhanto piṭakattayaṃ ;
Padepade vikaṅkheyya , vane andhagajo yathāti .
Vacanato , ayametthādhippāyo ‘‘ yathā vuttanayena sambhūtapada byāmohavasena padatthepi byāmohasambhavato suttantopadassitāya diṭṭhiviniveṭṭhanāya ca abhidhammāgate nāmarūpaparicchede ca vinaya niddiṭṭhe saṃvarāsaṃvare ca akosallaṃ siyā ’’ ti , yathādhammanti dhammavinaya saddassa yo-ttho vinayasuttābhidhammasaṅkhāto , tassa so-ttho , tadanatikkamena , paṭipajjitumasakkontoti tatthatattheva vuttāsu adhisīla adhicitta adhipaññāsikkhāsu pavattituṃ asamattho , kusalo pana samattho paññāvisesālokapaṭilābhato , vuttaṃ hi–
Yāva tiṭṭhanti suttantā , vinayo yāva dippati ;
Tāva dakkhanti ālokaṃ , sūriye abbhuggate yathāti .
Paṭipattinti paṭipajjīyatīti paṭipattīti yathāvuttaṃ tividhampi paṭipattiṃ , virādhetvāti nāsetvā , nassati hi paṭipatti tesuyevā ko sallatamagatattā , tathā cāhu–
Suttantesu asantesu , pamuṭṭhe vinayamhi ca ;
Tamo bhavissati loke , sūriye atthaṅgate yathāti .
Saṃsāradukkhasseva bhāgī hoti … yathāvuttā-nukkamapariccāgena anurūpapaṭipattiyā paṭilabhitabbattā adhigamavisayassa [ visathattā ( potthake )] yo gakkhemassa , vuttañhi tassānulomapaṭipattimūlakattaṃ–
Suttante rakkhite sante , paṭipatti hoti rakkhitā ;
Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro , yogakkhemā na dhaṃsatīti .
EtāvatāM0.17 aviññātasaddalakkhaṇassa sakatthaparihāniṃ dassetvā idāni sakatthasampattimūlikā paratthasampattīti tadabhāvā tādiso puggalo paresampi paccayo bhavituṃ na sakkotīti dassetuṃ ‘ nacā ’ tiādi vuttaṃ , patiṭṭhāti dhāraṇaṃ , tañcettha tesaṃ tesaṃ kula puttānaṃ dhammavinayasikkhāpanaṃ taṃtaṃ kammato nittharaṇādi ca , tadubhaya mevā-nhasaṅgikaṃ patiṭṭhaṃ , mukhyabhūtampana tammūlake suparisuddhasīle patiṭṭhāpanameva , tadupakaraṇattho sikkhāpanādi , idha pana taṃ sādhanabhūto puggalo upacārato patiṭṭhāti gahetabbo , hisaddo yathāvutta samatthanatthe nipāto , saddalakkhaṇaññūyevāti avadhāraṇampana tesu tabbidūyeva samatthoti dassanatthaṃ pakaraṇavasena vuttaṃ , attano pana suguttasīlakkhandhavirahena kadāci koci yathāvuttānaṃ patiṭṭhābhavituṃ na sakkoti … tammūlakattā saddhammaṭṭhitiyā saparapatiṭṭhā bhāvassa ca , teneva vinayadhare ānisaṃsaṃ dassentena bhagavatā tappadhānaṃ tappamukhaṃva katvā ‘‘ pañcime bhikkhave ānisaṃsā vinayadhara puggale , katame pañca attano sīlakkhandho sugutto hoti su rakkhito , kukkuccapakatānaṃ paṭisaraṇaṃ hoti , visārado saṅgha majjhe viharati , paccattthike sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhāti , saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno ca hotī ’’ ti vuttaṃ , atthānurūpanti attano vacanīyassatthassa vācakattena yogyaṃ , byañjanānurūpanti attano vācakassa vacanīyattena yogyaṃ , parivāsādīsūtiādisaddena abbhānādiṃ saṅgaṇhāti , taṃtaṃkammanti parivāsādikaṃ taṃtaṃkammaṃ , aññoti asaddalakkhaṇaññū , na kevalamanena sakatthaparatthāva nāsitā , atha khoti vidho saddhammopi nāsitoyevāti vatthumāha ‘ ajānanto panā ’ tiādi , ayathāpaṭipajjamānoti saddalakkhaṇaññunā yathā yena pakārena atthānurūpaṃ byañjane byañjanānurūpañca atthe paṭipajjitabbaṃ , tathā appaṭipajjamāno , tathā ca vakkhati– tathā hi so saddalakkhaṇa majānanto ’ tiādi .
Tividhampi saddhammanti pariyattipaṭipattiadhigamavasenati vidhameva saddhammaṃ , tattha tipiṭakabuddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma , terasa dhutaguṇā cuddasa khandhakavattāni dve asīti mahāvattānīti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma , cattāro maggā cattāri ca phalāni ayaṃ adhigamasaddhammoM0.18 nāma , tathāhiccādinā vuttamatthaṃ samattheti , tampi pāḷiyā thirīkātuṃ ‘ vuttaṃ hetan ’ tiādimāha , tattha dhammāti hetū , saddhammassāti yathāvuttassa tividhassa saddhammassa , padabyañjananti padañca byañjanañca taṃ , tattha padaṃ nāma syādyantaṃ tyādyantañca , byañjīyati attho etenāti byañjanaṃ-vākyaṃ athavā pajjate gamyate attho etenāti padaṃ-syādyantādi , vākyaṃva byañjanaṃ , sithiladhanitādipadamevavā vuttanayena byañjananti padabyañjanaṃ , taṃ , dunnikkhittaṃ duṭṭhu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ virādhetvā kathitaṃ , attho ca dunnītoti dunnikkhittattāyeva padabyañjanassa tabbacanīyopi duṭṭhuviññāto hoti , vuttapaṭipakkhatoti ‘ aviññātasaddalakkhaṇohi ’ ccādinā vuttassa viññātasaddalakkhaṇattādinā paṭipakkhabhāvato , bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso , ttappaccayalopo vā , na hi attāva attanā veditabboti yuttanti .
Tadevantiādinā yathāvuttaṃ nigametvā saññāvidhāne payojanaṃ dasseti , tanti hetvatthe nipāto , yasmā saddalakkhaṇassa jānanaṃsāni saṃsaṃ tasmāti attho , evanti nidassanatthe nipāto , evaṃ sappayojananti sambandho , tadevanti vā nipātasamudāyo yaṃ , vuttena pakārenetyasmiṃ atthe vattate .
Nanuca saññīnaṃ saññānaṃ vattabbatte ‘‘ aādayo titālīsavaṇṇā ’’ tiādīnaṃ vākyānaṃ visuṃvisuṃ mahantattā kuto lāghavaṃ satthassāti maññamāno ‘ tathāhi ’ ccādinā saññāvidhāne lāghavasabbhāvaṃ samattheti , hotevāti avadhāraṇena katthaci parasatthe viya no na hotīti dasseti , paṭipattilāghavampi cettha hoteva , tathāhi ‘‘ vaṇṇaparena savaṇṇopi ’’ ccādo (1-24) vaṇṇādisaññāsamuddharitā nāttānamattāvagametumalanti pare pucchitvā jānitabbā assa , tato saññā-vaseyā , tatossa saññāti saññāsaññīvivecanaṃ tadanuṭṭhānanti paramparāpekkhāya bhavitabbaṃ paṭipatti gāravābhāvā .
Idāni saṅkhepato satthakkamaṃ dassetumāha-evaṃ tāvi ’ ccādi , tāvāti paṭhamaṃ , upayujjamānattāti byāpāriyamānattā , visayo gocaro yatthete syādayo vidhī yante , saha visayenāti savisayā , paṭhamaṃ karīyatīti pakati yato syādayo vidhīyante , saha pakatiyāti sappakatikā , liṅgādikantiM0.19 ādisaddena ‘ salabhacchāya ’ miccādo ekattādi , liṅgebhavā liṅgikā-itthividhayo , ekatthībhāvo samāso , tena , sāmaññato samānattā , samānattantuṇādivuttiyā ‘‘ rājādivisiṭṭhe purisā doviya ’ vasiṭṭhādivisiṭṭhe apaccādimhi atthe pavattanato .
Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ
Ratanattayapaṇāmādikathā samattā .