3. Kāla
Yadā kāladdhānamiccādinā ‘ māsamāsate kosaṃ sayati ’ ccādo akammakehipi yoge kālabhāvaddhadesānaṃ parehi kammattamanuññātanti ca , yadātviccādinā tu kiriyāva sabbenasabbaṃ na sūyati , tathā sati kuto ca kammattanti teheva vuttantī ca dasseti , gamma mānakiriyāyogopi na nissito … māsamāsateccādīsu āsanādi [ āsanādīsu ( potthake )] kiriyānaṃ māsādiyogo viya kalyāṇittaguṇādiyogo ca lokassa patītipathamupayātīti , na sijjhatīti kiriyā na honti guṇadabbānīti kiriyāsambandhābhāvā kammattābhāvoti na sijjhati , guḷena missā dhānā bhajjitayavā guḷadhānā .
Ajjhayanakiriyāya pabbatena ca māsakosānaṃ sākallena sambandhābhāvā accantasaṃyogābhāvoti māsassātiādīsu na dutiyā .
Pubbaṇhe samayanti iminā pubbaṇhe samayoti sattamīāmādisamāsaṃ dasseti , accanta mevāti iminā samayassa sākallena viharaṇakiriyāya sambandhamāha , yaṃsamayaṃ karuṇāvihārena vihāsi , taṃ ekaṃsamayanti sambandho , upasaṅkamanakiriyāyaccantameva yuttoti iminā nivāsanaviharaṇa kiriyāhipi pubbaṇhasamayādīnamaccantameva yuttataṃ upalakkheti , pakārantarenāpi siddhiyamāsaṅkamubbhāvayati ‘ yadā tvi ’ ccādinā , vibhattiyā vipallāso yathāpakatamatikkamma aññathā bhavanaṃ , idha pana sattami yampattāyaṃ sattamyatthe bāhulakena ‘‘ kamme dutiyā ’’ cceva dutiyāppatti .
Tatiyābhimatāti ‘‘ apavagge tatiyā ’’ ti (2-3-6) vacanena pāṇiniyānaṃpapañcattamabhimatā , kathampana kāladdhānaṃ karaṇattamiccāsaṅkiya karaṇattamesampaṭipādento
M0.82 āha- ‘ tathāpi ’ ccādi , tathāpīti vuttakkamena karaṇattasambhavā tatiyāya vijjamānāyapi , siyāti tatiyā siyā , tañcāti taṃ karaṇañca .Kārakamajjheti ettha chaṭṭhī samāso kārakasaddena ca sattikārakaṃ gahitanti ( āha )‘ dvinnaṃ kattusattīnaṃ majjhe ’ ti , abhinnassāpi hi ekassa devadattādikattuno bhinnānaṃ taṃsamavetānaṃ kattusattīnaṃ majjhe kāladdhānāni , sattibhedameva byañjayamāha- ‘ tathāhi ’ ccādi , ekatthāti ekasmiṃ devadatte , dvīhetīte ( bhuñjikriyā ) sādhananti sambandho , dvinnaṃ ahānaṃ samāhāro dvīhaṃ tasmiṃ .
Isumasatīti vā , isumhi āso asseti vā nipphannena issāsasaddena gammamānaṃ kiriyaṃ dasseti ‘ isvasane ’ ti , nanviccādi codyaṃ , dhanupañcasataṃ koso , evamaññateccādi parihāro , chaṭṭhiyāsampattāyanti kosassekadeseti evaṃ chaṭṭhiyā sampattāyaṃ , muttasaṃsayenedaṃ samānanti mutto saṃsayo yasmiṃ avadhyādo tenetaṃ tulyanti attho .
Vuttiyaṃ abhimatāti ‘‘ sattamī pañcamiyo kārakamajjhe ’’ ti (2-3-7) vacanena sattamīpañcamiyo papañcattamabhimatā , dvīhe bhuñjissatīti dvīsu divasesu gatesu bhuñjissatīti attho ,‘‘ yabbhāvo bhāvalakkhaṇan ’’ ti (2-36) sattamī , sakasakakārakavacanicchāyevāti hi idaṃ bāhullaṃ nissāya vuttaṃ , dvīhā bhuñjissati kosā vijjhatīti dvīhā nikkhamma bhuñjissati , kosā nikkhamma ṭhitaṃ lakkhaṃ vijjhati upāttavisayo-yamavadhi , kose vijjhatīti kose ṭhitaṃ lakkhaṃ vijjhatīti attho .