Issues
Moggallāna pañcikā ṭīkā
Moggallāna pañcikā ṭīkā

61. Tuṃtā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

61. Tuṃtā

Nanu ca bhāveiti bhavatināyaṃ ghaṇantena niddeso karīyatīti bhavativisayova paccayatthaniddeso kato bhavati , tato ca bhavatino yo bhāvo tasmiṃyeva vācce paccayo siyā , so ca bhavatito yevuppajjamānena paccayena sakkābhidhātuṃ tato tasmāva paccayena bhavitabbaṃ , tasmā kathaṃ pacituṃ pāko cāgo rāgotipacādīhibhavati ccāha- ‘ bhavanaṃbhāvo kiriyādhātvattho ’ ti .
Kiriyāsāmaññañhi sabbadhātvatthānugataṃ bhavatissattho , tena kiriyāsāmaññavācinātthaniddeso karīyamāno sabbadhātuvisaye kato bhavati tasmā pacādīhipi bhavatītyadhippāyo .
Nanu cātra tumādayo bhāve bhavantīti vutte na viññāyate kiṃvisesite bhāve tumādayo bhavanticcāha- ‘ yato ’ ccādi .
Tassāti dhātuno .
Yo vattabbo bhāvoti yo vācco bhāvo .
Kutoccāha- ‘ sambandhā ’ ti .
Tumādīnaṃ yā pakati tāya vācceneva bhāvena saha sambandhāti attho .
Ṭhātabbanti bhāve tabbo .
Atha kriyāyaṃtyanena tabbādyabhihitassa dabbarūpāpannassa bhāvassa kathaṃ gahaṇaṃtyāha- ‘ yadipi ’ ccādi .
Sakanissayakiriyābyapadesoti dabba rūpassa attano nissayabhūtāya kiriyāya byapadeso daṭṭhuṃ cakkhuccādo bhavanakiriyāya patīyamānattā tumādayo bhavanteva .
NanuM0.255 ca tumādīnaṃ bhāve vihitattā kiriyāyeva padhānattanti kamma kārakaṃ nappatīyateti kathaṃ ‘ kaṭaṃ kātuṃ gacchatī ’ ti siyāccā saṅkiya paṭipādetumāha- ‘ yadipi ’ ccādi .
Dhātvatthakato kiriyāsaṅkhātena dhātvatthena kato .
Atthīti iminā yattha ‘ supyate deva dattene ’ ccādo natthi , tattha na kammampatīyateti dasseti .
‘‘ Icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vā ’’ ti (4-2-12) kaccānena atadatthāyampikiriyāyaṃ tumādayo yathāsiyunti visuṃ suttitaṃ , tenāha- ‘ icchatthesmi ’ ccādi .
Yathā ‘ bhottuṃ pacatī ’ tyādo bhojanakiriyā payojanā pacanakiriyā hoti , nevamettha tappa yojanā icchā … pacanakiriyāyaviyatappayojanattābhāvatoti ayamassādhippāyo .
Puneccādinā vuttāniṭṭhapātassāsaṅkaṃ viracayamāha- ‘ atadatthāyampi ’ ccādi .
Icchatthassa dhātuno payogāti iminā ‘ icchanto karotī ’ ti ettha icchantoti icchatthassa dhātuno payogatthameva , na icchāya payojanaṃ karaṇanti dīpeti .
Devadattaṃ bhuñjamānamicchatītettha bhottunti na hoti samānakattukesūti vacanato , bhojanassa devadatto kattā , icchatissa aññoyevātipi suttassa visuṃ payojanaṃ na vattabbanti dassento āha- ‘ devadatta ’ miccādi .
Icchatissāti ’ devadattaṃ bhuñjamānamicchatī ’ ti ettha icchatīti vuttaisissa .
Sādhanaṃ ‘ devadattaṃ bhuñjamānan ’ ti vuttakammasaṅkhātaṃ attho payojanaṃ yassa so sādhanattho-icchati .
Tassa bhāvo tattaṃ , tasmā .
Kammamevicchāya payojanabhāve ṭhitanti bhāvo .
Niratthakanti etadatthameva samānakattukaggahaṇaṃ kataṃ tañca yathāvuttena pasaṅgābhāvā niratthakanti adhippāyo .
Sakādyatthesu dhātū sūpapadesu dhātu mattā tumādayo suttantarena vihitā pāṇiniyehi , tenāha- ‘ sakādidhātuppayoge ’ tiādi .
Siddhāti tumādayo siddhā .
Bhujikiriyatthāti bhujikiriyā attho yassā sattiyā sā bhujikiriyatthā patīyate .
Patīya mānatteM0.256 kāraṇamāha- ‘ asatopi hi ’ ccādi .
Parehettha akiriyatthopapadattho punārabbhoti vaṇṇitaṃ .
Tadetaṃ vighaṭayitumāha- ‘ tene ’ ccādi .
Paresamayamadhippāyo ‘‘ sakkoti bhottuṃtyādo kosalyaṃ gamyate .
Gilāyati bhottuṃti tadasatti .
Ghaṭate bhottuṃtyādo yogyatā .
Ārabhate bhottuṃtyādobhujisse vādyavatthākiriyantaraṃ .
Labhate bhottuṃti appaccakkhānaṃ .
Atthi bhottuntiādīsu sambhavamattaṃ .
Vaṭṭati bhottuṃtyādo dosā bhāvo gamyate .
Sakkoticcādino upapadassa bhojanādikiriyatthatā na gamyate tasmā akiriyatthesupi sakādīsūpapadesu tumādayo bhavantī ’’ ti .
Patīyamānesvapyetesvatthantaresu tādatthiyamatthiyevāti pubbena vihitassa tumādinotra na bādheti dassetumāha- ‘ yadipi ’ ccādi .
Tādatthiyamatthiyevāti bhojanakiriyatthatā sakkotiādīnaṃ atthi yevāti attho siddhāyeva ‘‘ tuṃtāye ’’ ccādinā .
Alamatthavisiṭṭhesu pariyattivacanesūpapadesu dhātuto tumādayo vihitā parehi , tatthāha ‘ alamatthavisiṭṭhe ’ iccādi .
Pahusaddampi antogadhaṃ katvā ‘ samatthādī ’ ti vuttaṃ , bhavatissa sambhavo ‘‘ pubbekakattukānan ’’ ti (5-63) ettha byākhyāyissate .
Abhimatāti kaccāyanena ‘‘ arahasakkādīsu ce ’’ ti (4-2-13) casaddena abhimatā imassāti ‘ kālo bhottuṃ ’ tiādino .
Yathā bhottumanotiādinā paresampi ayameva nipphattikkamoti dīpeti .
Abyabhicāratoti avinābhāvato , bhavati bhojanaṃ bhāvoti bhojanaṃ bhuñjanaṃ bhāvo bhavatīti attho .
Natugamissakiriyātadatthāti gamanakiriyā bhojanatthā na hotīti attho .
Atthasaddohyayaṃ payojanavacano yañca yamuddissa pavattati , taṃ tassa payojanaṃ bhavati .
Nacāyaṃ bhojanamuddissa gamissati , kiñcarahi kāriyantaraṃ , kevalaṃ tena nimittena sambhāvīyate .
Yadā tu bhojanatthamevārabbhate gamanakiriyā , tadā bhavatyeva ’ gamissati bhottun ’ ti .
Tuṃvisaye ṇakopi vihito pāṇiniyehi , tatrāha- ‘ kārako vajati ’ ccādi .
Parihāramāha- ‘ pubbe ’ ccādinā .
‘ Kattariltu ’ ccādinā yoyaṃM0.257 ṇako tīsupi kālesu sāmaññena vihito , kriyatthā yaṃ kriyāyaṃ upapade kattuno-bhidhānaṃ siddhaṃ , na cāssa visesavihitena tuṃpaccayena bādhā bhinnattā , tuṃpaccayassa hi bhāve vidhānaṃ ṇakassa tu kattarīti .
Pubbaṇakeneva siddhepi ltvādinivattiyā so vidheyyova , no ce ltvādayopi siyunti codakappasaṅgamāsaṅkiyāha- ‘ naceva ’ miccādi .
Avagamābhāvameva phuṭayitumāha- ‘ nahiṃ ’ ccādi .
Hi yasmātyatthe yo eso vajati so kattā , yo eso vajati so vikkhipotyayamattho-tra gamyate , na pana tehi tādatthiyaṃ gamyateti attho .
Codako ltvādīhi sāmyamāpādayituṃ sāmarisaṃ vuttavidhinevāppattiṃ ṇakassāpyāha- ‘ ṇakopi ’ ccādi .
Agatthaṃ [ apakatatthaṃ ( potthake )] yadipi ṇakena tādatthiyaṃ na gamyate pakaraṇato gamyateti ṇako bhavissatītyāsaṅkiya codako āha- ‘ athe ’ ccādi .
Pubbeccādinā vutto-yaṃ ‘ ṇako na vidheyyo ’ ccassa na parihāro … sottarattā yathāvuttena , kintu ‘ tasmā nevi ’ ccādinā iminā vuccamānovaparihārotiviññātabbaṃ .
Tadevaṃltvādīnampipattitoṇakaltvādīhi tādatthiyānavagame vinicchite tādatthiyavisesena tesaṃ sambhavoti anatthakaṃ ‘‘ ṇakassa kiriyatthopapadassavidhānaṃ ltvādipaṭisedhanatthan ’’ ti vākyakāravacananti satthakāro nigamayamāha- ‘ tasmā ’’ ccādi .
Bhavatu pakaraṇatova [ cāpaccayabhova ] tādatthiyāvagamo , tathāpiṇako paro vidheyyotyadhippāyenāha- ‘ athāpi ’ ccādi .
Gatattaṃ .
Bhavissati kāle kriyatthāyaṃ kriyāyamupapade bhāve ca ṇappaccayādayo vihitā , tatrāha- ‘ pākāya vajati ’ ccādi .
Avihitesupi tādatthiyā siddhameveti adhippāyo .