19. Catthe
Samuccīti piṇḍīkaraṇaṃ , ko soti āha- ‘ sādhanameka ’ miccādi .
Ekaṃ sādhanaṃ ekaṃ kiriyaṃ vā paṭicca cīyamānatāti sambandho , kesanti āha- ‘ kiriyāsādhanānan ’ ti , kenāti āha- ‘ attarūpabhedenā ’’ ti .
Tattha devadatto bhuñjati tiṭṭhati pacaticāti sādhanampaṭicca kiriyānaṃ attarūpabhedena cīyamānatā veditabbā , dhave ca khadire ca palāse ca chindāti kiriyampaṭicca attarūpabhedena sādhanānaṃ cīyamānatā veditabbā .
Soti samuccayo bhavatīti seso , kesanti āha- ‘ tulya balāna ’ miccādi .
Tulyabalānanti iminā visuṃ padhānabhāvena kiriyābhisambandhā aññamaññānapekkhattamāha .
Aniyatakkamayogapajjānanti kamo ca yogapajjañca , aniyataṃ kamayogapajjaṃ yesaṃ saddānaṃ tesaṃ , yathetyādinā tatthodāharaṇaṃ dasseti , etthāyamadhippāyo ‘‘ ettha gavādīnaṃ visuṃ padhānabhāvenānayanakiriyābhisambandhā tulyabalatā gavādīnaṃ vuttakkameneva nayanābhāvā aniyatakkamatā gavādīnaṃ yugapadi nayanābhāvā aniyata yogapajjatā ca hoti , tathā aññaṃ tādisampī ’’ ti .
Anu pacchā padhānānurodhena ( cayanaṃ ) anvācayo , taṃ byañjayati ‘ yatthe ’ ccādi , tadanurodhenāti tadanuguṇena , udāharati ‘ yathe ’ ccādi , bhikkhāgamanamettha padhānamantaraṅgattā
M0.171 , netaraṃ bahiraṅgattā , taṃ karaṇe yadi gāvopi passati tāpyānayati , ettha tu gossānayanaṃ bhikkhāṭanamapekkhate , netaramitarassa … vināpi tena tadanuṭṭhānato .Itarassa itarena yo go itaretarayogo , so ca etādisoti āha- ‘ aññamaññe ’ ccādi .
Avayavappadhāno cāti sābhāvikābhidhānasāmatthiyenāputhubhūto ca , vuttivayena sāriputtasaddo moggallānattho hoti moggallānasaddo sāriputtatthopīti aññamaññatthe padhānato yugapadyadhikaraṇavacane sati cattha samāsoti so-yamadhikaraṇa samudāyo ubhayapadānugataubhayatthavasena catubbidhopi yugapadi buddhiyā gayhamāno kadāci ubbhūtāvayavabhedo teneva sābhāvikābhidhānasāmatthiyeneccevamavayavappadhāno ca , nanu ca jananamaraṇānīti viruddhānaṃ kathamekenābhidhānanti vuccate- sabbopi saddo payujjamāno ( itarī ) tarenāvadhāraṇaṃ vattate , tena ekeko saddo ekekassatthassa vācako , tathāpi yathā sāriputtamoggallānāti ettha bahuvacanassaññathānupapattiyā yugapadyadhikaraṇavacanatā hotī , tathātrāpi bahuvacanassaññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena ekenāpyabhidhānaṃ hoti .
Iti hetumhi , yato evamavayavappadhāno tatoti attho .
Bahuttāti kiñcāpi vākye nesaṃ [ vākyenevesaṃ ( potthake )] visuṃ bahvatthatā , na hi sāriputtamānayāti vutte moggallānassāpi sampaccayo bhavati , tathāpi yato vuttivisaye sahabhūtānamevesaṃ visuṃ bahvatthatā , tato tattha vacanīyassa atthassa saṅkhyātedena bahuttaṃ .
Samāharaṇaṃ piṇḍīkaraṇavasena saṃharaṇaṃ samāhāro , so cevaṃ veditabboti dassetumāha ‘ aññamaññe ’ ccādi .
Ettha ca kiñcāpi itarītarayogassa samāhārassa ca bhāvarūpattā adabbarūpatā , tathāpītarītarayoge tu yathā guṇavaca nānaṃ
M0.172 sukkaṃ vatthaṃ sukko kambalo sukkā gāvīti nissayabhedato liṅgavacanasiddhi , tathā taddhammānamabhidhānato nissayato liṅgavacana siddhi veditabbā , saṃhatippadhānattācekavacananti yadā bahunnaṃ samudāyo tirohitāvayavabhedo saṃghāto pakkamīyate , tadā samāhārocceva saṃhatippadhānattā ekavacanaṃ hotīti attho .Tadanuṭṭhānatoti tassa karaṇato .
Byatikaro missatā , byatikaraṃ dasseti pāṇiccādinā , paccekaṃ parisamattiyaṃ vākyabahuttaṃ dasseti ‘ tattha hiccādi .
Cakkhuñca sotañca , mukhañca nāsikā ca , hanu ca gīvā ca , chavi ca maṃsañca lohitañca , nāmañca rūpañca , jarā ca maraṇañcāti viggayha samāso ,‘‘ samāhāre napuṃsakan ’’ ti (3-20) sabbattha napuṃsakaliṅgaṃ , syādimhi mukha nāsikantiādīsu ‘‘ syādīsu rasso ’’ ti (3-23) rasso .
Alabhatā gomukhaṃ ḍiṇḍimo bherivisesā , āḷambaraṃ paṇavo , murajo mudaṅgo , maddavo mudaṅgo .
Maddavavādanaṃ paṇavavādanañca sippamassa maddaviko pāṇaviko , sammaṃ kaṃsatāḷaṃ , tāḷaṃ hatthatāḷaṃ , alasatā ca āḷambaro ca , murajo ca , gomukho ca , saṅkho ca ḍiṇḍimo ca , maddaviko ca , pāṇaviko ca , gītañca vāditañca , sammañca tāḷañcāti viggaho .
Yugassa hitā yoggā goṇā , tesamidaṃ yoggaṃ kasikammaṃ , tassa aṅgaṃ .
Tenāha- ‘ kasibhaṇḍānan ’ ti , phālokasako , pācanaṃ patodo , yugo ca naṅgalañcāti viggaho .
Piṇḍamāyudhaviseso , asi ca satti ca tomarañca piṇḍañcāti viggaho .
Cammaṃ saravāraṇaphalakaṃ , kalāpo tūṇīraṃ , paharaṇañca āvaraṇañcāti viggaho .
Ahi ca nakulo ca , bīḷāro ca mūsiko ca , kāko ca ulūko ca , nāgo ca supaṇṇocāti viggaho .
Saṅkhyā ca parimāṇañca saṅkhyāparimāṇaṃ , tattha parimāṇasaññānaṃ yathādīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ .
Ekakañca dukañcāti viggaho , dukatikādīsupi esevanayo .
Khuddajantu siyā- naṭṭhi , athavā khuddakova yo ;
Sataṃ vā pasate yesaṃ , keci ānakulā api .
Kīṭo ca pataṅgo ca , kuntho ca kipilliko ca , ḍaṃso ca makaso ca , makkhikā ca kipillikācāti viggaho .
Pacanacaṇḍālāti o rabbhikādīnaṃ
M0.173 ruḷhīsaññā .Urabbhe hantvā jīvatīti orabbhiko , evaṃ sesesu .
Sānaṃ sunakhaṃ pacatīti sapāko , venā tacchakā , rathakārā cammakārā .
Sādhāraṇā samānā , caraṇasaddo- yaṃ idha gayhatīti sambandho , yathā sakamajjhayanāya carīyanti vatānyetesūti caraṇāni , kaṭhādivājhānyajjhayanāni sākhāsaññakāni .
Yasmā etehi carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ , tasmā caraṇāni sīlādayo paṇṇarasa dhammā .
Tenāha- ‘ kaṭhādīhī ’ tiādi , kaṭhādīhīti pasiddhivasena kamātikkamenāpi vuttaṃ , tato ādisaddena atisādayo gayhanti .
Atisena bhāradvājena kaṭhena vuttaṃ vidantyadhīyanti vāti ‘‘ aññasmi ’’ ti (4-121) ṇo ,‘‘ lopo ’’ ti (4-123) lopo atisā bhāradvājā kaṭhā .
Kalāpinā vuttaṃ vidantyadhīyanti vāti , teneva ṇo , kalāpā , kaṭhā ādi yesaṃ te kaṭhādayo , tehi ajjhenavisese ca purise ca upacārāti sambandho .
Sīlādayotiādisaddena indriyasaṃvarādayo gayhanti .
Sīlañca paññāṇañca , samatho ca vipassanā ca vijjā ca caraṇañcāti viggaho .
Ekato ajjhayanametesūti ekajjhayanāni , pakaṭhāni vacanāni pāvacanāni saddhammo , ekajjhayanāni ca tāni pāvacanāni ca tesaṃ , dīgho ca dīghāgamo ca majjhimo ca majjhimāgamo ca , ekuttaro ca aṅguttarāgamo ca saṃyuttāgamo ca , khandhako ca vibhaṅgocāti viggaho .
Tesanti iminā liṅgavisesānanti chaṭṭhiyantataṃ dīpeti , itthī ca pumā ca , dāsī ca dāso ca , cīvarañca piṇḍapāto ca senāsanañca gilānapaccayo bhesajjaparikkhāro ca , tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāso cāti viggaho .
Cheko dakkho , pubbā ca parācātiādinā viggaho .
Pubbadakkhiṇantiādīsu ‘‘ byañjane dīgharassā ’’ ti (1-33) rasso .
Kāso ca kuso ca usiro ca bīraṇañca , muñjañca babbajañcāti viggaho .
Khadiro ca palāsocātiādinā ca , gajo ca gavajo cātiādinā ca , hatthī ca goca asso ca vaḷavācāti ca , haṃso ca balāvā cātiādinā ca , bako ca balākācāti ca .
Hiraññañca suvaṇṇo ca , maṇi ca saṅkho ca muttā ca veḷuriyo ca jātarūpañca rajatañcāti ca , sāli ca
M0.174 yavakocātiādinā ca , sākañca suvañcātiādināca , kāsiyo ca kosalācātiādinā ca viggaho , janapadavācinā ca bahuvacanantā .Ekavīsaticcādino ekañca taṃ vīsaticāti visesanasamāso vā siyā , ekañca vīsati ca ekavīsatīti catthasamāso vā , samāhāre napuṃsakattantu na pappoti ,‘‘ nānusāsanīyaṃ liṅgaṃ sokanissayattā liṅgasse ’’ ti loke napuṃsakaliṅgassehānabhidhānato napuṃsakaliṅgaṃ na bhavissatītyadhippāyo , sabhāparisāyāti ñāpakato vā samāhāre napuṃsakaliṅgamatra byabhicaratīti daṭṭhabbaṃ .
Pubbappayogo-bhimatoti upasajjanasaññakassa syādīti paṭhamāya niddiṭṭhassa samāse pubbanipāto ‘‘ upasajjanaṃ pubba ’’ miccanena (2-2-31) iṭṭho kamassa padhānabhāvena vattumiṭṭhattāti ‘‘ syādisyādinekatthan ’’ ti (3-1) ettha syādīti paṭhamāniddiṭṭhassāsaṅkhyādino pubbamavaṭṭhānato syādineti tatiyāniddiṭṭhassa pacchāvaṭṭhānato ‘‘ syādisyādinā ’’ ti sutte paṭipāṭiyā padhānabhāvena vattumiṭṭhattā .
Parappayogo-bhimatoti heṭṭhā vuttasuttena pubbanipāte patte ‘‘ rājadantādīsu para ’’ ntīminā (2-2-30) paranipāto-bhimato , vacanenāti- ‘‘ bahulan ’’ ti vacanena , pubbakā layuttassa parappayogo-bhimatoti rājadantādipāṭhato evā-bhimato .
Kamampaccanādarāti iminā padhānabhāvenā-kkamassa vattumiṭṭhattamāha .
Saro ādi yassa taṃ sarādi , saṅkho ca dundubhi ca vīṇā ca , udukkhalañca musalo ca , dhanapati ca rāmo ca kesavocāti viggaho .
Jaṃdaṃsaddā jāyāsaddasamānatthā asaṅkhyā-jañca pati ca , dañca paticāti viggaho , avantayo ca assakāca , aggi ca indocāti viggaho , taṃnivāsimhi gahite avanti ca assakocāti ekattenapi viggaho vattati .
Dvandasamāso- yaṃ dvandasadisattā dvando , dve ca dve ca padāni dvandānīti hi ubhayatthappadhāno- yaṃ dvandasaddo .