14. Pubba
Mahāvākyarūpattā
M0.279 pakaraṇassa tadapekkhāya vākyekadesattaṃ ‘‘ vattamāne tianti , bhavissati ’’ ccādīnaṃ vākyānanti āha ‘ vākyekadesehī ’ ti .Atoyevamāha-vākyāvayavoparo-dhunā karīyate ’ ti .
Vidhivākyattamassa dassetvā niyamavākyattaṃ dāni dassetuṃ ‘ athavā niyamatthamidantyādīna ’ ntyāha .
Niyamasuttattameva phuṭayati ‘ tehi ’ ccādinā .
Tehi tehi suttehīti ‘‘ vattamāneti anti ’’ ccādīhi tehi tehi suttehi .
Imināti ‘‘ pubbaparā ’’ dinā iminā suttena .
Nanu tumhāmhasesesūti ettake vuccamāne ‘ tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesū ’ ti ayaṃ viseso kuto gamyate yenevaṃ vivaṭaṃtyāha- ‘ kattukamme ’ ccādi .
Kattādīsu vidhānañca vakkhati .
Kattukammānamevāti iminā bhāvaṃ byavacchindati .
Tathā ca vakkhati- ‘ tumhāmhasaddavacanīyattābhāvā ’ ti .
Asatvabhūtāyeccādikamekavacana sambhave kāraṇaṃ , tumhāmheccādikantu paṭhamapurisasambhave .
Tumhāmhasesesu hontā majjhimuttamapaṭhamā kathaṃ bhāvādīsu viññāyanti kathañca tumhāmhādisaddavacanīyassa kārakatthassākhyātena tattha vihitena saññāvibhattā tumhāmhādisaddappayogābhāvoccāsaṅkiya yaṃ vuttaṃ vuttiyaṃ taṃdāni vivarantena ‘ yadi bhāvādīsu mānādayo na vidhīyante tadāmānādīsu paresu bhāvādīsu kyalādīnaṃ vidhānameva nopapajjatī ’ ti iminā sāmatthiyena tumhādīsu kārakesu majjhimādīnaṃ bhāvo viññāyati teneva tumhādikārakatthassa tattha vihitenākhyātena saññāpitattā tumhādisaddappayogo nāma na hotīti dassetuṃ ‘ tumhādisvi ’ ccādikamāraddhaṃ .
Yajjevaṃ tumhādisaddappayogoyeva na siyā ccāha- ‘ yajjeva miccādi .
Parihāramāha- ‘ sasaddenā ’ ti .
Tumhādisaddena .
Brāhmaṇāiccanenābhihitameva bahuttaṃ bahavoti vacanenānujjate .
Vacanābhāve kathaṃ tulyādhikaraṇattaṃtyāha- ‘ anujjamānassi ’ ccādi .
Anujjamānassātianuvaditabbassa gacchaticcādinā niddiṭṭhassa kattuno .
Anuvādenāti
M0.280 ( tumhādi ) anuvādena .‘‘ Nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo ’’ ti (3-1-5) kaccānavacanaṃ , tenāha- ‘ tenevi ’ ccādi .
Asamānādhikaraṇattā hi ‘ tayāpaccate ’ ccādo na bhavati .
Tathāhi tayeccetaṃ kattuvācī paccateccetaṃ kammavācī kamme ākhyātappaccaya vidhānato .
‘ Ehi maññe rathena gamissasī ’ ti pāṇiniyātimatanipphādanakkamo ( nirassa ) te ‘ parihāse ’ ccādinā .
Maññatissa payogeti upapadavasena manadhātussa payoge .
Dhātumhāti gamiādito .
Uttama purisekavacane patteti gamissāmīti patte .
Majjhimobhimatoti gamissasītyabhimato .
Majjhime patteti maññaseti patte , uttamekavacana miṭṭhanti maññetiṭṭhaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ maññase tvaṃ rathena gamissāmīti vattabbe maññe tvaṃ rathena gamissasīti bhavatīti ( vuttan ’’ ti ).
Ehi maññeccādi na kiñci vuttaṃ vuttiyaṃ .
Yathāsavisayevamajjhimuttamā sampajjanti , tathāsambandhamupadassayamāha- ‘ evametthābhisambandho ’ ccādi .
Parābhimataṃ sambandhaṃ kurumāno āha- ‘ natveva ’ miccādi .
Athoccateccādinā parādhippāyamāha- ‘ yade ’ ccādi .
Yadevamabhisambandhoti ‘ maññase tvaṃ rathena gacchāmī ’ ti yadā evamabhisambandho karīyatītyattho .
So cevamanugatoti ‘ maññe ahaṃ tvaṃ rathena gacchasi ’ ccevaṃ so ca payogo anugatotyattho .
Pakārantarakappanāyāti ‘ maññase tvaṃ rathena gacchāmī ’ ti antarakappanāya .