16. Kattu
Kiṃ lakkhaṇo-yaṃ kattāiccāha- ‘ kattari ’ ccādi , gacchati devadattoccādo kattari patiṭṭhitaṃ , pacatyodanaṃ devadattoccādo kamme patiṭṭhitaṃ kiriyaṃ karotīti sambandho , karotīti ca iminā anvattha byapadesova siddho-yaṃ kattu vohāroti ñāpeti , kenaci payujjamānopi sake kamme sayameva padhānattamanubhavatīti ‘ payutto vā padhānabhāvenā ’ ti vuttaṃ hoti cettha-
Padhānatāya yo kattu , kammaṭṭhaṃ kurute kriyaṃ ;
Sā kattā nāmappayutto , payutto vātyayaṃ dvidhāti .
Tattha purisena katanti appayutto , purisena karoti devadattoti payutto , nanu kiriyā-yamabyavadhānena karaṇādhikaraṇe heva
M0.92 sādhyate kattārā tu dūraṭṭhena , tathāsati kathamanekasādhanasādhanīyaṃ kiriyaṃ kattāva karoti mukhyabhāvenāparetvamukhyabhāvenāti vuccate-Kattutoññesamubbhūtyā , vivittālocanādinā [ vavivekeca dassanāti vākyapadīye , pavivekeca kārakantharāmabhāvedissabhe kattarikriyā atthi bhavati vijjaticcādo titaṭīkā , tatiyapāthānaṃpāta 100, naṃpāta 243];
Dūrādapyupakāritte , kattu vāttappadhānatā .
Ayamettha attho ‘‘ kattuno sakāsā aññesaṃ karaṇādīnaṃ ubbhūtyā sambhavenaca , tathāhi pasiddhakaraṇasabhāvopi pharasu kattāyattavuttitāyādhikaraṇambha vati ‘ pharasumhi ṭhapetvā chindatī ’ ti , vivittassa karaṇādīhi puthabbhūtassa , kattuno kiriyāya ālocanena dassanena ca ‘ devadatto atthi bhavati vijjatī ’ ti [ vuthabbhūtassānena ālocanena dassanenaca kattunodevadattenadevadattaṃ bhavati vijjatīti ( potthake )], ādisaddena karaṇādino ( tadadhīna ) pavattiādīnaṃ gahaṇaṃ , iminā kāraṇena dūrato upakārittepi kattuyeva sappadhānatā siyā ’’ ti , punapi-
Thālyādīnantu kattuttaṃ , hotevācetanānapi ;
Yato saddassa vutyatthe , micchātyāsena-nādinā .
Ayamettha attho ‘‘ acetanānampi thālīasiādīnaṃ kattuttambhavati yathāvaṇṇitasappadhānattanimittābhāvepi , kasmāti ce yato kāraṇā atthe attano abhidheyyesaddassa vutti paṭipatti anādinā micchābhyāsenabhavati tasmā thālyādīnantiādi pakataṃ , kiṃ vuttaṃ hoti ‘‘ aññathā saddattho , aññathā sabhāvattho , na hi saddo bāhye vatthumhi byāpāramāpajjati , tathāhi–
Aññathe vāggi saṃsaggā , dāhaṃ daḍḍhoti maññati ;
Aññathā dāhasaddena , dāhattho sampatīyate .
Bāhyapadatthassa sabhāvo viya hutvā micchābhyāsena anādinā pana pavattena bāhye vatthūni avijjamānena karaṇabhūtena thālyādīnaṃ kattuttaṃ hotī ’’ ti .
Atha ca pana–
Vatticchādo
M0.93 pavattehi , sappadhānatta hetuhi ;Kattudhammehi vuttehi , kattā saddāva ñāyate .
Ekassāmukhyavatthāhi , bhedena parikappane ;
Kammattaṃ karaṇattañca , kattuttaṃ copajāyate .
Vuttehīti ‘ kattutoññesamubbhūtyā ’ ccādinā , saddāvāti sadde tedhammā hontu vā mā vā kattusambandhiyathāvuttadhammavacanicchāya saddatova kattā patīyate , niyamena na vatthutoti attho , amukhyā vatthāhīti buddhiyā tadākāratāya pariṇāmāvatthāhi , hantyatta nāvattānanti ekassevāttano kammattādi jāyate , atoyevāccantamasantopi aṅkuro jananakiriyāya kattā bhavati ‘ aṅkuro jāyate ’ ti , vuttaṃ hi–
Purāsañjanito [ purāsañjātito ] bhāvā , buddhayavatthāni bandhano ;
Avasiṭṭho satāññena , kattā bhavati jātiyāiti .
Satā aññena devadattādinā .
Kintaṃ karaṇaṃ nāmāti āha- ‘ yo panā ’ tiādi , yoti yo padattho , iminā idaṃ dīpeti ‘‘ karaṇabyapadesāya suttantarābhāvepi karotyaneneti karaṇantyanvatthato pasiddho-yaṃ karaṇavohāro ’’ ti , atredaṃ paṭibhānaṃ–
Yaṃ vattumicchitaṃ kattu , kriyāyaccantasādhanaṃ ;
Karaṇantaṃ dvidhā hoti , bāhyabbhantarabhedatoti .
Tattha yaṃvattumicchitaṃtyādinā idaṃ dasseti- ‘‘ na vatthuto kiñci karaṇaṃ nāma atthi , vacanicchāvasena pana pasiddhakaraṇānampi pharasuādīnaṃ ‘ pharasu chindati , pharasumhi chindatī ’ ti kattuadhikaraṇattassapi , pasiddhādhikaraṇānampi tadanuttādivisesasambhave thālyā pacatī ’ ti karaṇattassapi dassanato vacanicchātoyeva karaṇaṃ kārakaṃ viññeyyan ’’ ti , tañca duvidhanti āha- ‘ dvidhā hotī ’ tiādi , tattha asinā chindatīti bāhyaṃ , cakkhunā passatītyabbhantaraṃ .
Kiriyānimittattā kārakanti iminā kārakasaddassa nimittapariyāyattamāha .
Pakati yābhirūpoccādo
M0.94 kiriyāyāvijjamānattā sambandhamattaṃ viññāyatīti sambandhalakkhaṇā chaṭṭhī siyā , samena dhāvatītyādo tu kiriyāya vijjamānattepi kammattaṃ vattumicchitanti dutiyā siyā , samaṃ dhāvati visamaṃ dhāvatītyattho , tathā dvidoṇenāti dvedoṇe kiṇātītyattho , pañcakenāti pañca parimāṇassa pañcako pañcakaṃ vaggaṃ katvā pasavo kiṇāti pañcapañca katvā kiṇātītyatthoti vāttikakārena ‘ tatiyā vidhānāyopasaṅkhyānaṃ ’ kataṃ , taṃ dassetumāha- ‘ pakatiādīhī ’ tiādi , yatthesaṃkaraṇabhāvoti yassaṃ kiriyāyame sampakatyādīnaṃ karaṇattaṃ , taṃ kiriyaṃ kathayatīti sambandho , sabbasseva padatthassa sattābyabhicārato āha- ‘ bhū ’ iccādi , pakatiyābhirūpoti sabhāvenāyamabhirūpo bhavati , na tu vatthālaṅkārādinetyattho , karotissa gammamānatte pana pakatiyābhirūpo katotiādi , tadā kattariyeva tatiyā , yaṃ yasmā aññagotto gotamo na hoti atoca gotamo bhavatīti sambandho , nanuca dvidoṇa pañcakā kayampaṭicca kammabhūtā honti dvidoṇādinā keyattā tato kimuccate ‘ kayampaṭicca dvidoṇapañcakā karaṇāni bhavantī ’ tyā saṅkīyāha- ‘ tathāhi ’ ccādi , idaṃ vuttaṃ hoti- ‘‘ dvidoṇādisaddena hi na gayhupagaṃ vatthumuccati , tehi pana dvidoṇādyatthaṃ mūlaṃ tādatthiyā bhihitanti na vuttadosāvasaro ’’ ti .