1. Ṇo vāpacce
Nanu
M0.189 ca ‘ ṇo vāpacce ’ ti vacanato kathaṃ pakativisayāvagamo siyā .Yathākathañci pakativisayāvagamepi sāmaññavacanato pana dhammenāpaccantyādo yato kutoci dhammeniccāditopi siyā ṇā dipaccayotyāsaṅkiyāha ‘ apaccavatā ’ ccādi .
Apaccassāti apaccatthassa , apaccavatāti ‘‘ ṇo vāpacce ’’ ti vasiṭṭhādyatthasseva pariggahaṇāya sāmaññavacanato yo apaccavā tato , atthato pana asambhavā dabbācakasaddāva sāmatthiyena chaṭṭhiyantā sabbaliṅgavacanā jāyateti viññātabbaṃ .
Dhammasmāpaccaṃtyādīsu ṇādippaccayo ( na jāyate ) ti sambandho .
Dhammenāti dhammena karaṇabhūtena .
Dhammāyāti dhammatthaṃ , dhammasmāti dhammahetunā , tato asambhave kāraṇamāha ‘ sāpekkhattā ’ ti .
Sāpekkhattameva samattheti ‘ apaccavāhi ’ ccādinā , dhammenāpaccaṃ kassāti pucchitvā devadattassāti apekkhiyamānaṃ vadati .
Devadattassāti apaccavā devadattādi apekkhīyateti sambandho , hisaddo hetumhi .
Na hettha ṇādivutti aññattha [ nahetakāmantattha ( potthake )] sāpekkhattā kambalo vasiṭṭhassāpaccaṃ devadattassāti ettha pana vasiṭṭho-paccavāti tato chaṭṭhiyantā hoticcāsaṅkiyāha- ‘ na ce ’ ccādi .
Na ca hotīti sambandho .
Kāraṇamāha- ‘ asambandhā ’ ti .
Na hettha sambandho vasiṭṭhassa kambalāpekkhattena apaccassa ca devadattāpekkhattenātthantarāpekkhāya vasiṭṭhassāpaccena sambandhābhāvāyeva vasiṭṭhassa apaccaṃ vāsiṭṭhoti ṇādivuttiyā bhāve sāmatthiyaṃ natthi , samatthañhi vasiṭṭhaṃ rājapurisādi samāsavuttiyamekatthattamiva vāsiṭṭhādiṇādivuttiyaṃ ṇādippaccayamupajanayati , nāsamatthaṃ , tato sabbamevetammanasi nidhāya vuttaṃ- ‘ asambandhā ’ ti .
Yadi
M0.190 panettha ṇādippaccayo sabbathā sambandhamapekkhate , tadā visesato yassāpaccena sambandho tatova janakato so siyāti dassetumāha- ‘ yajjeva ’ miccādi .Yo janakoti yoyo yassa yassa apaccassa janako .
Tatoyevāti tasmātasmā janakatoyeva .
Siyāti tasmiṃ tasmiṃ apaccatthe ṇādippaccayo siyā .
Tattha hetumāha- ‘ tassevāpaccena yogā ’ ti .
Yogāti apaccasambandhato , na mūlappakatitoti paramappakatito na hotīti vuttaṃ hoti .
Hetumāha- ‘ ayogā , ti , vacanābhāvampettha dassetuṃ ce ’ tyādi vuttaṃ .
Vacananti suttaṃ , sambandhābhāvā ( tādisavacanābhāvā ) ca mūlappakatito ṇādippaccayassābhāvaṃ dassetvā idāni mūlappakatitovāssābhimatabhāvaṃ dassetuṃ ‘ mūlappakatito ’ ccādi vuttaṃ .
Kathampanidaṃ viññāyaticcādinā janakassevābyāhitassāpaccena mukhya sambandhamānīya idamayuttantyādinā byavahitajanitassāpyapaccayassa paramappakatiyābhisambandhasabbhāvaṃ vatvā taṃ sādhayitumārabhate ‘ katha ’ miccādi , evaṃ hiccādi kathaṃpanidamiccādinā yathāvuttassa samattha navākyaṃ , hiyasmā taṃ disvā tathā pucchito devadattassavātiādinā uppādetārameva niddisati , nāttānaṃ pitāmaho , tasmā uppādetāyevāpaccena sambajjhati na pitāmahoti yojetvā adhippāyo veditabbo .
Idaṃ yathāvuttamuppādetuniddisanaṃ , tena apaccena saddhiṃ uppādetuyeva janakasseva yogo sambandho paṭipādetuṃ na sakkāti sambandho .
Tantitaṃ [ tattha-iti ( pañcikāyaṃ )] pucchānimittaṃ , tenāti apaccena .
Apatananti narake apatanaṃ bhavati , soti yoso yassātyaniyamaniddiṭṭho so ñātuṃ na icchitoti sambandho .
Iminā idaṃ dīpeti- ‘‘ napatatyanena naraketyapaccanti vuccati apaccenānena yassakassaci avisesenāpatanambhavati narake soso tāya pucchāya ñātuṃ na icchito ’’ ti .
So vāti
M0.191 kassāyaṃ puttoti pucchāyānurodhane so uppādetāyeva ñātumicchitoti sambandho .Tusaddo cetthāpaccena narakāpātasabba janajānanicchāvisesajotako , yadi siyāti sambandho , attānampi niddiseyya na kevalamuppādetāraṃ , atthiccādi pitāmahassa attanopi niddese kāraṇavacanaṃ , taṃ apaccaṃ nimittaṃ kāraṇaṃ , yassa taṃ taṃnimittaṃ tasmā [ katvā ( potthake )] evaṃ diṭṭhiko hiccādinā yathāvuttaṃ samattheti .
Byavahitajanitenāpīti byavahitena kattunā janitenāpi , karaṇe cāyaṃ tatiyā , hetumhi vā .
Kasmā evaṃ diṭṭhikoti āha ‘ yaṃ nimittaṃ hi ’ ccādi .
Hisaddo yasmādatthe .
Yassāti pubbajassa , tena apaccena apatanaṃ tadapatanaṃ tato , idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ tena byavahitajanitenāpi pumunā pubbajopi narakaṃ na patati so pubbajassāpya paccaṃ bhavati yathāvuttena nibbacanenā ’’ ti .
Tasmāccassa pubbe vuttayasmātyanenābhisambandho veditabbo .
Upapatyantaramāha- ‘ upacāratove ’ ccādi .
Pubba pubbabhāve satīti pubbassa pubbassa vijjamānatte sati .
Byavahitena janite apaccepi nimittaṃ apāyāpatakāraṇabhāvo atthiye vāti sambandho .
Kesanti āha- ‘ pubbesanti pubbajānanti attho , ke nāti āha- ‘ pārampariyenā ’ ti .
Abhedopacārenāti pubbapubbabhāve saticcādinā vuttanayena janakassa viya pārampariyenapubbesampinimittatā vato janakasadisattā janakāva nāma te siyunti evamabhedena upacaraṇato cintanatoti attho .
Ubhayathāti ñāyena upacārenacāti ubhayena pakārena , evamubhayathāpi mūlappakatiyā paccenābhisambandhā kathamanantara [ manantarādi ( potthake )( tattha ) potthake ] janitenāpaccenādipurisasambandhoyena tato ṇādippaccayo siyāti nāsaṅknīyaṃ .
Tato cāti mūlappakatito ca , apaccasāmaññavacanicchāyanti itthi punnapuṃsakattavisesopaggāhi apaccasāmaññassa vacanicchāyaṃ .
Evammūlakatito- paccasāmaññena ṇādippaccayaṃ vavatthapetvā idāni apaccāditopi hoteva ṇādi sāmaññavidhānā .
So ca bahulādhikārato
M0.192 gurujanāyattattā tanniyogācaraṇena pasatthe yevāpacce byavahitajanitepi itthivajjite siyāti dassetumāha ‘ nattādīhi ’ ccādi .Satiyeva gurujane sappadhānabhāvena kucchite-paccetu nattādīvuttīhi vasiṭṭhādīhi ṇādippaccayo hoti vāsiṭṭhotiādi , itthiyañca na hoti vāsiṭṭhītiādi .
Atthatoti sāmatthiyato .
Apacce vidhīyamāno paccayo apaccavatā jāyamāno tassāpaccanti atthe jāyati .
Socāya matthaviseso cha ( ṭṭhiyanta ) tābhāve kathaṃ siyāti idamettha sāmatthiyaṃ .
Anantare vāpacce putte-bhidheyya nattādo vāpacce-bhidheyyāti sasambandho .
Kutoci apaccavatā nattādo eva .
Idañca sabbambahulavacaneva sampajjatīti āha- ‘ bahulādhikārā ’ ti .
Apacceti ekavacanena niddese pumunā napuṃsakena kariyati , tene kasmiṃ yevāpacce siyā , na bahūsu vasiṭṭhassāpaccāni vāsiṭṭhāni , na citthi vāsiṭṭhāni , na citthiyaṃ vāsiṭṭhītyāsaṅkiyāha- ‘ idañce ’ ccādi .
Idañca apaccavacanañca .
Iminā cettha tathā nissayakaraṇaṃ dasseti .
Tassa vacanicchābhāvatoti tassa liṅgavacanassa sutte vattumicchāyābhāvatoti attho .
Kiṃ pana kāraṇaṃ sutte liṅgavacanāvacanicchāyaṃ tassāppadhānattā yenakenaci liṅgādinā niddeso-vassaṃ kattabboti nānantariyakattā tassehopādānaṃ , yathādhaññatthinopalālādinopyappadhānassopādānanti .
Tatoyevāha- ‘ upalakkhīyassettha padhānattā ’ ccādi .
Itthipumattayuttajaññaviseso upalakkhīyo , apaccetīdamupalakkhaṇaṃ , sayanti yathāvuttamupalakkhaṇaṃ sayaṃ .
Kāriyappaṭipattiyāti pume napuṃsakepacce-bhidheyye vidhi hoticcevaṃ kāriyappaṭipattiyā vattuṃ na iṭṭhaṃ .
Vacanantarepi aññasmiṃ vacane .
Āṇīti ṇippaccayasuttaṃ vadati .
Agottāditoti yogottassādibhūto na hoti , tato , teneva ‘‘ āṇī ’’ ti sutte (4-5) vakkhati- ‘ akārantamattatovāyaṃṇina gottādibhūtato ’ ti .
Vākyasamāsāpīti yathāsaṅkhyenāha .
Tasmiṃ attheti tasmiṃ vākyopadassite atthe , tanti vākyaṃ .
Samāsavuttiñca nivatteyyunti sambandho .
Satipanāti
M0.193 vākāre sati tu aniccattā ṇappaccayassa .Sopīti samāsopi , samāsotiādinā pakkhantaramāha .
Tena vākyasijjhanena .
Pakkhe vākyasamāsāpi siyunti pakkhe samāsavuttiyā eva bādhitattā pakkhantare ṇādivutti na bādhīyatīti vākyavuttiyopi siyunti attho .