26. Pañca
Avadhīyate visilissate etasmātyavadhi , avapubbāya dhādhātuto avadhimhi ‘‘ dādhātvī ’’ ti (5-45) i .
Yato-vadhīyate kiñci , kriyāpubbaṃ kutocipi ;
Calañcācalamaññañca , taṃ vadantya vadhimbudhā .
Etthāyamattho ‘‘ yatokutocipi attho kiñci vatthuavadhīyate saṃyogassa vā kiriyānimittaṃ gamanadānādikiriyāpubbaṃ visilissate sayaṃ vā apeti aññena vā visuṃ karīyate , tamevaṃvidhaṃ calañcā calañca visilesaparicchedabhūtaṃ padatthamavadhiṃ vadanti budhā tabbiduno ’’ ti , taṃ yathā dhāvatāssā puriso patati , purisaṃ pāteti vā , rukkhā paṇṇaṃ
M0.103 patati , paṇṇaṃ pāteti vāti , soca tidhāpyuccate visayabhedena , yathā–Niddiṭṭhavisayo koci , upāttavisayo tathā ;
Anumeyyavisayo cāti , tidhāvadhi samīritoti .
Tattha niddiṭṭhā vacanopanītā kiriyā visayo yattha so niddiṭṭha visayo vadhi , yathā- ‘ gāmasmā āgato ’ ti , upāttājjhāhaṭā kiriyā visayo yattha so upāttavisayo , yathā- ‘ valāhakā vijjotate ’ ti , valāhakā nikkhamma vijjobhateti attho , anumeyyā kiriyā visayo yattha so anumeyyavisayo , yathā ‘ māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā ’ ti , ettha abhirūpaguṇena ukkaṃsanamanumeyyaṃ , atoyevetthāyameva saññā paripphuṭā viññāyatīti na kācidiha saññā paribhāsīyate byāmohakāriṇī , athāvadhismāti vuccamāne ‘ padatthāvadhismā ’ ti kuto-vasīyate yenevaṃ vivaraṇaṃ katantyāsaṅkiyāha-padāna ’ miccādi .
Yathā gāmasmātiādinā idaṃ dīpeti ‘‘ na kevalaṃ kāyasaṃsaggapubbakova visileso , kiñcarahi buddhisaṃsaggapubbakopi , atthi ceha buddhisaṃsagga pubbako , tathāhi corehi bhāyatityādo yo ( bhaya ) pekkhaṇa sīlo bhavati , so yadi maṃ corā passeyyuṃ , dhuvaṃ me maraṇanti vicārento te buddhiyā pappoti pappuyya ca tato nivattate , tathā corehi tāyatityādo yo ekassa mitto bhavati so yadyetaṃ corā passeyyuṃ dhuvamassa maraṇanti passanto te buddhiyā patvā tato nivattayatītyavadhittā avadhismāva sabbattha pañcamī ’’ ti , parehi pana etādisesu sabbattha paṭipattuvisesānuggahāya sutteheva papañco kato , idha pana sāmaññavacaneneva siddhattā tadanuggahāya udāharaṇeheva papañcitaṃ , bhītibhāyanatthānanti bhīti tāyanānaṃ attho yesaṃ te bhītitāyanatthā tesanti attho , nanu bhītyatthānaṃ payoge bhayahetu sambhavati natu tāyanatthānanti , nesa doso , tāyanañhi rakkhanamuccate [ sāyanāhi rakkhanamuppajjabhe ( potthake )] tañca bhayahetuto vetyāha- ‘ yo
M0.104 bhayahetu ’ tiādi , iminā ca ‘‘ bhītyatthānaṃ bhayahetu ’’ ti (1-4-25) pāṇiniyānamapādānasaññā suttampaṭikkhipati , tatoti bhayahetuto , tesanti bhayatāyanānaṃ , bhayamaniṭṭhapātasaṅkā , uttāsotyattho , tāyana maniṭṭhapātato parirakkhanaṃ , yathā dassanaṃ hontevātīminā vacanicchāyeva padhānattamāha , ko hi lokiyaṃ vacanicchamativattituṃ sakkoti , tathāhi sabbeva dabbādayo sabbakārakasattiyuttāva , tatthāyaṃ kārakavibhāgo vacanicchāvaseneva , taṃ yathā ‘ valāhako vijjotate , valāhakena vijjotate , valāhake vijjotate ’ ti .Parāpubbassātiādinā ‘‘ parājissāsayho ’’ ti (1-4-26) saññāsuttaṃ paccakkhāti , asayho atthoti sahituṃ abhibhavitumasamattho attho , ajjhenasakāsāiccādinā udāharaṇatthamācikkhati , nanucevamatthaṃ vadatā yaññadattassāsayhattaṃ vuttaṃ , taṃ kathaṃ ajjhayanassāsayhattaṃ , yenāsayhattassāvadhittaṃ paṭipādayati tyāsaṅkiyāha- ‘ yaññadattānabhibhavo ’ ccādi , asayhotīmassa paccudāharaṇaṃ paṭipādayati ‘ yo pani ’ ccādi .
‘‘ Vāraṇatthānamicchito ’’ ti (1-4-27) suttitaṃ , tadāha ‘ vāraṇatthāna ’ miccādi , vāraṇamattho yesaṃ te vāraṇatthā , avadhimattavacanicchāyanti visesato vidhānamantarenā vadhimatta vacanicchāyaṃ , visesavidhāneti icchitoti visesavidhāne , cittassāvadhivacanicchāyampana cittato pāpaṃ nivārayeti bhavati .
‘‘ Rakkhanatthānamicchitan ’’ ti (2-6-3) suttitaṃ , tadāha- ‘ rakkhanatthāna ’ miccādi , kesañcīti kaccāyanādike dasseti .
‘‘ Antaradhāne yenādassanamicchatī ’’ ti (1-4-28) saññāsuttamāraddhaṃ , tadāha- ‘ antaradhāne ’ ccādi , ayamupajjhāyo yadi maṃ passatīti sambandho , dassane dosaṃ takketi ‘ nuna ’ miccādinā , pesanamasakkārapubbako niyogo , ajjhesanaṃ sakkārapubbako , maññamāno sissā ahaṃ kathannāma byavahito bhavāmīti antaradhāne byavadhāna nimittaṃ , yena attano adassanamicchatīti sambandho , antaradhāneti nimittasattamīcāyaṃ , ato āha- ‘ byavadhānanimittan ’ ti , byavahitoti antarahito , māmaṃ upajjhāyotyādinā udāharaṇatthamāha , byavadhānatthaṃ byavahitatthaṃ ,‘‘ antaradhāneti kiṃ core na didikkhatī ’’ ti paccudāhaṭaṃ
M0.105 parehi , tampaṭipādayamāha- ‘ yatthādassana ’ miccādi , core na didikkhatī ( tya ), tra hi yo core na didikkhati tehi attano adassanamicchatīti na antaradhānanimittaṃ , kintupaghātanivatyatthaṃ , kintupaghātanivattiyāti evaṃ maññate ‘‘ nātrāntaradhāname ( vāvaseyaṃ ), kintu tannimitto paghātanivattipi ,‘ upajjhāyā antaradhāyatī ’ tyatra vināpyupaghātasambhavamantaradhānasampādanameva sambhavatī ’’ ti .Icchatiggahaṇaṃ kimatthaṃ adassanicchāyaṃ sati satyapi dassane yathāsiyā ’’ ti vuttaṃ ,( taṃ ) paṭipādayamāha- ‘ adassanicchāyampani ’ ccādi , satīpi dassaneti upajjhāyena dassane satīpi , tatoti upajjhāyato , avadhirūpatā evāti upajjhāyassāvadhirūpatā eva .
‘‘ Ākhyāto payoge ’’ ti (1-4-29) paravacanaṃ , tadāha ‘ upayoge ’ ccādi , niyamapubbakaṃ vijjāgahaṇamupayogo trādhippeto , upayogavacanasāmatthiyā vijjāgahaṇatthaṃ sissavattaṃ niyamo , tatoti ākhyātuto .
‘‘ Janikattuno pakatī ’’ ti (1-4-30) saññāsuttaṃ kataṃ , tadāha- ‘ janyatthassā ’ tiādi , janino attho janyattho , kintaṃ jananaṃ , tatoti janikattuhetuto , pakatisaddena kāraṇamattaṃ gahitaṃparehi ‘ puttā pamodā jāyate ’ ccādo puttāditopi yathā siyā ’ ti , duvidhaṃ ( hi ) kāraṇaṃ upādānakāraṇaṃ sahakārikāraṇañca , tattha kāriyenābhinnadeso ghaṭassa mattikāpiṇḍo upādānakāraṇaṃ , tasseva pana daṇḍacakkādi ( kāriyena bhinnadeso ) sahakārikāraṇaṃ , tesūpādānakāraṇasseha gahaṇe ’ siṅgā saro jāyate ’ ccatreva siyā , na tu ‘ puttā pamodā jāyate ’ ccādo , kārakantaravacanicchāyanti ettha kārakantarādivacanicchāyanti pāṭhena bhavitabbaṃ … etthantare sambandha vacanicchāyapi sambhavato , tatra tiṭṭhantīti tatraṭṭhā , tesaṃ , loko-naññathāvādī vohārikajano , tattha bhavā lokiyā , navattu paṭibaddhāti lokavacanicchamullaṅgiya ahameva vadāmīti sakajjhāsayena vadanto vattā , tappaṭibaddhā na hotīti attho .
‘‘ Pabhavo bhavatissā ’’ ti (1-4-31) suttitaṃ , tadāha- ‘ bhavatissā ’ tiādi , paṭhamato upalabbhatīti atthakathanena janyattho-tra na sambhavatīti vadati , nahi himavā gaṅgāya kāraṇaṃ , sā hi aññehi evakāraṇehi uppannā
M0.106 , himavati tu kevalaṃ paṭhamato upalabbhati .‘‘ Jigucchāvirāmapamādatthānumupasaṅkhyānaṃ ’’ ti ( 1-4-24vā ) vuttaṃ , tadāha- ‘ viramaṇatthe ’ tyādi , jigucchāpamādatthadhātuyoge pana kammādhikaraṇavacanicchā dissatīti vuttaṃ , avadhivacanicchāpi pana dissake ‘ jigucchati nāhiriko pāpā ’ ti , dhammā pamajjatītipi hoteva paṭisedhābhāvā .
‘‘ Aññārāditararite disāsaddāñcuttarapadācāhi yutte ’’ ti (2-3-29) suttitaṃ , tadāha- ‘ aññasaddayoge ’ ccādi , yatoti devadattādito ,‘‘ aññaityatthaggahaṇaṃ , tena pariyāyappayogepi bhavatī ’’ ti aññehi byākhyātattā āha- ‘ bhinno devadattā ’ ti , ārāsaddassa dūratthattā āsavakkhayato ārā dūro bhavatī ( tyattho u ) pādīyatetyāha ‘ ārāsaddo dūrattho ’ ti , niddissamānapaṭiyogīti ‘ devadatto sūro ’ ti niddissamānassa kassaci yo so dutiyo , so paṭiyogī .
Disādesakālavuttīnaṃ disāsaddattena pariggahato āha ‘ disā desakālavācīnaṃ yoge ’ ti , pubbeva sambodhātiādīni kālavācīyoge udāharaṇāni , añcuttarapadaācaāhipaccayayo getviha nodāhaṭaṃ .
‘‘ Pañcamīvidhāne lyaplope kammanyupasaṅkhyānaṃ ‘‘ adhikaraṇe copasaṅkhyāna ’’ miti ( 2-3-28-vā ) vāttikaṃ , tadāha ‘ yattha ’ ccādi , lyappaccayassa yatrāppayogo , tassattho ce gamyate , so lyaplopo , tvālopo lyapalopotyaviseso , pāsāda māruyha pekkhati āsane upavisitvā pekkhatīti idaṃ visayo padassanaṃ pubbaṃ yassāti kiriyāvisesane samāso , vakkhamānasabbadassanesupi pāsādato-pakkamanalesasabbhāvā pāsādo ( yevā ) vadhirūpena vattumiṭṭhoti dassetumāha- ‘ tathāhi ’ ccādi , apakkamati tato taṃ dassananti tato pāsādato tassa daṭṭhuno dassanaṃ cakkhundriyaṃ apakkamatyapayātītyattho , avadhibhāvo pāsādassāti viññāyati , yesanti vesesikānaṃ , te hyevamācikkhanti ‘‘ indriyesu cakkhundriyaṃ cakkhugoḷakato-ccantasukhumabhāvena nikkhamma visālībhavantaṃ visayadesamupagamma sakalamattanā diṭṭhaṃ passati raṃsirūpena , yathā kāhalā mūle kisā aggemahatī , tathā ñāṇindriyānī ’’ ti , adhiṭṭhānadesanti indriyādhiṭṭhānabhūtaṃ cakkhugoḷakadesaṃ , visayappavattīti gocare
M0.107 pavatti , santatiyāti indriyapabandhassa , adhiṭṭhāna manindriyaṃ nāpajjateti sambandho , tatoti pāsādato , apakkantyāti apagamanena , yajjapi cakkhundriyaṃ cakkhugoḷakato bahi niggacchati , tathāpipāsādaṭṭhassacakkhugoḷakā niggacchatīti pāsādassāpyavadhibhāvo , yesantūti khaṇikavādīnantu , indriyādhiṭṭhānampatte visaye viññāṇalakkhaṇaṃ kāriyaṃ karonti sīlenāti pattakārīni , anindriyādhiṭṭhānadoso neti sambandho , tatoti pāsādato , yesampanāti khaṇikavādinova dasseti , atra hi cattāro pakkhā pattakārīnindriyāni , appattakārīni , cakkhusotāni appattakārīni sesāni vuttaviparitāni , cakkhuyeva pattakārī sesamaññatheti , catusveva tesu paṭhamapakkhadvayamupanyasya paṭipāditaṃ … tappaṭipādanenetaresampi paṭipāditattā , sabbasāmayikasādhāraṇattāsaddasatthassāti idaṃ ayuttamiva dissati … saddasatthassimassa buddhavacanopayogittena sogatasamayānuguṇappavattito , khaṇikavādino pana nissāyedaṃ sundarameva , manasikārādītiādisaddena cakkhuto [ cakkhunā ( potthake )] abhedo rūpāpāthagamo ca dassito , yoggadeseti dassanayogge padese .‘‘ Pucchanākhyānesu ca pañcamī vattabbā ’’ ti ( 2-3-28vā ) vuttaṃ , tadāha- ‘ pucchanasaddato ’ ccādi , pucchanākhyānesu sāmaññena pañcamīvidhāne-tippasaṅgaṃ dassetumāha- ‘ avassa ’ miccādi , kassāti pañho , devadattassetyākhyānaṃ , koso yañña dattoti pañho vidhirūpovāyaṃ , yo-ṅgadītyādyanuvādarūpamākhyānaṃ , aṅgadīkeyūrī .
‘‘ Yatocāddhakālanimmānaṃ tato pañcamī vattabbā ’’ ti ( 2-3-28vā ) vuttaṃ , tadāha- ‘ addha ’ ccādi , nimīyate paricchijjate yena taṃ nimānaṃ , tadeva nimmānaṃ .
‘‘ Addhassa paṭhamā sattamī ca vattabbā ’’ ti (2-3-28) vuttaṃ , tatthāyamattho ‘‘ taṃ yuttāti vattate , taṃ yuttā pañcamiyutthā parassāddhassa paṭhamā ca sattamī ca vattabbā ’’ ti , pāṭaliputtasmāti pañcami yuttaṃ , etāpi na vattabbāti dassetumāha- ‘ sattayojanānī ’ tiādi , atra hi yadā rājagahassa yojanañcābhedo vattumicchīyate , tadā pāṭaliputtasmā rājagahaṃ sattayojanānīti , bhedavacanicchāyantu ‘‘ sabbhāvo ’’ tyādinā (2-34) sattamī siddhā ‘ sattasu yojanesu ’ ti .
Tathāhi
M0.108 pāṭaliputtasmā sattasu yojanesu sati rājagahaṃbhavatītyayamattho patīyate , sattayojanasambandhibhavanaṃ rājagaha ( bhavana ) ssa lakkhaṇambhavati .Sambandhe chaṭṭhīti iminā ‘‘ taṃ yuttā kāle sattamī vattabbā ’’ ti ( 2-3-28vā ) vacanampaṭikkhipati .
‘‘ Karaṇeca thokappakicchakatipayassā sattavacanasse ’’ ti (2-3-33) suttitaṃ , tadāha- ‘ yadā iccādi , kicchādayotiādisaddena thokaappakatipaye saṅgaṇhāti , asattarūpanti addabbarūpaṃ , guṇe hetumhīti guṇapadatthe hetubhūte ‘‘ guṇe ’’ ti (2-21) pañcamīti attho , yathāvuttavidhāneneti ‘‘ guṇe ’’ ti sutte vuttavidhānena ,‘‘ guṇe ’’ ti sutte vuttavidhānena , yadātviccādinā paresaṃ viya karaṇe visuṃ vidhāne payojanaṃ natthīti dasseti .
Kattabbarūpassa calanassāti sambandho , samānādhikaraṇattena visesananti yojanā , samānādhikaraṇattenāti ca ‘ rañño puriso ’ tyādo asamānādhikaraṇassāpi visesanattadassanato vuttaṃ , samānādhikaraṇattena visesanabhāvo cāssa thokaguṇānvite calane vattamāno thokasaddo asattavacanova visesananti , tenevākhyāyate ‘ thokassa kammattā kamme dutiyā ’ ti .
Pañcamītyanuvattamāne ‘‘ dūrantikatthehi chaṭṭhī vā ’’ ti (2-3-34) vuttaṃ , tadāha ‘ dūranti katthehi ’ ccādi , avadhisambandhalakkhaṇāti avadhisambandhāva lakkhaṇaṃ nimittamāsaṃ pañcamīchaṭṭhīnaṃ tā tathā vuttā , vattumiṭṭhoti iminā vacanicchāyeva padhānattamāha , evaṃ carahi taṃtaṃ kārakavacanicchāyamaññāpi vibhattiyo kasmā nappayujjeyyunti āha- ‘ lokiyā cetthā ’ tiādi , ettha vibhattīnaṃ niyame lokiyā eva vacanicchā nibandhanaṃ kāraṇanti attho , pañcamīcātyanuvattamāne ‘‘ dūranti katthehi dutiyā ce ’’ ti (2-3-35) vuttaṃ ,‘‘ pañcamyadhikaraṇeca ’’(2-3-36) iccatra ca kārena dūranti katthehi sattamī ca vuttā pāṭi padikatthe sārasaṅgahakārādīhi , tadakkhippa aññāpadesena paṭikkhipituṃ kecityādi yaṃ vuttaṃ vuttiyaṃ , taṃ dassetumāha ’ kecīti sārasaṅgahādayo ’ tiādi .
Dūrāpādāvasecananti ayaṃ tesampaṭikkhepana yoti sambandho , itisaddo panettha parihīno , nahitantiādīsu tasaddenāsattarūpaṃ dūrādi vattumicchitantyavaseyaṃ , na hi taṃ gamyate , na hi tato gamyate , na hi tena gamyate , na hi tasmiṃ ṭhīyate ’ ti visuṃ sambandho
M0.109 vaseyo .Patīyantecāti co vattabbantarasamuccaye , atoceti vakkhamānahetuparāmāso , yanti yasmā atthe nipāto , vākyakāro vararuci , taṃsāmānādhikaraṇyatoti dūrādisā mānādhikaraṇyato , taṃyuttatopīti dūrādiyuttā gāmādisaddatopi , paccakkhantoti vākyakāravacanaṃ paccācikkhanto , tathāhyatrāyaṃ mahābhāssa pāṭho ‘‘ dūrantikatthehi pañcamīvidhāne taṃyuttā pañcamīpaṭisedho vattabbo dūrā gāmassa , tatrāpi dassanā anatthako-yampaṭisedho , tatrāpi hi pañcamī dissati–
Dūrasmāvasathā muttaṃ , dūrāpādāvasecanaṃ ;
Guruto kupitā dūrā , bhābyaṃ dūrā ca dassuhiti .
Atra dūrantiketyādi vattabbaṃ vākyakāravacanaṃ , dūrā gāmassāti tassodāharaṇaṃ , tatrāpiccādi paccakkhānabhāssaṃ , dūrasmāvasathāti āvasathassa dūreti atthohi bhāssapadīpe keyyaṭo , paṭhamo puriso yassa so paṭhamapuriso bhavati ‘‘ dūrantikā ’’ di (2-6-5) kaccāyanasutte suddhādiyogopi saṅgahito , tenāha– ‘ suddhappa mocanavivittappamāṇayoge ’ ti ,‘‘ dhātunāmānamupasaggayogādīsvapica ’’ iti (2-6-2) sutte caggahaṇato pabhutiyogo ca gahito , tenāha– ‘ pabhuti yogecā ’ ti , pabhutiyogecāti iminā pabhutyatthayogopi saṅgahito , teneva ‘ yatosarāmi attānan ’ ti udāhaṭaṃ .