1. A ādayo
Sabbavacanānaṃ sātthakaniratthakattabyabhicārittā ‘ idan ’ tiādinā sadiṭṭhantena saṃsayamupadassiya sātthakattamassa dassetuñca ‘ na tāva … pe … sātthakattā ’ ti vuttaṃ , ummattakādivākyamiti ‘ dasa dāḷimā , cha apūpā , kuṇḍamajājinaṃ , palālapiṇḍo ’ iccādikaṃ , avayavatthāna maññamaññanāti sambandhā samudāyatthābhāvato anatthakattaṃ , ādivākyanti ‘‘ manoseṭṭhā manomayā ’’ tiādivākyaṃ , sātthakattaṃ panassa padatthāna maññamaññābhisambandhassa patītito .
Atha aādyādisaddānaṃ sādhuttānvākhyānāya idaṃ vacanamiccādivikappantarasambhave kathaṃ niyamo vuttiyaṃ vuttenatthena sātthakattamiccāsaṅkiya tesamihānupayogittaṃ kamena paṭipādayitumāha ‘ vakkhamānatthamevida ’ miccādi ,’ ākārādayo niggahītantā ’ iccādinā vuttiyaṃ vakkhamāno attho yassa taṃ tathā vuttaṃ , sādhūnaṃ sādhusaddānaṃ anusāsanaṃ ākhyānaṃ attho payojanaṃ yassa tanti viggaho .
Sādhusaddānusāsanasaṅkāpettha ‘‘ katthettha kutrātrakvehidhā ’’ ti (4-100) ādinā katthādisaddānaṃ sādhuttānusāsanassa dassanato , lakkhaṇantarena sādhubhāvassa anvākhyātattāti āpubbādāiccasmā ‘‘ dādhātvī ’’ ti (5-45) ippaccaye ākāralope ca ādīti
M0.20 aādiyesanti aññapadatthasamāse yomhi ‘‘ yosu jhissa pume ’’ ti (2-93)‘ ṭe aādayo ’ ti , tayo ca cattālīsā cāti cattha samāse ‘‘ tadaminādīni ’’ ti cata lopeca rasse ca titālīsāti ,‘ vaṇṇa-vaṇṇane ’ iccasmā ‘‘ bhāvakārakesva ghaṇa ghakā ’’ ti (5-44) appaccayeyomhi ṭādese vaṇṇāiti ca sijjhanato , payoganiyamatthanti titālīsavaṇṇasaddesu paresu eva aādisaddo payujjīyatīti evaṃ payoganiyamatthaṃ , ayampi vikappantara sambhāvanā ‘‘ abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī ’’ ti (4-119) payoganiyamassā jhāyamānassa diṭṭhattā , ṭhānyādesatthanti aādisaddassa ṭhāne titālīsavaṇṇasaddā ādesā honti tesaṃ vā so iti , tadanurūpāyāti ṭhānyādesānurūpāya chaṭṭhī vibhattiyā , atoyevāti agamāgamianurūpāya chaṭṭhiyā abhāvato yeva , agamāgami bhāvatthanti aādisaddassa titālīsa vaṇṇasaddā āgamā honti tesaṃ vā so iti , etesupi saṅkā ,‘‘ yavāsare ’’(1-30)‘‘ suña sassa ’’ iti (2-53) ādesāgamānaṃ dassanena , āgama liṅgābhāvatoti ukāra kakāra makārānaṃ abhāvato , visesanavisessa bhāvatthanti titālīsavaṇṇasaddānaṃ aādisaddo visesanaṃ , te vā tasse-ti , etthāpi saṅkā ‘ nīluppala ’ miccādīnamaññattha visesanavisessa bhāvadassanā , saddalakkhaṇā nupayogatoti saddalakkhaṇena saddasaṅkharaṇassa pakatattā vuttaṃ , tattha kāraṇamāha- ‘ rūpavisesūpa lakkhaṇābhāvā ’ ti , rūpavisesassa upalakkhaṇa nimittaṃ tassaabhāvāti attho , na hi visesana visessabhāve paṭipādite aādyādisaddānaṃ rūpavisesassa saṅkharaṇaṃ kataṃ siyāti , yadi esova saddasaṅkharaṇanti gayheyya , tathā sati ‘ nīluppala ’ miccādīnampi vattabbatā āpajjeyyāti nāssa tadattha tāpi sambhāvīyate , loke sīhaguṇassa mānavake dassanato upacārena ‘ sīho-yaṃ mānavako ’ ti tagguṇajjhāropopi dissati , tadatthampetaṃ na hotīti dassanatthaṃ ‘ tagguṇajjhāropanatthampetaṃ na hotī ’ ti vuttaṃ , tassa aādisaddassa , tesaṃ titālīsavaṇṇasaddānaṃ vā guṇo aādittādi , tassa ajjhāropanaṃ-titālīsavaṇṇasaddesuM0.21 vā aādisaddeyeva vā āropanaṃ , tadatthampetaṃ suttaṃ na hotīti attho , tattha kāraṇamāha- ‘ atoyevā ’ tiādi , atoyeva rūpavisesūpalakkhaṇā bhāvatoyo , pakataṃ saddasaṅkharaṇaṃ , yathāvutta vikappantarābhāve ubhayatthamidaṃ siyā , tattha paribhāsatthaṃ na hoti … tallakkhaṇattābhāvā uparivakkhamānattā cāti pārisesamālambiyāha ‘ saññāsaññi ’ ccādi .Mariyādāyampakāreca , samīpe vayave tathā ;
Catubbidhappakāroyaṃ , ādisaddassa dissateti .
Mariyādattho ettha ādisaddoti āha- ‘ ādimariyādā bhūto ’ ti , upalakkhaṇattāti upalakkhiyamānānamākārādīnaṃ gahaṇe kāraṇabhāvena appadhānattā , tenāha- ‘ upalakkhaṇassupasajjanīyabhūtassā ’ ti , kāriyenāti vaṇṇasaññābhavanādinā , na gunnampi ānayanaṃ bhavati .
.
gunnamupasajjanīya bhūtattā aññapadatthasseva padhānattā , saññāyā bhāveti akārassa vaṇṇasaññāya abhāve , rūpantiti tālīsārūpaṃ , titālīsā + vaṇṇātipadacchedo , titālīsa + vaṇṇātivā , suttāvayavassāpi suttasambandhittā ‘‘ byañjane dīgharassā ’’ ti (1-33) pana vuttaṃ , rassattantu ‘‘ dīgharassā ’’ ti yogavibhāgena , itarathā byañjanaparasseva rassatte dassite titālīsaiti abyañjane padaṃ na sampajjeyyāti viññāyati , itarītarayogacatthe bahuvacanena bhavitabbanti āha- ‘ ekavacanampanā ’ tiādi , vippaṭipatti aññathābhāvo , rassa e okārehi tecattālīsakkharānanti sambandho , e okāre hīti sahatthe tatiyā , sakkatānusārenāti sakkate ‘‘ sandhi yakkharānaṃ rassā na santī ’’ ti vuttassa anusārena , kocīti sā sanappasādakacoḷiyabuddhappiyācariyaṃ dasseti , na hiccādiṃ vadato-yamadhippāyo ‘ rassāivāti ivasaddo sādhammopamājotako vā siyā vedhammopamājotako vā , yadi tāva vedhammopamājotako , rassadhammassa e okāresva sambhavā tesaṃ dīghakālappavattito te dīghāyeva siyuṃ , yadi pana sādhammopamājotako
M0.22 , tesu rassadhammassasambhavā rassakālappavattito rassāeva te siyunti ‘ etthātiādīsu e okārānaṃ uccāraṇakālakataṃ rassattameva hotī ’ ti , rassakālavantoyevāti evasaddo sogate vaṇṇavinimmuttassa kālassevābhāvā vaṇṇānañca paccakkha siddhattā pamāṇasiddhaṃ pāramatthika me okārānaṃ rassakālavantataṃ dīpeti , atthāti vadato panāyamadhippāyo ‘ etthātiādīsu yadi ekārādayo dīghāeva saṃyogapubbattā rassāva siyuṃtathā sati atthāti etthāpi dīghova ākāro saṃyogapubbattārasso iva uccatīti āpajjeyya , tasmā uccāraṇakālakatova rassadīghabhāvo gahetabbo ’ ti , kaccāyanavuttivaṇṇanā ñāso , taññāpaneti bahiddhā aññesamakkharānaṃ ñāpane , payojanābhāvāti tena sādhetabbassa kassaci iṭṭhassa abhāvamāha , kimettha samudāye vākyaparisamatti , udāhu avayaveti āha- ‘ paccekan ’ ti , aññathā ‘ rukkhā vanan ’ tiādīsu viya samudāye vākyaparisamattiyaṃ ‘‘ iyuvaṇṇā jhalā namassante ’’(1-9) iccādikaṃ na sijjhatīti , paccekaṃ vaṇṇā nāmahontīti akāro vaṇṇo nāma hoti ākāro vaṇṇo nāma hotītiādinā , avayaveccādinā vuttiyaṃ avuttepi ‘ paccekan ’ ti vacane sadiṭṭhantaṃ kāraṇamāha , diṭṭhantopanīto tyattho sukhena paṭipattuṃ sakkāti , ettha hi paccekanti avuttepi devadatto bhojīyatūtiādinā paccekaṃ bhuñjikiriyā parisamāpīyate , tenāha- ‘ na coccate ’ iccādi , athavā samudāyepi vākyaparisamā pattiyaṃ sati samudāye pavattā saddā avayavesupi vattantīti ‘ samuddekadesadassanepi samuddo diṭṭho , khandhekadesa bhūtāyapi paññāya paññākkhandhotiādīsu viya na doso , teneva vuttiyaṃ ‘ paccekan ’ ti na vuttaṃ , vaṇṇasaddassa guṇādyanekatthattepi pakaraṇato akārādayovettha vuccantīti āha- ‘ vaṇṇīyati ’ ccādi , pakaraṇatopi attho vibhajjate , vuttaṃ hi–Atthā pakaraṇā liṅgā , ocityā desakālato ;
Saddatthā vibhajīyante , na saddāyeva kevalāti .
Nanu
M0.23 jhalādisaññā viya lahusaññaṃ akatvā kasmā gurusaññā katāti codanaṃ manasi nidhāya ruḷhi anvatthavasena dvippakārāsu saññāsu jhālāti ruḷhi saññātthābhāvena vohārasukhamattapayojanā , anvatthasaññā pana tappayojanāpi hoti tadaññappayojanā pīti dassetumāha- ‘ eva ’ miccādi , vaṇṇīyatī attho etehīti vuttamatthaṃ anugatā anugatatthā vaṇṇasaññā taṃ , saddādhigamanīyassāti saddena viññātabbassa , vaṇṇaṃ mūlamassāti vaṇṇamūlako-attho , tassa bhāvo vaṇṇamūlakatā , atthassa vaṇṇamūlakataṃ sādheti ‘ sāpi ’ ccādinā , vaṇṇaṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti vaṇṇarūpāni-padāni , samudāyo pādānaṃ rūpamassāti samudāyarūpaṃ vākyaṃ , vibhatyantamatthajotakaṃ padaṃ , padasamudāyo vākyaṃ , sabbañcetamupacārena vaṇṇasaddavacanīyattaṃ gacchati vaṇṇamayattāti sabbopi sammutiparamatthabhedabhinno attho vākyādhigamanīyo vaṇṇeneva viññāyati nāma tasmā yathā vuttamattha visesadassanaṃlahusaññāya na sakkāti tadatthamakārādīnaṃ gurubhūtā vaṇṇasaññā katāti adhippāyo , sammuti saṅketavasena pavatto vohāro , paramattho sanibbāno pañcakkhandho .Ubhohi panetehi bhinno tatiyo koṭṭhāso nāma natthi , tathāca vuttaṃ–
Duve saccāni akkhāsi , sambuddho vadataṃ varo ,
Sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nupalabbhatīti .
Nanu ca–
Appakkharamasandiddhaṃ , sasāraṃ gūḷhaniṇṇayaṃ ;
Pasannatthañca suttanti , āhu tallakkhaṇaññunoti .
‘‘ Ādayo titālīsa vaṇṇā ’’‘‘ titālīsādayo vaṇṇā ’’ ti vā vattabbanti na tathā sati sandiddhaṃ suttaṃ siyāti , nanu satthādo maṅgalavacanena bhavitabbaṃ , akāro paṭisedhatthopi hotīti ( na ) satthādo siddhasaddassopahitattā , atha hotva pubbā jhālādi saññā , saddasādhanamattappayojanattā pana sabbavidhānassa pubbācariya saññāvālametthāti kiṃ punāpi vaṇṇādisaññāvidhānena ganthagārava karaṇenāti saccametaṃ , pubbācariyesu pana gāravaṃ tadanugamanañca dīpetuṃ kāci
M0.24 saññāyopyanvākhyāyante , yajjevaṃ saṃyogasabbanāmalopādayopi saññā pubbācariyehi vuttā vattabbāti nanu bho vuttamevāmhehi ’ kāci saññāyo ākhyāyante ’ ti , kintadākhyānadvārena bhavatā tāpi viññātuṃ na sakkāti , kesañci sātthakattopi pativaṇṇamatthānupaladdhito vaṇṇānamadiṭṭhānamakārādīnamanukatiyo ihopadiṭṭhāityanukāriyenātthenātthavantatāya hotevākārādito vibhatti , lopena niddiṭṭhattā panassā assavanaṃ sannikaṃsavacanicchābhāvā saṃhitāyāniddeso , anukkamoti ādonissayā sarāvuttā , tato nissitā byañjanā , saresupi ekaṭṭhāniyā akārādayo bahuttā paṭhamaṃ vuttā ṭhānānukkamena , tato dvijā ṭhānānukkamena , tesupi rassāva lahuttā paṭhamaṃ vuttā , tato dīghā , byañjanesupi vaggā bahuttā ṭhānappaṭipāṭiyā paṭhamaṃ vuttā , tato yakārādayo , vaggesu ca aghosā paṭhamaṃ vuttā , tato ghosā , tesu ca sithilā paṭhamaṃ vuttā , tato dhanitā , tatthāpi appakattā dvijā pañcamā vuttā , tato yaralavā ghosabhūtā ṭhānānukkamena , tato dhanitā sakāraha kārā , tesupihakāro kesañci orasopi hotīti dvijattā pacchā vutto , kehici ‘‘ laḷānamaviseso ’’ ti dvinnamavisese vuccamānepi lipibhedena ṭhānabhedena ca bhinnattā ḷakāro visuṃ akkharabhāvena gahito , sopi ghosabhāvena ṭhānānukkamenaca hakārato paraṃ vutto niggahītaṃ pana sarattādisabbavinimmuttattā sabbapacchā vuttanti akārādīnamayamanukkamo , imassevānukkamassa manasi vipassa vattamānattā titālīsāti gaṇanāparicchedassa dassitattā ca ‘ niggahītantā ’ ti vuttiyaṃ vuttaṃ , pakataṃ sādhusaddānvākhyānaṃ , na vaṇṇīyate , ti saddasaṅkharaṇa saṅkhāta mukhyappayojanābhāvā , kiñcāpi na vaṇṇīyate , amhehi pana kathamakārādīnamayamanukkamo uppannoti sissānaṃ kaṅkhā vicchedappayojanampati anukkamasaddassa atthakathanabyājena vaṇṇito yevāti , karīyante uccārīyante etenāti karaṇaṃ , tattha jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ , jivhopaggaṃ muddhajānaṃ , jivhaggaṃ , dantajānaṃ sesānaṃ sakaṭṭhānaṃ karaṇaṃ , payatti payatanaṃ , tampana vaṇṇuccāraṇato abbhantaro bāhiyo ca ussāho , tattha abbhantarapayatanaṃ-saṃvutattamakārassa , vivaṭattaṃ sarānaṃM0.25 sakārahakārānañca phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ , īsaṃphuṭṭhattaṃ yaralavānaṃ , bāhiyapayatanantu saṃvutakaṇṭhatādi , ṭhānato paccāsattiyā vidhīyamānakāriyasambhavena payojanasambhavā āha- ‘ ṭhānampanā ’ tiādi , tiṭṭhanti ettha uppattivasena vaṇṇāti ṭhānaṃ ,‘‘ e onama vaṇṇe ’’ ti (1-37) sutte vaṇṇeti kathanameva vaṇṇasaññākaraṇe payojanaṃ , yathāvuttamatthamaññatra byāpadisati ’ eva ’ miccādinā , tasmā ‘‘ dasādo sarā ’’ iccādo ‘ tenā ’ tiādīsu ‘ tena saraiccanena kvattho kasmiṃ sutte payojanaṃ taṃ dasseti ‘‘ sarolopo sare ’’ ccādī ’ ti evamādinā attho daṭṭhabbo , ñāpeti vaṇṇalopanti ñāpakaṃ , kasmā pana ’ so cemināva ñāpakena siddho ’ ti vuccati nanu ‘ tadaminādīni ’’ ti (1-47) suttaṃ dissatīti ,( saccaṃ ) tathāpi pakārantaroyampi vaṇṇalope dassitoti viññātabbaṃ , evasaddo pana ‘ yadi ñāpakena vaṇṇalopo siyā so imināva ñāpakena siddho , nāññenā ’ ti avadhāreti .