Chaṭṭhakaṇḍa
1. Vatta
Tadatthassevāti tassa kriyatthassa .
Yo kiriyāsaṅkhāto atto tasseva .
Etena ādhārametaṃ kriyatthassāti ñāpeti .
Nahiccādinā tadatthasseva visesane kāraṇamāha .
Suttaṃvinātiparesaṃviya
M0.272 suttaṃ vinā .Tāpi vattamāneyeva bhavissantīti iminā vattumiṭṭhattāti ettha sesavacanamavabodheti .
Evakārenā ( ti vattamānassevāti ettha evasaddena .) Tabbivacchāti vattamānavacanicchā .
Taṃsamīpassāti ettha tasaddena mahākassapassa subhaddavacanānussaraṇasaṅkhāto maraṇappattihetu dukkhānubhavasaṅkhāto ca kiriyāviseso pariggahito , te vā vattamānakiriyāvisesāti tesamubhinnamāsannāni kamena adhammadīpanamaraṇāni , tenāha-dīpana maraṇānamāsannattā ’ ti .
Evaṃ maññate ‘‘ takkālavattamānakiriyāvisesassa dīpanamaraṇasaṅkhātaṃ taṃsamīpatāvipi kiriyantaraṃ vattamānaggahaṇena taṃsāmīpyaṃ gayhati , yathā ( gaṅgāsamīpo ) deso gaṅgāti vuccati tato ‘ gaṅgāyaṃ gāvo ’ ti siyā ’’ ti .
Pure iccādinā pakkhantaraṃ viracitaṃ vuttikārena , tadupadassetuṃ mukhayati ‘ sabhāvato ’ iccādi .
Kiriyākāloti vattamānakiriyākālo .
Avasissatīti purepurāsaddehi dīpitaanāgatakālato avasissati .
Kiriyā kāleti dīpanamaraṇakiriyākāle .
Tassāti dīpanamaraṇassa .
Vattamānattāti ettha vattamāneyeva bhavissantīti seso .
Anenāti pureccādivuttivacanena .
Purepurāsaddehi anāgatakālāvagame sati dippati maratīti ettha dīpanamaraṇakiriyākālo mukhye tadā vattatītiāha- ‘ mukhyaṃ vattamānattamāhe ’ ti .
Puna pakkhantaramupanītaṃ kāleccādinā vuttikārena , tamupadassetuṃ mukhamāvattayati ‘ anāgate ’ ccādi .
Vuttiyaṃ kālabyattayoti kālātivattanaṃ , vattamānakālātikkamena anāgatakālepi bāhulakātyādayo hontīti adhippāyo .
Tadeva samattheti ‘ bhavanteva ’ iccādinā .
Tyādayotīminā sabbesaṃ ākhyātikānaṃ gahaṇaṃ .
Lassa dīghoti sambandho .
Gacchatīti sakkassa sahabhāvaṃ gamissatīti attho .
3. Nāme
Paṭijānissantīti vattamāne anāgatavacanaṃ , paṭijānantīti attho .
Itarampana bhūte bhavissatīti āsi , karissatīti akari , cete ssasīti
M0.273 cetitā asi , bhuñjissasīti bhuñjitā asi .Anokappanā assaddhā .
Amarisanaṃ akkhamā .
Imināvāti atthivacane upapade kodhā saddhāsu gammamānesva-satīpi vacanantare imināva sāmaññavacanena siddhanti attho .
Garahāvamāti tassa hetuvacanaṃ .
Tathāhiccādinā garahāvagamameva samattheti .
Atthināma īdisanti [ atthināmāti ( potthake )] ābhidosikassa kummāsassa paribhuñjanaṃ vijjate nāmāti attho .
Vijjamānampi taṃ asaddahanto amarisanto evaṃ vadati .
Natthīti maññeti adhippāyo , tenāha- ‘ paccakkhamapī ’ ti [ īdisampīti ] ādi .
Yopīti saddassa sopīti tasaddena sambandho veditabbo .
Atthīti vijjamānattheti vuttavijjamānattho vakkhamānapakkhattayepi daṭṭhabbo .
Nanu atthināma tātāti ettake vutte paṭhamo atthinukhoccādiko nisīditvāti saddapariyanto ca , dutiyo atthinukhoccādiko nisīditvāti saddapariyanto ca tatiyo atthimaññeccādiko jigucchaneyyanti saddapariyanto ca vacanappabandho kathaṃ labbhatīti manasi nidhāyāha- ‘ sopanā ’ tiādi .
Imināti ‘ atthiyevihāpi nindāvagamo ’ ti vacanena .
Ṭhānabhojane garahatīti sambandho .
Vuttaṃ sakkatānusārena .
Nissāyanissāyāti yattha bhagavā nisinno taṃ ṭhānaṃ nissāya nissāya .
4. Bhūte
Kiriyārūpeti kiriyāsabhāve , evamaññatrāpīti agami agamitthātīmehi aññatra agamuṃ iccādike agamoccādike ca .
Anudarā alomikāti santamapyudarādikaṃ mahattābhāvapaṭipādanāya bahuttā bhāvapaṭipādanāya ca na vattumicchīyate .
5. Ana
Aññapadatthavuttiyāti vuttamaññapadatthaṃ dasseti ‘ vakkhamānalakkhaṇo ’ ccādinā .
Vakkhamānalakkhaṇotivuttikārena ‘‘ āñāyyā ’’ ccādinā vakkhamānalakkhaṇo .
Antokatvāti iminā āsaddassābhividhimhi pavattimāha .
Aharubhayataḍḍharattaṃ vāti ettha vāsaddo pakkhantare .
Aḍḍharattasaddena
M0.274 rattiyā catuttho bhāgo-tra vattumiṭṭho , aho ca tassa aḍḍharattañcāti attho .Imassādhippāyatthamāha- ‘ atīteccādi .
Ubhayattha adhippāyaṃ vivarati ‘ aya ’ miccādinā .
Pañcayāmoti atītāya rattiyā pacchimapañcacattālīsavināḍikādhikaghaṭikāttayaṃ anāgatāya purimapañcacattālīsavināḍikādhikaghaṭikatthayañceti aḍḍhādhikasattaghaṭikāparimāṇo eko yāmo ahassa cattāroti pañca yāmā pahārā assāti pañcayāmo .
Gatāyapacchimo yāmo , pacchimaddhamimassa vā ;
Pahāro-nāgatāyādī , tadaddhamapi vā tathā .
Vuttakālāvadhi majjho , kālo so-jjatano mato ;
Tannisedhena yotvañño , so-najjatano mato .
Agamatthātiādīsu aīssaādīnaṃ sambandhibyañjanassābhāvā na iña .
Byāmissepīti ajjatanamissepi bhūte .
Nañsamāsanissaye byāmisse yathā pappotīti dassento āha- ‘ pariyudāsetāve ’ ccādi .
Ajjatananissayoti byāmisse ajjatanabhāgīnissayo .
Atthuti pañhe tu tadaññanissayoti byāmisseyeva tato ajjatanato itarānajjatana nissayo aññatrāti byāmissato aññatra bhūtakāle .
Pasaṅgoti ā ñuādīnaṃ pasaṅgo .
Ajjahiyyovāti byāmissatādassanatthaṃ vuttaṃ .
6. Paro
Samāsoti chaṭṭhīsamāso kārakasamāso vā .
Nipātanatā cāssa visesatoti .
Etañcāti parokkheti etañca .
Kriyatthassa upādhi visesanaṃ kriyatthopādhi , tassa kriyatthopādhino bhūtā najjatanassa sādhanadvārena visesanaṃ , na tūjukaṃtyattho .
Kasmā nojukaṃ visesanaṃ tyāha ‘ byavacchejjābhāvā ’ ti .
Tameva phuṭayitumāha- ‘ tathāhi ’ ccādi .
Sādhiyamānāti iminā dhātvatthassāparinipphannataṃ bodheti .
Te santi indriyānaṃ .
Santo vijjamāno visayo yesaṃ indriyānaṃ te sambhāvo
M0.275 tattaṃ , tasmā .Neti paṭisedhe , sādhanadvārena visesanatte byavacchejjasabbhāvā yathāvuttadoso na bhavatīti attho .
Dosā bhāvameva dassetumāha- ‘ yassi ’ ccādi .
Yassāti dhātvatthassa .
Tatthāti tasmiṃ appaccakkhe dhātvatthe .
Kārakānaṃ sattisabhāvattā sāpi apaccakkhā vāti codeti nanuceccādinā .
Asattoti asamattho .
Attānāma attano paccakkhoti tabbisaye amhakārakassa vidhānamayuttanti manasi nidhāya yaṃ vuttaṃ vuttikārena , tamupadassetumāha- ‘ nanuce ’ ccādi .
Attabodhanīyāpi hi kiriyā yadā cittavikkhepato nopalakkhīyate , tadāyaṃ parokkhā bhavati , tenuttamavisayepi parokkhabhāvo tassā bhavatveva .
Jāgaratopi yadā madā manobyātaṅgato anupaladdhi , tadāpi bhavatyeveti dassetuṃ vuttaṃ byāsattavacanaṃ .
Abhinibbattikāleti kiriyā nibbattikāle ,‘ sutto-haṃ kiṃ vilalāpa , matto-haṃ kiṃvilalāpe ’ ti idamatrodāharaṇaṃ .
Citta cikkhepavisayappadassanāyettha suttavacanaṃ .
7. Eyyā
Eyyādotīminā eyyādyattho gahitoti bodhetuṃ yeneccādikaṃ vuttaṃ .
Nimittasaddāpekkhāya tanti vattabbe visayasaddāpekkhāyasoti vuttaṃ .
Tesanti eyyādīnaṃ .
Visayaṃ dasseti ‘ hetuphalesviccādiko ’ ti .
Ādisaddena pañhapatthanādayo gahitā .
Athātra kriyaggahaṇābhāve kriyātipattiyanti kathaṃ labbhaticcāha- ‘ kriyāti pattiyan ’ ti ādi .
Kriyātipattiyanti vivaraṇaṃ katanti sambandho .
Abhidheyyadvārenāti kiriyāsaṅkhātaatthamukhena , pakatakriyattha visesanattāti kriyatthādhikārato adhikatassa dhātussa visesanattā .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ atipattiyanti adhikatakriyatthavisesanaṃ , visesanañca hontaṃ nojukaṃ bhavitumarahati kiñcarahi abhidheyyadvārena , tathāhi atipatanaṃ nāma kriyāya hoti , na kriyatthassa ayujjanato , tasmā atipattiyantivuttekriyātipatti yanti
M0.276 idaṃ kriyatthavisesanaṃ hontaṃ abhidheyyadvārena hotīti kriyātipattiyanti vivaraṇaṃ katan ’’ ti .Vidhurappaccayopanipātatoti viruddhappaccayasamavāyāti attho .
Kāraṇavekallatovāti hetumato phalassa yo hetu tassa vikalattena .
Tatretīmassa attho vattamānavisayeti .
Kriyātipattiyanti bhūtādi kriyātipattiyaṃ .
Liṅgatoti nimittena .
Gamakena liṅgena gammāyātipattiyā bujjhanakālaṃ vattamāno kālo na tiṭṭhati atikkamatīti āha- ‘ vattamānatāya byatikkamā ’ ti .
Tadeva phuṭayati ‘ samakālan ’ tiādinā .
Samakālanti ekakkhaṇe .
Vattamānassa kriyātipatyasambhavā tadavasiṭṭhātītānāgatesveyyādīnambhāvo ( aññathā ) nupapattiyāti vuttaṃ vuttiyaṃ ‘ sāmatthiyātiādi .
Liṅgenāti ettha pubbe dakkhiṇena gamane sati sakaṭissāpariyā bhavanadassanaṃ dakkhiṇena gamanassa sakaṭāpariyābhavanahetutte liṅgaṃ , dakkhiṇena gamanassātipattiyā aññato gamanādi liṅgaṃ .
Sakaṭā kiriyābhavanātipattiyā sakaṭe garubhārāropanādi liṅgaṃ .
Paṭhamavaye arahattabhavanaṃ taṃhetubhūtañca pabbajjaṃ paresaṃ paṭhamavaye pabbajjānimittārahattappattiliṅgena viññāya pabbajjāyātipatti gharakammabyāvaṭatādiliṅgena , arahattassātipatti ca pabbajjānimittābhāvena [ bhāvavirahena ( potthake )] liṅgenāvasīyateti liṅgena bhūta kriyātipatti pana veditabbā , yadi panevamabhiññālābhī payuñjati tadā paccakkhañāṇeneva sabbaṃ viññāya payuñjatīti veditabbaṃ .
Liṅgatovasīyamānāyanti pana bāhullena vuttaṃ .
8. Hetu
Niccabhavanaṃ hetu ( tyādinā ) hetuphalabhāvoyevettha , nāti pattīti dīpeti .
Sabbappaccayodāharaṇavasenāti sabbesaṃ eyyādīnampaccayānaṃ udāharaṇavasena .
Hetuphalānaṃ sabbhāvatoti vuttattā hetuphalāni dasseti hananamiccādinā .
Evaṃ hetuphalasabbhāvato sabbakāle
M0.277 ca vidhānato ettha vattamānepi pappotīti bhāvo .So ca hetuhetumantabhāvo ca .
9. Pañhe
Pacchimaṃ pacchimaṃ padantiādīsu pañhoti purimaṃ padaṃ , sampucchanāti pacchimaṃ padantiādinā daṭṭhabbaṃ .
Samecca aññamaññaṃ pucchanā sampucchanā , yācanaṃ dehī tyādinā yācanamatthaṃ , iṭṭhassāsampattassātthanamiṭṭhāsiṃsanaṃ .
Pattakālavasena ca visayabhedena bhinnāya pīti yojetvā attho daṭṭhabbo .
Pattakālaṃ dasseti nimittabhūtassātiādinā .
Nimittabhūtassāti taṃtaṃkiccasampajjane kāraṇabhūtassa .
Vidhi nāma diṭṭhadhammikasamparāyika nimantaṇāmantaṇājjhesanapesanāni .
Ettha ca anuññāpattakālesu ca pañcamī vihitā parehi , diṭṭhadhammikādīsu pañcasu sattamī .
Idha pana te dvepi vidhivisesāyevāti vidhimhi antokaritvā eyyādiṃ vidhātuṃ yaṃ vuttaṃ vuttikārena , tadidāni vattukāmo āha- ‘ anuññāpattakālesupi ’ ccādi .
Vidhippatītimeva pakāseti ‘ evaṃ kareyyāsī ’’ ticcādinā .
Anujānantopi dīpentopi kiriyāsu byāpāretiyevāti byāpāraṇampatītitoti yojetvā attho veditabbo .
Pesanepi kesañci byākaraṇaññūnaṃ sattamīvidhicchitotivuttikārena yaṃ vuttaṃ , taṃ dāni vattumāha- ‘ pesane pi ’ ccādi .
Samūlatanti kesañci saddikānaṃ sattamīvidhividhānamūlena samūlataṃ .
‘‘ Anumatiparikappatthesu sattamī ’’ ti (3-1-11) kaccānasuttaṃ .
Kattumicchato parassa anujānanaṃ anumati , parikappanaṃ sallakkhaṇaṃ nirūpanaṃ parikappo hetuphalakiriyā sambhavo ca , tasmiṃ anumatyatthe ca parikappatthe ca sattamīvibhatti hotīti attho .
Atthaggahaṇena vidhinimantaṇāmantaṇājjhesana patthanāpattakālesu ca .
10. Tu antu
Udāhaṭāti gacchatu gacchantuādinā udāhaṭā .
Dadātūti yācane .
11. Satya
Arahatthe cāyameva payogo , tena bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya bhavaṃ arahoti yojetvā daṭṭhabbo .
12. Sambhā
Yoggatājjhavasānantīmassātthapadaṃ
M0.278 , sattisaddahananti sāmatthiyassa saddahananti attho .Payogānusāritaṃ dīpetī sambandho .
Gammamāneti sambhāvemiccādinā bhvādidhātūhi avuccamānepi gamyamāne .
Udāhaṭaṃ ‘ apipabbataṃ sirasā bhindeyyā ’ ti .
Mahābalatāya hatthihanane alamatthavisaye sambhāvane satyapi alaṃ saddo-trālamattho yuttoti na bhavantetyādayo hanissati .
Dhātunāti ettha dhātuggahaṇena bhvādayo gayhante tattha dhātusaddassa ruḷhattā pubbācariyasaññāya vā .
Udāhaṭanti bhuñjeyya bhavaṃ tyādinā .
13. Māyo
Sūti māsūti ettha susaddo .
Ettha imasmiṃ udāharaṇe .
Nivatteti māsaddoti seso .
Āraddhanti iminā vattamānaṃ vanagamanaṃ dasseti .
Antobhūtaṇyatthāti ṇippaccayābhāvepi attani antobhūtaṇyattha dhātuto .
Īādīnaṃ āādīnañca sakakālonāma bhūto kālo .
Dhātusambandho visesanavisessabhāvo , tenāha- ‘ dhātvattha sambandhe visesana visessabhāvalakkhaṇe ’ ti .
Sabbatthākhyāta vāccottho visesso syādyantavācco visesanaṃ .
Iṭṭhoti paresamiṭṭho .
Jānanatthavasena gamanatthattāti ‘‘ gamanatthā kammakā ’’ ti (5-59) sutte gamanatthasaddena ‘ ye gatyatthā te buddhyatthā ’ ti jānanatthopi gahitoti evaṃ gahitajānanatthavasena gamanatthattāti attho .
Abhimatāni pāṇiniyānaṃ .
Tathā saddassatthamāha- ‘ anantarena gatatthan ’( ti ana ) ntare vuttena karaṇabhūtenāti attho .
Abhimatoti pāṇiniyānameva idhādhippetasamuccayaṃ vattumāha- ‘ samuccayo ’ iccādi .
Athātra kathamanekāsaṃ kiriyānaṃ cīya mānatā yāvatā ekāvāṭanakiriyājjhayanakiriyā cetyāsaṅkiyāha- ‘ sādhanabhedane ’ ccādi .
Maṭhādisādhanānambhedenāṭana kiriyāyapi bhedoti attho .
Takkiriyāppadhānassāti sā lavanakiriyā padhānamassa kattuno .
Yo- yamaññepi niyojento viya kiriyaṃ karoti so nā-ññakiriyāpadhāne yutto , takkiriyāppadhāneyeveti .
14. Pubba
Mahāvākyarūpattā
M0.279 pakaraṇassa tadapekkhāya vākyekadesattaṃ ‘‘ vattamāne tianti , bhavissati ’’ ccādīnaṃ vākyānanti āha ‘ vākyekadesehī ’ ti .Atoyevamāha-vākyāvayavoparo-dhunā karīyate ’ ti .
Vidhivākyattamassa dassetvā niyamavākyattaṃ dāni dassetuṃ ‘ athavā niyamatthamidantyādīna ’ ntyāha .
Niyamasuttattameva phuṭayati ‘ tehi ’ ccādinā .
Tehi tehi suttehīti ‘‘ vattamāneti anti ’’ ccādīhi tehi tehi suttehi .
Imināti ‘‘ pubbaparā ’’ dinā iminā suttena .
Nanu tumhāmhasesesūti ettake vuccamāne ‘ tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesū ’ ti ayaṃ viseso kuto gamyate yenevaṃ vivaṭaṃtyāha- ‘ kattukamme ’ ccādi .
Kattādīsu vidhānañca vakkhati .
Kattukammānamevāti iminā bhāvaṃ byavacchindati .
Tathā ca vakkhati- ‘ tumhāmhasaddavacanīyattābhāvā ’ ti .
Asatvabhūtāyeccādikamekavacana sambhave kāraṇaṃ , tumhāmheccādikantu paṭhamapurisasambhave .
Tumhāmhasesesu hontā majjhimuttamapaṭhamā kathaṃ bhāvādīsu viññāyanti kathañca tumhāmhādisaddavacanīyassa kārakatthassākhyātena tattha vihitena saññāvibhattā tumhāmhādisaddappayogābhāvoccāsaṅkiya yaṃ vuttaṃ vuttiyaṃ taṃdāni vivarantena ‘ yadi bhāvādīsu mānādayo na vidhīyante tadāmānādīsu paresu bhāvādīsu kyalādīnaṃ vidhānameva nopapajjatī ’ ti iminā sāmatthiyena tumhādīsu kārakesu majjhimādīnaṃ bhāvo viññāyati teneva tumhādikārakatthassa tattha vihitenākhyātena saññāpitattā tumhādisaddappayogo nāma na hotīti dassetuṃ ‘ tumhādisvi ’ ccādikamāraddhaṃ .
Yajjevaṃ tumhādisaddappayogoyeva na siyā ccāha- ‘ yajjeva miccādi .
Parihāramāha- ‘ sasaddenā ’ ti .
Tumhādisaddena .
Brāhmaṇāiccanenābhihitameva bahuttaṃ bahavoti vacanenānujjate .
Vacanābhāve kathaṃ tulyādhikaraṇattaṃtyāha- ‘ anujjamānassi ’ ccādi .
Anujjamānassātianuvaditabbassa gacchaticcādinā niddiṭṭhassa kattuno .
Anuvādenāti
M0.280 ( tumhādi ) anuvādena .‘‘ Nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo ’’ ti (3-1-5) kaccānavacanaṃ , tenāha- ‘ tenevi ’ ccādi .
Asamānādhikaraṇattā hi ‘ tayāpaccate ’ ccādo na bhavati .
Tathāhi tayeccetaṃ kattuvācī paccateccetaṃ kammavācī kamme ākhyātappaccaya vidhānato .
‘ Ehi maññe rathena gamissasī ’ ti pāṇiniyātimatanipphādanakkamo ( nirassa ) te ‘ parihāse ’ ccādinā .
Maññatissa payogeti upapadavasena manadhātussa payoge .
Dhātumhāti gamiādito .
Uttama purisekavacane patteti gamissāmīti patte .
Majjhimobhimatoti gamissasītyabhimato .
Majjhime patteti maññaseti patte , uttamekavacana miṭṭhanti maññetiṭṭhaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ maññase tvaṃ rathena gamissāmīti vattabbe maññe tvaṃ rathena gamissasīti bhavatīti ( vuttan ’’ ti ).
Ehi maññeccādi na kiñci vuttaṃ vuttiyaṃ .
Yathāsavisayevamajjhimuttamā sampajjanti , tathāsambandhamupadassayamāha- ‘ evametthābhisambandho ’ ccādi .
Parābhimataṃ sambandhaṃ kurumāno āha- ‘ natveva ’ miccādi .
Athoccateccādinā parādhippāyamāha- ‘ yade ’ ccādi .
Yadevamabhisambandhoti ‘ maññase tvaṃ rathena gacchāmī ’ ti yadā evamabhisambandho karīyatītyattho .
So cevamanugatoti ‘ maññe ahaṃ tvaṃ rathena gacchasi ’ ccevaṃ so ca payogo anugatotyattho .
Pakārantarakappanāyāti ‘ maññase tvaṃ rathena gacchāmī ’ ti antarakappanāya .
15. Āī
Tenacāti samāsitattena ca , ssatyādīnamaggahaṇanti yadi tesaṃ gahaṇaṃ siyā āīssādīsūti na samāsena vadeyya .
17. Bhūssa
Katākatappasaṅgīyo vidhi so nicco-niccā balavāti paṭhamaṃ vuka bhavatīti dassetumāha- ‘ katākatappasaṅgittā ’ ccādi .
18. Pubba
Aādyapekkheti aādīsūti anuvattaaādyapekkhe .
23. Kara
Nanu ca ‘ sossā ’ ti kasmā vuttaṃ ‘‘ kvaci vikaraṇāna ‘‘ micceva (5-161) lopo
M0.281 siyāti ‘ karassa kun ’ ti vattabbanti codanamanasi nidhāyāha- ‘ kvaci vikaraṇānaṃ tyādi .Aññatrapayogānusaraṇā payogānusaraṇaṃ vinā olopo viññātuṃ na sakkāti sambandho .
25. Hāssa
Kāriyaṃ āhaṅsaṅkhātamassa atthīti kāriyī , tena aparo kāriyī haññati hiṃsīyatīti attho .
Sahossehīti karassa okārena ssena ca saha hāssa ssena sahāti attho .
Atha kathaṃ ossehi saheva vuttā desotiviññāyatīccāsaṅkiyāha- ‘ sahavacanasāmatthiyā ’ ti .
Saha saddassa sahattha ( ssa ca ) sossa ssenāti kathanasāmatthiyāti attho .
Adhippāyaṃ vivarati ‘ evaṃ maññate ’ ccādinā .
Evaṃ maññate- ossāna manādesitte iccādinā pāṭhena bhavitabbamiva lakkhīyate … teneva pāṭhenasahavacanasāmatthiyassa patītisabbhāvato .
Na tu ‘ evaṃmaññateossānamantādesatte hāssacāti vacanamanatthakaṃ siyā hā to cetveva vadetya ossānamanādesitte ’ ccādinā pāṭhena … ossānamantādesappasaṅgassevābhāvato .
Nahetthādesādesi sambandhachaṭṭhī atthi … sossāti visesanachaṭṭhiyāppadhānāya ssenāti sahatthe tatiyāya ca niddiṭṭhattā .
Ubhayatthāti ssatyādīsussādīsu ca .
28. Āī
Pubbasaralopoti vikaraṇalopo ākārādese ca dvīsu vāresu pubbasaralopo .
29. Gami
Agāti īmhi lalopo , ākārādese ca pubbasaralopo .
30. Ḍaṃsa
Agañchā agacchīti niggahītāgamena .
32. Ṇānā
Ujjhitānubandhānanti pariccattānubandhānaṃ .
33. Āī ū
Sutte
M0.282 āti iminā ubhayattha paṭhamapurisekavacanaṃ gahitanti āha- ‘ ā ’ tiādi .34. Kusa
Abhirūhīti ‘‘ byañjane dīgharassā ’’ ti (1-33) dīgho .
35. Ā ī ssa
Parokkhāparanāmadheyyānanti parokkhātiaññanāmānaṃ .
38. Eyyā
Tehevāti heṭṭhā vuttasuttadvayeheva , sahacaritañāyenāti ‘‘ bhūte ī uṃ ’’ iccādo (6-4) paracchakke paṭhama purisekavacanaākārena ‘‘ anajjatane āñu ’’ iccādo (6-5) pubbacchakke paṭhamapurisekavacana ākārena ca sahacaritākārānameva paccāsattiyā sahacaritā pattivasena pavattañāyena gahaṇanti attho .
Gahitattā tvādi sambandhī gayhateti sambandho .
Nissayakaraṇaṃ nāma byattivaseneva , na sāmaññavasenāti āha ‘ etenā ’ tiādi .
40. Eo
Antasarādilopo ‘‘ rānubandhentasarādissā ’’ ti (4-132).
42. Ossa
Ādesānanti aādīnamādesānaṃ .
46. Iṃssa
Pubbasminti akāsinti ettha .
52. Tassa
Kriyatthavihitānampi dhātuvihitānampi aññesaṃ tabbādīnaṃ paccayānaṃ na gahaṇanti sambandho .
54. Mimā
Amhītiādīni vattamāne tvādīsu vā mimānamudāharaṇāni .
57. Himi
Muyhāmi
M0.283 muha = vecitte ‘‘ divādīhi yaka ’’(5-21).61. Ñāssa
Jānāti ‘‘ ñāssa ne jā ’’(5-120)
67. Hanā
Cha ca khā ca cha khā .
70. Kayi
Iminā katā kayirāti ajjhāharitabbaṃ .
71. Ṭā
Eyyumādīnaṃ eyyassāti vuttattā upādivajjitassāti viññāyati .
74. Guru
Okāro guruti saṃyogapubbattā vuttaṃ .
76. Ovi
Vikaraṇasaddassa aññathāpi byavacchedakattasambhave idhādhippetaṃ byavacchedakattampaṭipādetumāha- ‘ yadipi ’ ccādi .
78. Eyyā
Aññatrāpīti bhaveyyāmubhaveyyāmaiccatrāpi .
Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ
Chaṭṭhakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .
Niṭṭhitā ca sabbathā sāratthavilāsinī ṭīketi .
Nigama
1.
Sabbadā
M0.285 subhadāyittā , sattānantanisevite ;Pasatthe-nvatthasaññāya , paññāte subhasaññite .
2.
Cāgavikkamapaññānuddayādiguṇasālinā ;
Subhasenādhināthena , kārite vasatā satā .
3.
Paṭisallānasāruppe , vihāre sādhugocare ;
Manonukūle yogīnaṃ , vare vikkamasundare .
4.
Therena racitā sāyaṃ , sāsanujjotanatthinā ;
Ṭīkā gurupadambhoja , rajomatthakasevinā .
5. Bahussutānaṃ viññūnaṃ , paramatthāvagāhinaṃ .
Pavattatu ciraṃ ceto , rañjayantī nirantaraṃ .
6.
Yesaṃ na sañcitā paññā , nekasattantarocitā ;
Sammohabbhahatāvete , nāvabujjhanti kiñcipi .
7.
Kintehi pādasussūsā , yesaṃ natthi gurūniha ;
Ye tappādarajokiṇṇā , teva sādhūvivekino .
8.
Puññena sattharacanājanitena tena ,
Sambuddhasāsanavarodayakāraṇena ;
Lokāmisesupi kilesamalā alaggo ,
Sambuddhasāsanavarodayamācareyyaṃ .
9.
Ye-nantatantaratanākaramanthanena ,
Manthāca lollasitañāṇavarena laddhā ;
Sārāmathāti sukhitā sukhayanti caññe ,
Teme jayanti guravā guravo guṇehi .
10.
Ṭīkāyo vinasādinaṃ viracayī yo kaṇṭhabhūsāparo ,
Viññūnaṃ jinasāsanāmalamatīso-kāsi cānākulaṃ ;
Santosakkamanomanomakamano sabbhāvanīyo mahā ,
Sāmī me gurupuṅgavo vijayate sārīsuto-yaṃ bhuvi .
11.
Rājā
M0.286 vikkamabāhu bāhitaripū tātvassa [ bhātāssa ] lokissaro ,Sammittānihano tisīhaḷapatī yoyaṃ mahāvikkamo ;
Nibbhīto [ tisūro ] vijayādibāhu vijayī so āsi laṅkissaro ,
Taṃ nissāya phalaṃ cirāya phalatañcetaṃ sataṃ santataṃ .
Siddhi ratthu
1.
Aggammotivaṃsena , abhayārāmasāminā ;
Pañcikāvaṇṇanābhūtā , sā sāratthavilāsinī .
2.
Mrammakkharamāropetvā , visodhetvā yathābalaṃ ;
Sakiyabyavahārena , tithīvasu karindunā .
3.
Yutte vasse laṅkādīpā , saraṭṭhamāhatā puna ;
Bhāssappadīpakātanta , kāsikāpañcikādihi .
4.
Saṃsanditvā vicāretvā , vācetvāca punappunaṃ ;
Ūnādhikādi dosāni , apanetvā sinesine .
5.
Suddhaṭṭhake ca vassesā , pāpitā pakatiṭṭhitiṃ ;
Suddhāsuddhaṃva dassentī , sodhetu pāṭhasuddhiyā .