17. Kyotā
Kattari vihitesupi mānantatyādīsu parabhūtesu kyo bhavatīti viññāyeyyāti ‘ bhāvakammesū ’ ti na kyassa visesananti āha- ‘ mānantatyādīna ’ miccādi .
Yadi hi kattari vihitesu siyā , tathā sati tesamubhinnaṃ padhānattenābhidhīyamānānamaññamaññānapekkhattā asambandho siyā , na ce vambhūtānamabhidhānamatthi , na hi ‘ ṭhīyate ’ ccasmā bhāvo kattā ca patīyate , nāpi ‘ gamyate ’ ccasmā kammaṃ kattāca .
Api tu bhāvakammāneva gamyante , tenāha- ‘ tasmā ’ iccādi .
Tesamevāti mānantatyādīnameva .
Parasamaññābhi paresaṃ kaccāyanā naṃ parokkhāicceva nāmaṃ .
Tabbajjitesūti parokkhāsaññipaccayavajjitesu .
Aparokkhesūti ettha parasamaññāvasena parokkhāiccanena saha samāsaṃ dassetvā idāni aññathāpi paṭipādetuṃ ‘ athavā ’ tiādimāha .
Parokkheti indriyāvisaye kāle .
Parokkhevihitā paccayāti iminā upacārena taddhitappaccayavasena vā parokkhāti saddanipphattimāha .
Te pana ‘ a u ’ iccādayo .
Tatoti parokkhappaccayato .
Nanu pubbapakkhe ‘ aparokkhesū ’ ti ettha ‘ parokkhāvajjitesū ’ ti attha vacanaṃ yujjati , dutiyapakkhe pana ‘ parokkhavajjitesū ’ ti , tathā sati kathamettha ‘ parokkhāvajjitesū ’ ti atthavacanaṃ yujjatīti āha- ‘ tepanā ’ tiādi .
Idhāti aparokkhesūti imasmiṃ .
Nanu ca ‘‘ parokkhe a u ’’ iccādisutte (6-6)‘ parokkhe ’ ti pakativisesananti paccayānaṃ parokkhe vihitatā kathanti manasi nidhāyāha ‘ parokkhe ’ iccādi .
Bhavanaṃ bhāvo kiriyādhātvattho .
Sādhīyamānāvatthoti iminā siddhāvatthā nirassate .
Pubbaparībhūto padhānakiriyāvayavabhūto kiriyārūpo attho lakkhaṇaṃ sabhāvo
M0.240 yassa dhātvatthassa so tathā vutto .Satvabhūtoti ettha patīyatīti seso .
Bahuvacanampi hoti pākāpāketi adhippāyo , karīyatīti kammaṃ , tañca yadipi nāmādikammamatthi , tathāpi kriyatthāiccādhikārato mānādīnamaññatthālabbhanato ca kiriyā sambandhova gayhate , su-savane sūyamānaṃ .
Pāṇiniyehettha ‘‘ bhindati kusūlaṃ ’ tyādo yā bhedanādikiriyā kammani dissate , sā yadā sukarattamattena sappadhānattavacanicchāyaṃ kattuttepyupalabbhati ‘ bhijjate kusulo sayameve ’ ccādinā , tadāssa kattuno suttantarena kammasarikkhabhāvo vidhīyate ‘ kammanissayaṃ kāriyaṃ yathā siyā ’ ti .
Tannissāyāha- ‘ yadā kammameve ’ ccādi .
Yadā kammameva kattubhāvena vivacchīyateti sambandho .
Kathaṃ katvā tathā vivacchīyateccāha- ‘ attasamavetāya ’ iccādi .
Attasaddena kammamatra vivacchitaṃ , attani samavetā ekadesībhūtā attasamavetā , tassā kiriyāya kammaṭṭhakiriyāyāti vuttaṃ hoti .
Subhedattādineti hetumhi karaṇe vā tatiyā .
Atthatoti ‘ kammeyeva kyo ’ ti ( na sakkhi )[ tasmā ] vuttanti adhippāyo .
Tathāhi ‘ bhijjateti savanā kammatāvagamyate ’ ti iminā atthato kammeyevakyotipaṭipāditameva .
Vuttameva phuṭīkaramāha- ‘ bhijjate iccasmiṃ pade ’ iccādi .
Aññathāti yadi kammeyeva tepaccayo na siyā .
Atoti bhijjate iccasmā .
Upasaṃharamāha- ‘ tasmā ’ iccādi .
Kiṃ vacanenāti pāṇinīyānamiva kiṃ suttattarenāti attho .
Vacanābhāvepi kammakattari padasaṅkhārakkamopadassanamukhena vutti ganthaṃ vivaritumāha- ‘ vākyato ’ iccādi .
Vākyato uddharitvā padesaṅkhariyamāneti ‘ bhijjate kusūlo sayameve ’ ti vākyato visuṃ katvā bhijjate ’ ti pade saṅkhariyamāne nipphādīyamāneti attho .
Tadevāti padatthasāmaññameva .
Tannipphādaneti tassa saṅkharimānassa padassa saṅkharaṇe .
Sayantīmassātra attanāti attho .
Na kevala manenetadeva vuttaṃ- ‘ kammeyeva paccayo ’ ti , kiñcarahi aññampatthīti dassetumāha-
M0.241 ‘ anena ce ’ ccādi .Co vattabbantarasamuccaye .
Anenabhijjateti savanāiccādinā idañcāhāti attho .
Kintadiccāha ‘ kamma kattuno ’ ccādi , na padamudāharaṇanti kammakattuno vākyamevodāharaṇaṃ … vākyeneva tassa patītiyā maññate .
Padamevodāharaṇaṃ kasmā na siyāti āha- ‘ padehi ’ ccādi .
Dutiyamudāharaṇaṃ dassetumāha- ‘ kattunissayo pi ’ ccādi .
Asmiṃ pakkheti asmiṃ kattuttena vivacchite pakkhe .
Tabbisayattanti kammavācīsayaṃ saddavisayattaṃ .
Bhāvakammesūtīmassa kattariccassa ca paccayavisesanatthe sati sāmatthiyaladdhampayojanaṃ dassetumāha- ‘ bhāvakammesū ’ tiādi .
Iminā anena ca visesisattāti sambandho .
Kintaṃ visesitanti āha- ‘ mānanta tyādīsū ’ ti .
Kintampayojananti payojanaṃ dassetumāha- ‘ tyādīna ’ miccādi .
Yadi bhāvakammesu kattari ca tena tena [ dhānena ] suttena mānādayo na siyuṃ , kathantaṃ visesitesu mānādīsu paresu kyādayo siyuntīminā sāmatthiyena ()[( sati )] bhāvakammesu kattari ()[( ti )] ca ‘‘ vattamāneti anti ’’ ccādippabhutikehi (6-1) suttehi yathālābhaṃ bhāvādīsu paccayā hontīti viññāyatīti bhāvo .
Natadatthaṃ vacanamāraddhanti bhāvakammesu kattari mānantatyādividhānatthaṃ pāṇiniyehi viya suttantaraṃ nāraddhanti attho .
Atha bhāvakammesu kattari ca mānādividhānatthaṃ vacanaṃ nāraddhaṃ dhātuniyamanaṃ [ dhātuniyamatthaṃ ] tvassa vattabbanti tañca sāmatthiyāva ( labbhateti ) dassetumāha- ‘ kiriyatthaniyamopi ’ ccādi .
Akammakā dhātuto bhāve kattari ca sakammakā kamme kattari ceti kiriyatthaniyamo yathāvuttena sāmatthiyā labbhateti sambandho .
Akammakānaṃ kammavirahā , sakammakānañca satopi bhāvassāppadhānattā akammakā kattari bhāve ca bhavanti na kamme , sakammakā kammasabbhāvā kattari kamme ca bhavanti na bhāvetīdaṃ sāmatthiyaṃ .
Kammamapekkhateti
M0.242 pacādito kattari paṭhamapurisekavacane kate pacaticcādīsu pacādino pacanādikiriyā odanādikaṃ kammamapekkhate .Kattuttamapekkhateti bhavaticcādīsu bhūādīnaṃ bhavanādikiriyā kattumattamapekkhate .