Issues
Moggallāna pañcikā ṭīkā
Moggallāna pañcikā ṭīkā

Paribhāsādhikāra

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Paribhāsādhikāra

13. Vidhi

Vacanārambhayojanamāha– ‘ yaṃ visesanabhāvene ’ ccādi , yanti aniyamena ‘‘ ato yonaṃ ṭāṭe ’’ ti (2-43) ādīsu atotiādikaṃ visesanabhāvena vattumicchitaṃ parāmasati , tenāti vise sanattenu-pādiyamānena yaṃ saddaniddiṭṭhena atotiādikena karaṇabhūtena , yathākathañcitabbatoti ādo majjhe-nte vā sabbhāvato yenakenaci ākārena abhedopacārena akārādivisesanavato nāmādino , tadantatthanti taṃ atotyādi visesanamante , nādo na majjhe yassa taṃ tadantaṃ , taṃ attho payojanaṃ yassāti aññapadattho , vattāyattāti vattuno āyattā … attāvāttano vacane padhānanti , tassāti vattuno , sāti vacanicchā , payogānusā renātiM0.31 jinavacanānusārena , itīti kāraṇatthe nipāto , iminā kāraṇenāti attho , na sabbatthappasaṅgoti saṃhitādividhimhi sabbattha tadanta vidhippasaṅgo na hoti , tathāhi ‘‘ saro lopo sare ’’ ti (1-26) ettha saroti visesanabhāvena vacanicchāya sabbhāve saroti tatrā ’ dīnaṃ visesananti yathākathañcisarādisaramajjhasarantānaṃ tatrādīnaṃ lopappasaṅge ‘‘ vidhibbisesanantassā ’’ ti (1-13) sarantassapasaṅgo siyā , na ‘‘ chaṭṭhiyantassā ’’ ti (1-13) antassa … chaṭṭhīniddesābhāvā , tathā sati ‘ tatrime ’ tiādimhi ‘ ime ’ tiādinā vattabbatā āpajjeyyāti payogaṃ nānusaṭā nāmasiyunti na sabbattha tadanta vidhippasaṅgo , tathā ‘‘ gatibodhā ’’(2-4) disuttādimhipi ‘ gamayati māṇavakaṃgāmaṃ tyādippasaṅgotiādi ca yathāyogamavagantabbaṃ , vuttiyaṃ ‘‘ ato yonaṃ ṭāṭe ’’ ti suttodāharaṇaṃ dassitaṃ ,‘‘ narā nare ’’ ti lakkhiyodāharaṇaṃ .

14. Sattadhī

Vacanaphalamupadasseti ‘ yatthe ’ ccādinā , yattha yasmiṃ ‘‘ saro lopo sare ’’ tyādike sutte , sattamiyāti ‘ sare ’ tiādinā sattamiyā , yassāti sarotiādinā niddiṭṭhassa , kāriyaṃ lopādi , sambandhā visesāti saretyādo opasilesikamadhikaraṇaṃ , tañcopasilese bhavamadhikaraṇaṃ pubbassa vā paraṃ siyā parassa vā pubbanti pubbaparopasi lesassāvisiṭṭhattā pubbaparānaṃ sambandhassa avisesā , parassāpīti na kevalaṃ pubbasseva , satītyasmiṃ atthe jotanīye sattamī saṃsattamī santasaddassa samādesena , sattañcetyādivacanamevaṃ sati ghaṭate , santi vā santasaddatthe pādi , sutte avuttepi vuttiyaṃ ‘ niddese ’ ti vacane kāraṇamāha-sattañcā ’ tiādi , niddesamantarena sattaṃ na sambhavatīti sambandho , sattamiyā niddese satiyeva taṃ sambandhāya sattāya sambhavo , aññathā kimaññantassā patiṭṭhāti adhippāyo , pubbasaddassa sambandhisaddattā kinnissāya pubbattamiccāha- ‘ sattami ’ ccādi , tanti ‘‘ saro lopo sare ’’ ti suttaṃ , ukārassāti ‘ veḷu ’ iccatra ukārassa , pubbassa … pe … karitvā taṃmanasikatañcodanaṃ dassetumāha- ‘ tamahan ’ tiM0.32 ccāditi evamettha sājjhāhāro sambandho veditabbo .
Pubbassāti sattamī niddiṭṭhato pubbassa , anantarassāti abyavahitassa , vuttaṃ kiñci natthīti sambandho , ayamadhippāyo ‘‘ tasminti niddiṭṭhe pubbassā ’’ ti (1-1-66) pāṇiniyavacane ‘‘ disirayamuccāraṇakriyo nisaddopyaya miha nerantariyaṃ joteti , tattha ‘ nirantaraṃ diṭṭho ’ ti pādisamāse kate phuṭamevānantaramuccāritetyamattho-vagamyateti ‘‘ pubbasaddassa byavahitepi payogadassane byavahitepi kāriyaṃ pappotī ’’ ti bhassakārādayo vaṇṇenti , iha tādisavacanābhāvena vaṇṇādi byavadhānepi siyā ’’ ti , sareccādiparihāravacane-dhippāya mubbhāvayati ‘ yadipi ’ ccādinā , mathurāya pāṭaliputtakassa cāntarāḷe gāmādīnaṃ sabbhāvā byavadhānepi pubbasaddassa pavattiyā diṭṭhantamāha- ‘ mathurā ’ iccādi , yasmā sareti opasilesikādhāre sattamyantaṃ padaṃ , tasmā byavadhāne saralopo na hotīti evaṃ saṅkhepabyākhyānena vuttiya mattho veditabbo , na kevalaṃ sareti etthevāti āha- ‘ kāriye ’ ccādi , opasilesikeyevādhāre bhavatīti seso , kāraṇamāha- ‘ vatticchānhavidhānato saddassā ’ ti , vattuno yā icchā vacanicchā tassā anutūlena vidhānato atthassa kathanatoti attho , yena hi yamatthaṃ vattātidhātumicchati satīpyabhidhānasā matthiye na tato-ññamatthaṃ saddobhidadhātītyadhippāyo , vatticchā vasāye kāraṇamāha ’ vatticchāpi ’ ccādi , vattuno suttakārassa icchā vatticchā , kathamupadesato vatticchā-vasīyate ’ kathañca sāmatthiyatoti āsaṅkiya tamupadassetumāha- ‘ atocetyādi , ato vakkhamānakāraṇā upadesato vasīyateti sambandho , kintaṃ kāraṇa miccāha- ‘ yasmā ’ iccādi , anvayasaddenettha gurupārampariyo-padeso vivacchito , yasmā kāraṇā anvayo gurupārampariyo padeso gurukulamupagamma pañhakaraṇādinā anvicchīyate gavesīyati , ato kāraṇā guruparamparā gataupadesato vasīyatoti attho , sāmatthiyato-vasāyappaṭipādayitumāha- ‘ sāmatthiyampi ’ ccādi , sāmatthiyampi vuccatetiseso , laghunopāyena saddānamupalakkhaṇe pavattīti byavahitanivattiyā vacanantaraka-raṇamanupannaṃM0.33 , upapannaṃ vacanantarakaraṇaṃ , tassa ca opasilesikādhāra mantarena aññathānupapattiyā ādhāravisesappaṭippattīti idamettha sāmatthiyaṃ , ādhārantareccādinā yathāvuttaṃ sāmatthiyaṃ vibhāveti , ādhārantarepīti sabbattha pāṭho dissati , pasaṅgābhāvato atthanta-renāpi ādhārantarepi opasilesikādhārepi vacanantarappasaṅgo siyāti sambandhasambhavā opasilesikādhāranissayanepi ānisaṃso na dissatīti samuccayatthenāpi natthi payojananti vajjetabbo yampi saddoti , nanu kimevaṃ vaṇṇīyate pubbasseveti vacana mevopasilesikamadhikaraṇaṃ viññāpayati … tattheva pubbaparatta sambhavāti yomaññate , tassesā kappanā na saṅgatāti dassetumāha- ‘ pubbassāti ’ ccādi , ayuttatte kāraṇamāha- ‘ sāmīpikepi tassa sambhavā ’ ti ,‘ gaṅgāyaṃ ghoso ’ ti vutte ghoso gaṅgāyaṃ pubbo vā paro veti gammamānattā sāmīpikepyadhikaraṇe pubbaparattassa sambhavāti attho , etāvavuccateti pubbasseva hoti na parassāti ettakameva vuccate , tathāca vakkhati- ‘ kintan ’ tiādi , adhikaṃ byavahitanivutyādi na vuccateti sambandho , ādisaddenettha chaṭṭhīpakappanā gahitā , chaṭṭhīpakappanāpi sāmattiyā katāti sambandho , pakappanaṃ pakappanāvidhānaṃ , evaṃ maññate ‘ pāṇiniyā ‘‘ chaṭṭhīṭṭhāneyogā ’’ tyato (1-1-49)‘‘ tasminti niddiṭṭhe pubbassa ’’(1-1-66)‘‘ tasmā tyuttarassa ’’ iti (1-1-67) paribhāsāsuttadvaye chaṭṭhīgahaṇamanuvattiya ‘ tasminti niddiṭṭhe pubbassa chaṭṭhī ’‘ tasmātyuttarassa chaṭṭhī [ niddiṭṭhe pubbassa chaṭṭhīti pubbassa kāriyittapaṭipādanayoggo chaṭṭhī tabbodhakapade bhavatityattho , eva dhuttarassetu vi . ujjotaṭīkā ] ti chaṭṭhīpakappanaṃ paṭipādenti ‘ yasmiṃ sutte chaṭṭhīniddeso natthi , tattha chaṭṭhīpakappanāyathā siyā ’ ti , idha pana vacanantarābhāvepi yattha chaṭṭhīniddeso natthi , tattha sāmatthiyeneva chaṭṭhīpakappanā siddhā ’ ti , sāmatthiyamupadasseti ‘ sattamīniddese ’ ccādinā , aññavibhattiniddiṭṭhopi paṭipajjateti sambandho , kāriyayo ganti kāriyasambandhaṃ , yathā ‘‘ vagge vagganto ’’ ti etthānuvattamānaṃ niggahītan ’ tidaṃ chaṭṭhīyantaṃ viññāyate , kathaṃ vaggetesā sattamyakatatthā ‘‘ niggahītan ’’ ti (1-38) pubbasutte katatthatāya paṭhamā vibhattiyāM0.34 chaṭṭhīvibhattimpakappeti sattamiyaṃ pubbasse ’ ti tathetyavagantabbaṃ .
Etāva vuccateti vutte idanti na viññāyateti āha ‘ kintan ’ tiādi , yadāhiccādinā pariyāyapasaṅgakkamaṃ dasseti .
Kimidamuccate pariyāyappasaṅge niyamatthaṃ vacananti nanu pubbaparānaṃ yugapaduppattiya mācariyavacanappamāṇenāppaṭipattiyaṃ vijjhanatthaṃ vacananti kasmā nocca teccāha- ‘ yugapadupasiliṭṭhānan ’ tyādi , yugapadupasiliṭṭhānamasambhavoti sambandho , kutoccāha- ‘ aparassūpasilesikassābhāvato ’ ti , atoti yugapadubhinnampattiyā abhāvato , vacanaṃ ‘‘ saro lopāsare ’’ ccādikaṃ (1-26) suttaṃ .

15. Pañca

Avadhibhāvenāti ‘ ato ’ ccādinā avadhittena , yassāti yo ādino , kāriyanti ‘ ṭāṭe ’ ādikaṃ , pubbaparāpekkhattenāvisesāti yathā- ‘ gāmā devadatto ’ ti vutte so tato pubbo parogeti viññāyatītyavadhibhāvassa pubbaparāpekkhattenāviseso , tathehāpi ‘‘ ato yonaṃ ṭāṭe ’’ ti (2-41) vuccamāne ato pubbesaṃ yonaṃ athavā paresanti pubbaparāpekkhattenāvadhibhāvassāvisesāti maññate , pure viyātyanena sattamiyanti ettha vuttaṃ niddesavacane kāraṇamatidisati , vuttiyaṃ ‘ narānamere ’ ti ettha apavādavippaṭisedhe satiparattā ṭāṭeādesānaṃ pavattiṃ ‘‘ ādissā ’’ ti ettha vaṇṇayissāma , atha kimiminā vacanena nanu yato yattha pañcamī niddeso tattha sabbattha ‘‘ mānubandho sarānamantā paro ’’(1-21) tyato ‘ paro ’ tyanuvattetuṃ sakkāti tassānuvattitassa yonamiccanena sāmānādhikaraṇyā ‘ paresaṃ yonaṃ ’ tyayamattho viññāyate , tato pubbesaṃ pasaṅgoyeva natthīti , netadatthi , paroti tyanuvattamānaṃ ‘ ato ’ ti pañcamyantena sambajjhamānaṃ na koci vāretā atthīti parato-kārato pubbesampi yonaṃ ṭāṭeādesā pappontīti vacaneneminā bhavitabbamevāti dassetumāha- ‘ vacane ’ ccādi , evañcarahi tadevodāharitabbaṃ , kiṃ ‘ narānare ’ tyudāhaṭanti ce , nesadoso , aññadatthaṃ kārīyamānamihā-pyatthavantaṃ hotīti , pubbako parihāroti byava hitanivattiyāM0.35 pubbasutte vutto ‘‘ saretopasilesikādhāro ’’ ti parihāro , na sambhavatīti iha sattamiyā abhāvā na sambhavati , vacanānantaranti pāṇiniyānaṃ niddiṭṭhaggahaṇamiva byavahitanivattiyā suttantaraṃ , te hi ‘‘ tasmātyuttarassā ’’ tyettha (1-1-67) niddiṭṭhaggahaṇamanuvattiya tena pubbe viya byavahitanivattimpaṭipādenti .
Anantaretivacanā paccāsattiyā nissayanaṃ viññāyate , katatthatāyāti vacanā jātiyātyāha- ‘ paccāsatyā jātiṃ sannissāyā ’ ti jātiṃ sannissāya paccāsatyā karaṇabhūtāya nivattimāheti sambandho , iminā paccāsatti ñāyabyāpanañāyajātipadatthabyattipadatthesu paccāsattiñāyo jātipadatthoceha nissīyateti dasseti , na hi kevalaṃ jātiṃ nissāya byavahitanivatti vattuṃ sakkā , tathāhi yadettha paccāsattiñāyo na nissito , tadā byāpanañāyena byavahite cābyavahite cāsajjatīti jātiyā nissayane satyapi byavahitepi byāpyamānā jāti kena nivārīyate nāpi kevalaṃ paccāsattinnissāya byavahitanivatti vattuṃ sakkā , tathāhyasati jātisannissayena byattinissīyate , byattiyañca padatthe paṭilakkhiyaṃ lakkhaṇaṃ pavattatīti paccāsatti ñāyanissayanepyabyavahitampati yaṃ lakkhaṇaṃ bhinnaṃ tadabyavahite pavattaṃ , yampana byavahitampati bhinnaṃ lakkhaṇaṃ , tañca vacanappamāṇato mābhavatvassa byatthatāti byavahitepi pavattate , tasmā ubhopi nissāya nīyāti .
Visayadassanappasaṅge visayidassanamatthabyattikāraṇanti vākyantogadhapadānamatthampaṭhamaṃ dassetvā pacchā samāsādikaṃ dassetuṃ ‘ kato ’ tyādikamāraddhaṃ , jātilakkhaṇoti abyavahitattajātisabhāvo ,‘ osadhyo ’ ti ettha sakāre akārā parassa dhakārena byavahitassa yossa viyāvasesānampi sabbhāvato vuttaṃ- ‘ yoppabhutīnan ’ ti , jāti sāmaññaṃ , yāvati visayeti gavādike yattake visaye , kāmacārato visaya parisamattiyā diṭṭhantamāha- ‘ taṃ yathe ’ ti , bhojayetīti ettha bhojayeitīti padacchedo , katohi jātyattho kasiṇoti yasmā sakalo brāhmaṇa jātisaṅkhāto attho parisamatto , tasmāti attho , idaṃ vuttaṃ hoti-M0.36 ‘ yāva diṭṭhambhojaye ’ ti vutte [ vuttena ( potthake )] santāya sāmaññavutti brāhmaṇasaddappayogasāmatthiyā paccekambhojanakiriyā katā nāma hoti , yato kasiṇopi jātyattho parisamatto nāmāti .
‘‘ Byañjane dīgharassā ’’ ti (1-33) sutte byañjaneti sattamī pubbassa dīghādividhimhi caritattā ‘‘ saramhā dve ’’ ti (1-34) ettha saramhāti pañcamyaka tatthā , tato pañcamīniddesassa balīyattaṃ , tato ‘‘ sattamiyaṃ pubbassa ’’‘‘ pañcamiyaṃ parassā ’’ ti dvinnaṃ parassa samuṭṭhāpane ‘ byañjane ’ ti sattamī parassa kāriya yogitāya atthato vibhattivipariṇāmena chaṭṭhībhāvena pariṇamatī … dvinnaṃ suttānaṃ vippaṭisedhe parassa balī yattāvāti etādisasāmatthiyasabbhāvato vuttaṃ- ‘ chaṭṭhīpakappanāpi pureviya sāmatthiyā ’ ti .

16. Ādissa

Kiñci antassa sampattanti yaṃ ṭānubandhamanekavaṇṇaṃ na hoti , taṃ ‘‘ chaṭṭhiyantasse ’’(1-17) tyantassa pattaṃ , kiñci sabbasseti ‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasseti ’’(1-19) ṭānubandhamanekavaṇṇañca kāriyaṃ sabbassa pattaṃ .
Yadantabhāvikāriyaṃtyādinā vacanaphalamupadassento ‘ chaṭṭhīyantasse ’ tīmassāpavādo yaṃ yogoti dasseti , tassāyama pavādo hotu ṭānubandhādikāriyaṃ kathanti āha- ‘ ṭānubandhe ’ ccādi , vippaṭisedhāti apavādavippaṭisedhā ,‘‘ chaṭṭhiyantasse ’ ti hi ussaggo , tassāpavādā ‘‘ ādissa ’’‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse ’’ tyete ,‘‘ ādissā ’’ tīmassāvakāso ‘ terasā ’ ti ,‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā ’’ tīmassāvakāso ‘ esu , anenā ’ ti , ihobhayampappoti ‘‘ ato yonaṃ ṭāṭe ’’(2-41)‘‘ narānare ’’‘‘ atena ’’(2-108)‘‘ janenā ’’ ti ( tattha )‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse ’’ tīdampavattatīti tesamapavādānaṃ vippaṭisedhā sabbādeso bhavati .
‘‘ Chaṭṭhiyantassā ’’ ti dasasadde-ntassa pattopi tadapavādattā ‘‘ ādissā ’’ tiādibhūtassa dakārassa hotīti āha ‘ dakārassaro ’ ti .

17. Chaṭṭhī

KotthontaM0.37 saddasseccāha- ‘ antovasāna ’ miccādi ,‘‘ vaṇṇassantassa ’’ ti (1-1-52) sutte vaṇṇaggahaṇamantavisesanāyopadiṭṭhaṃ pāṇininā-antassa padassa vākyassa vā mābhavī ’ ti , iha tvanatthakaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ byavacchejjābhāvāti dassetumāha- ‘ so ce ’ tyādi , nanu brahmassāti visesanatthena vattumicchito mahābrahmasaddo chaṭṭhīniddiṭṭho nāmāti ‘‘ brahmassu vā ’’ ti (2-194) uādeso ‘‘ chaṭṭhiyantassā ’’ ti antabrahmasaddassa pappoti , tathā sati ‘ na hi chaṭṭhī niddiṭṭhassa antaṃ padaṃ vākyaṃ vā sambhavatī ’ ti kasmā vuttanti , vuccate- na visesanatthenākkhepamattena mahābrahmasaddo chaṭṭhī niddiṭṭho nāma bhavatīti na brahmasaddassa sabbassādesappasaṅgo , mahābrahmasadde vā brahmasaddo atthīti tassāntassa uttaṃ vidhīyate .

18. Vānu

‘‘ Chaṭṭhiyantasse ’’ tyanenevāvisesena vānubandhakāriyepyantassa siddhe kimatthoyamārambhotyāsaṅkiya ṭānubandhātyādinā vacanaphalamupadassento ‘ bādhakabādhanattho-yamārambho ’ ti-vadati , tathāhi ‘‘ chaṭṭhiyantasse ’’ tyassa bādhako ‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse ’’ ti , tassa ca ‘‘ vānubandho ’’ tyayaṃ yogo bādhakoti bādhakabādhanattho sampajjate , apaiccayamupasaggo vajjane nīvāraṇe , panayane vā vattateti apodyante ussaggalakkhaṇāni vajjīyante nīvārīyante apanīyante nenetyapavādo , suttekadesena suttamevopalakkhitanti antassa ‘ chaṭṭhiyantassā ’ ti suttassa apavādo antāpavādo , ussajjate nivattīyatyapavādenetyussaggo , ussaggāpavādakkamo panettha evaṃ veditabbo ‘‘ chaṭṭhiyantasse ’’ tyussaggo , tadapavādā ‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa ’’‘‘ ukānubandhādyantā ’’‘‘ mānubandho sarā namantā paro ’’ ti ,‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse ’’ tyussaggo , tada pavādā ‘‘ vānubandho ’’‘‘ mānubandho sarānamantā paro ’’ ti .

19. Ṭānu

ChaṭṭhīniddiṭṭhasseccādināM0.38 vacanārambhappayojanākhyānenāntādesāpavādo yaṃ yogoti bravīti , paccekamabhisambandhoti so ṭakārānubandho cādesotiādinā , kassa sabbassa bhavaticcāha- ‘ chaṭṭhī niddiṭṭhasse ’ ccādi , nanu ca ṭeādesopyanekavaṇṇoeva dvivaṇṇasamudāyattātyāsaṅkiyāha- ‘ upalakkhiye ’ ccādi , anubadhyate payoge asuyyamānepi payojanavasenānusarīyatītyanubandho , upadese yevopalakkhiya nivattatetyanenetaṃ dasseti ‘ uccāritavināsinonubandhā ’ ti , upadese paṭhamuccāraṇe .

20. Ñakā

Ādyantāti vutte kathamavayavātyayamattho labbhatī tyāha- ‘ ādyantasaddānami ’ ccādi , ādyantasaddānaṃ niyatavayavavācittā avayavassa cāvayavināmantarenā sambhavato sāmatthiyāvayavī lakkhīyati , chaṭṭhiyātyanuvuttito vāvayavāvayavisambandhesā chaṭṭhī , tāya niddiṭṭhassātyayamattho viññāyateti vuttiyaṃ- ‘ chaṭṭhīniddiṭṭhassā ’ ti ( vuttaṃ ), teneva paccayavidhimhi kūppaccayādayo na dosā bhavantīti , atoyevāti tadavayavācittatoyeva , taggahaṇeneti avayavaggahaṇena , katākatappasaṅgittāti otte katepi akatepi vukāgamassa pasaṅgato , bhūyattattā hi ottassa bhūggahaṇe sati katepi otte vukāgamena bhavitabbamakatepi tatova ‘‘ katākatappa saṅgī yo vidhi sanicco ’’ ti niccattā ottaṃ bādhitvā vukāgamo hoti , atha vukāgame pacchā tena na bhavitabbanti āha- ‘ antāvayave ’ ccādi .

21. Mānubandho

Yadiniddhāraṇe chaṭṭhī antassāvisesitattā avisesena yato kutoci antato bānubandho paro siyā , na hi dutiyaṃ saraggahaṇamatthi , yenānto visesīyateccāha- ‘ niddhāraṇa ’ miccādi , kāraṇamāha- ‘ sutattā ’ ti ,‘ sarānan ’ ti sutattāti attho , tena ‘‘ sutānumitesusutasambandhobalavā ’’ ti rundhatītetthadhakārassā numitassaM0.39 maṃ na hotīti dīpeti , samāna jātiyasseva loke niddhāraṇappatīti hoticcāha- ‘ tathā hi ’ ccādi , yathā ’ kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā ’ ti vutte avisesitattepi kaṇhāya kaṇhāgāvīyeva patīyate , tathehāpi sarānaṃ majjhe antātyantattena niddhāriyamāno samānajātiyo saroyeva patīyate , tena sarānaṃ yevāntāparo bhavissatīti bhāvo , visesanattoti ‘‘ ñilatasse ’’ ti (5-163) sutte assāti vutte ayameveti niyamābhāvā yassakassaci akārassa ñippatti , tenāniṭṭhappattīti lānusaṅgisseva assāti lassa yaṃ visesanattaṃ taṃ attho payojanamassa ‘‘ kattarilo ’’ ti (5-18) lakārassāti visesanattho lakāro , idhevāti imasmiṃ ‘‘ mānubandho ’’ tiādisutteyeva .

22. Vippaṭi

Paroti vattate , so cāññādhikyaiṭṭhādyanekatthopi idha iṭṭha vācī daṭṭhabbo , kammabyatihāreghaṇiti kammabyatihāro kiriyāparivattanaṃ bhāvaviseso tasmiṃ ‘ bhāvakārakesvaghaṇghakā ’’ ti (5-44) sāmaññena vihitattā vippaṭisedhananti atthe ghaṇi vippaṭī sedho , tenāha- ‘ sāmaññe ’ ccādi , vippaṭisedhasaddassa atthamāha- ‘ aññamaññapaṭisedho ’ ti , saṃsiddhiyaṃ vattamānopi sidhi upasaggasambandhe nātthantarepi hotīti aññamaññavirodhotyattho , vippaṭisedhasaddassa loke virodhavācittena pasiddhattamāha ‘ tathā hi ’ ccādinā , kathampana pamāṇabhūtassācariyassa vacanesu aññamaññavirodho sambhavatīccāsaṅkiya ubhinnaṃ sāvakāsatte sati sambhavati nāññathāti ‘ dvinna ’ miccādi vuttigantho pavattoti vattuṃ ‘ socā ’ tiādimāha aññamaññānajjhāsiteti aññamaññenānakkante apariggahiteti vuttaṃ hoti , anubhayatāginīti yo visayekadeso ubhayanna bhajate tasmiṃ anubhayabhāgini visayekadese , sāmaññavisayo dvinnaṃ vidhīnaṃ sādhāraṇo visayo , tattha pavattippasaṅge sati soca vippaṭisedho jāyatīti sambandho , iminā vippaṭisedhassa visayo pavattippasaṅgo visayavisayīnamabhedena sutte ‘ vippaṭisedho ’ tivuttotiM0.40 ‘ dvinna ’ miccādinā vuttigantho racitoti dīpeti , paro hotī tividhidassitoti iminā yadi niyamo-bbhūpagato siyā , tadā ‘ parovahotī ’ ti vadeyyāti dasseti , pāṇiniyā hi jātiyaṃ padatthe sakimeva lakkhaṇaṃ pavattatīti caritatthattā visayantare dvinnampi lakkhaṇānamappavattiyaṃ paraṃ pacchimaṃ kāriyanti vidhyatthamidaṃ vacanaṃ , byattiyantu padatthe latvādīnamiva pariyāyappasaṅge niyamatthanti paṭipannā , idha pana jātiyaṃ byattiyañca dvinnampi suttānamappavattiyameva vidhyatthamevidaṃ vacanaṃ , na niyamatthampīti paṭipādetumāha- ‘ tathāhi ’ ccādi , kāmacārato parisamāpīyateti sambandho , kāmato parisamāpanañcetissā sabbasmiṃ attano gocare avicchedabyāpanena pavattisabbhāvato .
Kathampanekassāpi pavatti na bhaveyyātyāsaṅkiya kāraṇamāha ‘ ubhayampi ’ ccādi , hisaddo yasmātthe , yasmā ubhayampidamācariyavacanaṃ , tatoyeva pamāṇaṃ , abhimatakāriyavidhāne liṅgabhāvena saddikānumatattā ( tesaṃ ) vidhīnaṃ vidhāyakañca tasmāti attho .
Pamāṇattā dvinnampi appattiyaṃ kāraṇamāha- ‘ anubhayabhāgimhi ’ ccādi , yato laddhāvakāsā tato samānabalāti , itisaddo hetumhi , viruddhācāti ettha itisaddaṃ datvā ‘ anubhayabhāgimhi … pe … viruddhācāti dvinnaṃ vacanānaṃ pamāṇattā ubhinnampi appavattīti sambandho veditabbo .
Samānabalānaṃ dvinnaṃ lokepi virodhittaṃ ekakkhaṇeyeva ubhinnampi kāriye appavatti ca dissatīti diṭṭhantamāha ‘ lokece ’ tyādi , ettha ca pessassa ( a ) virodhatthino kāriye appavattiriva [ appavattiyeva ( potthake )] samānabalāna mubhinnaṃ vacanānaṃ kāriye appavattīti sukheno pamāsaṃsandanaṃ viññātabbaṃ .
Jātipakkheyeva bhassakārena dvinnaṃ yugapadippattiyaṃ ‘ latvādīnamiva ’ pariyāyappasaṅgo vaṇṇito , tassāyuttattamupadassento āha ‘ nacāpi ’ ccādi , bhinnavisayattāti dvinnaṃ vidhīnaṃ bhinnavisayattā .
Abhinnavisayatte hi pariyāyakappanā yuttimatī , atoca latvādīnamabhinnavisayattampaṭipādayitumāha- ‘ latvādayo hi ’ ccādi , anavayaveneti dhātu mattato vidhānenāvayavabyatirekasabbhāvato sabbadhātupariggahena , yattha yasmiṃ dhātvatthekadese pavattā samānā pavattā santo laddhāvakāsāM0.41 siyuṃ tassekadesassa parihārenāpi pariccāgenāpi na vidhīyanteti sambandho , latvādīna mekakkhaṇe asambhavā ekasmiṃ kate satītaravacanāna mānatthakyappasaṅgāca pariyāyena bhavantīti yantaṃ yuttanti sambandho .
Ihāti imasmiṃ yugapadippattiyaṃ , iha tathābhāvassa kāraṇamāha- ‘ sāvakā … pe … vacanan ’ ti , tatthāti yugapadippattiyaṃ .
Jātiyampadatthe ‘‘ punappasaṅgavijānanā siddhaṃ , vippaṭisedhe yaṃ bādhitaṃ tambādhitamevā ’’ tīmāsamubhinnaṃ paribhāsanampavattiṃ paṭipādento āha- ‘ parasmiṃ ce ’ tyādi , parasminti iṭṭhe , paribhāsanampana ayamattho ‘ punappasaṅgavijānanāti dvinnaṃ suttānamekatthappa saṅgasaṅkhāte vippaṭisedhe satiparamiṭṭhaṃ paṭhamaṃ hoti , hontena tena yadītarassa nimittopaghāto na kato tadā tassāpi punappasaṅgo tassa vijānanā siddhanti , vippaṭisedhe yathāvutte sati paṭhamaṃ hontena yaṃ suttaṃ bādhitaṃ tassa punappavattiyā yadi nimittaṃ natthi taṃ bādhitameve ’ ti .
Byattiyampi vidhyatthamevidaṃ vacanaṃ , na niyamatthanti dassetumāha- ‘ byattiya ’ miccādi , evaṃ maññate ‘ byattiyaṃ paṭilakkhiyaṃlakkhaṇappavattiyaṃ dvinnaṃ sādhāraṇaṃ ṭhānampati yāni vacanāni bhinnāni tesampi niravakāsattena tulyabalattā dvinnampaṭipattiyevasiyā , natu pariyāyappasaṅgo ’ ti .
Byattiyampi yathāvuttānaṃ paribhāsānaṃ pavatti vuttavidhinevāti dassento ‘ paribhāsānampi ’ ccādimāha .
Jātiyampadatthe ‘‘ vattamāneti anti , si tha , mi ma , te ante , se vhe , e mhe ’’ ccādīnaṃ lakkhaṇānamekamekatthepi vattamāneti anti , vattamāne si tha iccādīnaṃ vākyekadesānaṃ gacchaticcādo gaccha siccādo ca lakkhiye sakimpavattiyā sabbasmiṃ sake visaye paṭhama majjhimapurisekavacanajāti parisamattāti caritatthattā tumhe gacchathāti ettha dvīhi dvinnaṃ purisāna mekakkhaṇe pavattiyaṃ na kassaci , byattiyampi paṭilakkhiyaṃ lakkhaṇāni bhijjantīti sādhāraṇaṃ ṭhānaṃ patibhinnehi lakkhaṇehi dvinnampekatthe-kakkhaṇe pavattiyaṃ na kassaci , tathā vuttanayeneva tiṇṇaṃ purisānamekakkhaṇe pavattiyanti sabbathā appavattiyaṃ sampattāyaṃ vacanamidaṃ , paro hotīti majjhimuttamaṃ bhavatīti adhippāyena ‘ yathe ’ ccādinā vuttaṃ vuttiganthampañhamukhenā haritvāM0.42 dassetuṃ ‘ kvapanā ’ tiādimāha , nedamudāharaṇamamhaṃ manaṃ bhoseti-yato vippaṭisedhavisayamevedaṃ na hoti , kuto yato ‘‘ vattamāneti anti ’’ ccādippabhutīnaṃ vattamāneti anticcādīhi vākyekadesehi niddiṭṭhānameva pubbaparacchakkānaṃ purisavacanavisesavidhāyakena ‘‘ pubbaparacchakkāna mekānekesu tumhāmha sesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā ’’(6-14) tīminā vākyāvayavena tumhāmhasesesu payujjamānesu appayujjamānesu vā yathākkamaṃ pubbacchakkānaṃ paracchakkānañca majjhimuttamapaṭhamānaṃ paccekaṃ dvedve vacanāni yathākkamaṃ bhavantīti ‘ gacchatha gacchāmā ’ ti ettha ekakkhaṇe pavattiyeva natthi , dvinnampana sāvakāsāna mekakkhaṇe pavattiyeva hi vippaṭisedhoti , tathāpi vuttanayena vippaṭisedhappakappanāpi sakkā kātuntīdamudāhaṭaṃ siyāti daṭṭhabbaṃ , imissā pana paribhāsāya nirākulappavatti ‘‘ ādissā ’’ tīmissā vuttanayena veditabbā , katākatappasaṅgī yo vidhi , so nicco , yotvakateyevāyamaniccoti vuttaniccāniccesu antaraṅgabahiraṅgesu cātulyabalattā nāssa yogassa byāpāro , tathāhi niccāniccesu niccameva balavanti niccāniccānamatulyabalatā , antaraṅgabahiraṅgappakāra ( mpana ) upari ‘‘ lopo ’’ ti (1-39) sutte pakāsissāma .

23. Saṅketo

Vacanārambhassa phalamāha- ‘ anubandhoti yaṃ vuttaṃ ’ tyādi , vuttiyaṃ ‘‘ yonavayavabhūto saṅketo ’’ ti sāmaññena vuttepi ‘‘ bhāsissaṃ māgadhaṃ saddalakkhaṇan ’’ ti saddalakkhaṇā bhidhānappakaraṇato saddassānavayavabhūtoti viññāyateti dassetumāha- ‘ kassa ’ tyādiltuppaccaye lakāro udāharaṇaṃ , pakatiyādi samudāyassātiādivākyassa sāppāyamatthaṃ vivarituṃ ‘ evamaññate ’ ccādi vuttaṃ , keci saddasatthakārāti pāṇiniṃ sandhāyāha , vacananti ‘‘ tassa lopo ’’ ti (1-3-9) vacanaṃ , payogāsamavāyitāti kattāiccādippayoge asamavāyitā appayogitāti adhippāyo , evampissa lopo vaseyo … anupubbo bandhivināsatthoti āhu uccāritapadhaṃsittāM0.43 anubandhyate vinassatetyanubandhoti imāya sadda byuppattiyāvasena .

24. Vaṇṇa

‘ Atenā ’ ti (2-108) ettha atoti rassabyattiniddeso vā siyā rassajātiniddeso vā sakalanissayabyāpī atthajāti niddesovā , tattha rassabyattiniddese sati buddhasiddhādīsu yatthakatthaci akāro gayhateti neṭṭhappasiddhi … kesañci asijjhanato , rassa jātiniddese pana buddhasiddhādisabbākārantānaṃ lakkhaṇikagavādyakā rantānañcākāro gayhatīti sabbathā iṭṭhappasiddhi , nāñño dīgho byattantarattāti nāniṭṭhappatti ākārato nāssenābhāvā , tasmā atoti rassajātiniddese nissite sabbamidamiṭṭhaṃ nipphajjatīti nātthajāti nissīyate , na rassabyattica ,‘‘ yuvaṇṇāname oluttā ’’ ti (1-29) ādīsu pana rassabyattiyā rassajātiyā vā niddese ‘ tassedaṃ nopeti ’ ccādīsu eoādikamiṭṭhaṃ katthaci bhaveyya , na sabbattha , sabbattha vā bhaveyya ‘ vāteritaṃ samonā ’ tiādīsu byattanta rattā , tasmā sabbathā iṭṭhappasiddhiyā ittajātyādi nissīyate , athavā vaṇṇuccāraṇampati kesañci vaṇṇuppattiṭṭhānānaṃ uccanīcatadubhaya saṃhāravasena vaṇṇavisesuppatti dassanato tesaṃ vasena rassa byattiniddese rassajātiniddese vā vuttanayena iṭṭhāniṭṭhappattiyaṃ sabbathā sabbathā iṭṭhappasiddhiyā ittajātyādi nissīyate , tattha vaṇṇa parena savaṇṇaggahaṇaṃ niyamituṃ vacanamidamāraddhanti ‘ sabbatthevā ’ tiādinā vacanārambhaphalamāha , sabbatthevāti sabbasmiṃyeva suttappadese .
Nanu sayañcāti vuttepi pariyattaṃ , na hyaññaṃ rūpā sayamatthi , aññaṃ vā ( saya ) to rūpanti siddhepyevaṃ sati atthettha paro koci visesoti ñāpetuṃ sañca rūpan ’ ti vuttikāro āhāti sambandho , rūpassa visesitabbattā ‘ sañca rūpan ’ ti vuttiyaṃ niddisīyamānattā ca rūpanti viññāyatīti ‘ sañca gayhatī ’ ti vuttaṃ , saṃrūpaggahaṇāyāpisaddaṃ karoto-dhippāyo-yanti vattumāha- ‘ aññathe ’ ccādi , aññathāti aññenappakārena saṃrūpaggahaṇāya apisaddābhāveti adhippāyo , aññapadatthetiM0.44 aññapadattha samāsavisaye , guṇībhūtassāti appadhānabhūtassākāre kārādino , samāsena vuttattā padhānatū tattepi guṇo bhavati aññapadattho-kārekārādi vidhāya kattā , vidhīyamāno savaṇṇova padhānaṃ … idamatthitāya tappavattiyāti .
Nanu vuttiyamapisaddassātthaṃ vadatā sayañceti vattabbaṃ ,‘‘ tathā sayamattanī ’’ ti nighaṇḍuto sayañca-ttākārekārādiñca gayhatītyamattho sambhāvīyatīti codanampanasi nidhāya ‘ sañca rūpan ’ ti vadanto sādhippāyāruḷhaṃ kiñci atthavisesaṃ pakāsetuṃ tathevāhāti dassetuṃ vuttaṃ- ‘ sayañce ’ tyādi ,‘‘ dhanaññātīsu saṃsaddo , tathāttattaniyesupī ’’ ti nighaṇḍuvacanato ‘ san ’ ti attāpi gayhati , ko so saddarūpaṃ sādhāraṇaṃ ,‘ san ’ ti attaniyampi , kintaṃ saddāna masādhāraṇaṃ saddarūpaṃ , tathā sati attaniyaṃ rūpaṃ nāmāttasaṅkhātasaddasambandhīti āha- ‘ saṃrūpaṃ saddānamasādhāraṇaṃ rūpan ’ ti , etañca idantīminā sambandhitabbaṃ , asādhāraṇanti asādhāraṇaṃ saddarūpaṃ , sati sambhave byabhicāre ca visesanassa sātthakatāya asādhāraṇanti rūpaṃ visesatā sādhāraṇassāpi sambhavo vuttoyeva nāmāti āha- ‘ duvidhaṃ hi ’ ccādi , kintaṃ sādhāraṇamasādhāraṇañcarūpanti sāmaññena rūpaṃ niddisitumāha- ‘ tatthā ’ tiādi , tatthāti niddhāraṇe sattamī , saddānanti sātthakaniratthakānaṃ yesaṃkesañci saddānaṃ , taṃtaṃ saddattādīhi tesaṃtesaṃ buddha aiādīnaṃ saddānaṃ saddattādi , ubhayattha ādisaddena attho saṅgahito , tena sādhāraṇaṃ saddarūpamattharūpaṃ tathā-sādhāraṇanti catubbidhaṃ saṃrūpanti dasseti , catūsupi cetesvasādhāraṇassa saddarūpassevopānaṃ dassetumāha- ‘ tatthā ’ tiādi , sādhāraṇarūpabyudāsenāti sādhāraṇarūpassa pariccāgena , upādiyanto rūpameva saddassasaṃ , nātthoti ca dassetīti sambandho , ca saddo panettha ‘ idaṃ dassetī ’ ti heṭṭhā vuttaṃ samuccinoti , asādhāraṇassevopādiyane kāraṇamāha- ‘ tanta ’ miccādi , itaranti ye saṃkesañci saddānaṃ saddattādi , parassāpīti aññassa yassakassaci saddassāpi , iti idaṃ , patitaṃ pasiddhaṃ , ettha pana itisaddo hetumhi , yasmā idaṃ yathāvuttaṃ pasiddhaṃ tasmā pubbācariyaparamparāyāgato padesatoM0.45 upādiyantoti pakataṃ , saṃsaddavisesanasāmatthiyena asādhāraṇarūpopādiyanepi asādhāraṇaṃ saddarūpamevopādīyati nāsādhāraṇamattharūpaṃ … iminā vakkhamānakāraṇatā [ tāya ( potthake )] vasenāti āha- ‘ saddasse ’ ccādi , āsannaṃ … saddato saddabhāvasā naññattā , vipariyayatoti vipariyāsena anāsanna bhāvenāti attho , cakkhuvisayopi hi attho kathaṃ sotavisayasaddassa na āsanno saṃrūpambhavitumarahatīti , kāraṇantaramāha- ‘ aheyyattācā ’ tiādi , aheyyattāti apariccajanīyattā , idampi niccasambandhitte kāraṇavacanaṃ , taṃ saddarūpaṃ , niccasambandhīti nirantarasaṃyogī , vipariyayatoti heyyattā , tathāhiccādinā atthassa heyyattaṃ bodheti , aparaṃ kāraṇamāha- ‘ asādhāraṇañca rūpaṃ ’ tyādinā , sādhāraṇo pariyāya saddānaṃ , paccetabbattāti viññātabbattā , idāni kāraṇattayaṃ samodhānetvā imehi kāraṇehi rūpameva saddassa saṃnāma , nātthoti niyametvā dassetuṃ ‘ tadevan ’ tiādi āraddhaṃ , tadevanti yasmā evaṃ , taṃ tasmāti attho , sarūpappadhāneti ‘‘ gossā vaṅa ’’(1-32) tyādo gossātyādike sarūpappadhāne .

25. Ntu

Ntusutiyā jantvādīnampi ‘‘ ntantūnaṃnto yomhi paṭhame ’’(2-215) tyādinā gahaṇappasaṅge jātiyamabhippasaṅgabādhanatthaṃ byattiyaṃ vantvādi sambandhīnamupādānattamidamāraddhaṃ ‘‘ vantvavaṇṇā ’’(4-79)‘‘ tametthassattīti mantu ’’(4-78)‘‘ kattari bhūte ktavantu ktāvī ’’(5-55)ti vihitā vantvādayo nāma .
Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ
Paribhāsādhikāro samatto .