Issues
Moggallāna pañcikā ṭīkā
Moggallāna pañcikā ṭīkā

17. Vāne

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

17. Vāne

Anekaggahaṇassa payojanaṃ vattumupasakkati ‘ idhe ’ ccādi , vivacchitekasaṅkhyāsāmaññanti vivacchitaṃ ekasaṅkhyāya sāmaññaṃ , evaṃ maññate ‘‘ yadi ‘ syādiM0.167 syādine ’ ti vattumicchitekasaṅkhyāsāmaññassa pariggaho na siyā tadā ihānatthaka ( maneka ) ggahaṇaṃ siyā tenehāne kaggahaṇasāmatthiyāyeva ‘ syādisyādine ’ ti vattumicchitekasaṅkhyā sāmaññampariggahitanti viññāyate ’’ ti teneccādinā idaṃ dasseti ‘‘ tena yathāvuttena pubbe vutto sabbopi samāso pubbaparānaṃ dvinnaṃyeva syādyantānaṃ hotī ’’ ti .
Yajjevaṃ kathaṃ ‘ tadahujāto ’ ti bahulādhikārena visesana samāsagabbhakārakasamāsena vā sijjhati , ayaṃ aññapadatthasamāso .
Catthe bahunnamiṭṭhattā tadatthañcānekaggahaṇaṃ , tena ‘ hotu potu pitā puttā ’ ti hoti uttarapade ( yoni ) sambandhe parato pubbapadassa ‘‘ putte ’’ ti (3-65) suttenāttena , aññathā dvinnaṃdvinnaṃ samāse sabbattha uttarapadasambhavena ‘‘ vijjāyonisambandhānamā tatra catthe ’’ ti (3-64)‘‘ putte ’’ ti ca suttadvayenāttena ‘ hotā potā pitā puttā ’ ti āpajjeyya .
Anekanti paṭhamantattā syādītīdamevānuvattate , tenevānekaṃ syādyantamicceva vuttaṃ .
Athāññattheti vutte-ññassa vākyassattheti avatvā padassecceva kasmā vuttantyāsaṅkiyā ha- ‘ syādyantasse ’ ccādi , tassevāti sāmatthiyaladdhassa syādyanta padasseva samāso viññāyatīti sambandho .
Tassa guṇā tagguṇā tasseccanenāññapadattho niddisīyate , tassa aññapadatthassa ye guṇā yāni visesanāni , tesaṃ saṃviññāṇaṃ gahaṇaṃ tagguṇasaṃviññāṇaṃ , athavā so guṇo yassa so tagguṇo , tagguṇassa tagguṇayuttassāññapadatthassasaṃviññāṇaṃ , na guṇavirahitassā ( ti ) tagguṇasaṃviññāṇaṃ , ettha pana ‘ aññapadatthe tagguṇasaṃviññāṇaṃ pyatthī ’ ti paribhāsīyati , tatthāyamattho ‘‘ aññapadatthe samāse-ññapadattho visesanena saha viññāyati navisesanarahito ’’ ti , kvaci atagguṇasaṃviññāṇassāpi dassane nāpisaddo , yatrāvayavena viggaho samudāyo samāsattho tattheva tagguṇasaṃviññāṇaṃ bhavati , tagguṇasaṃviññāṇato aññaṃ atagguṇasaṃviññāṇaṃ , tasmiṃ , yatrāvayavoyeva samāsattho tatrātagguṇasaṃviññāṇaṃ .
EtthaM0.168 pana bahudhanasaddo purisassa upalakkhaṇabhāvena katattā .
Abhimatoti pāṇinīyānaṃ abhimato dasannaṃ samīpe āsannā dasannamiccādivākye .
Parimāṇamevasaṅkhyeyanti parimāṇalakkhaṇameva saṅkhyeyaṃ , tañca parimāṇalakkhaṇaṃ saṅkhyeyañca .
Saṅkhyānarūpanti saṅkhyānasabhāvaṃ .
Parimāṇenāti pañcasaṅkhyāya paricchijjamānena saṅkhyeyasaṅkhātena parimāṇena .
Saṅkhyānavuttīti tena anativattiyamānatapparicchedaka saṅkhyānarūpa saṅkhāte saṅkhyāne vutti yassā sā saṅkhyānavutti-pañcasaṅkhyā .
Diṭṭhanteniminā imaṃ dīpeti ‘‘ yathā pañca parimāṇamesanti pañcakāti ettha parimāṇarūpo-vayavabhedasamudāyasabhāvo pakatiyattho samudāyino sakunā paccayattho , tathā tidasāti etthāpi ’’ ti , kappaccayo pakatippaccayatthabhedasambhavena .
Keci panāti iminā pāṇinīye dasseti .
Pakatippaccayatthabhedasambhavāti iminā paresaṃ pakatippaccayatthānaṃ bhedābhāvassa icchitattā saññāyaṃ sakatthe kappaccayassa vidhānaṃ dasseti .
Syādyantassāti iminā vāsaddassa padattaṃ dasseti .
Tadatthepīti tassa vāiti aññapadassa atthepi , tadattho cettha vikappattho vā siyā tadā pana dvinnaṃ gahaṇe na tiṇṇaṃ , tesantu gahaṇe na dvinnaṃ , saṃsayo vā , tadā tu saṃsayassobhayā lambanarūpattā dvevāti vutte tayo , tayovāti vutte dve apekkhīyantīti buddhivisayā pañca atthā samāsābhidheyyo honti .
Nāmattenāti ruḷhināmattena , abhimato pāṇiniyānaṃ , vikappitaṃ suttantarena vibhāsā sabbanāmasaññāvidhānena .
Avayavadhammenāti avayavasaṅkhātena sabhāvena .
NanuM0.169 ca samānādhikaraṇānaṃ bahubbīhi vutto pāṇiniyehi ‘ pañcahi bhuttamasseti byadhikaraṇānaṃ na siyā ’ ti , tathā paṭhamatthaṃ vajjetvā sabbavibhatyatthesu iṭṭho ‘ vuṭṭhe devegatoccatra vuṭṭhadevoti na siyā ’ ti tasmā kathamatra byadhikaraṇānaṃ paṭhamatthe samāso vaṇṇīyateccāsaṅkiyāha- ‘ byadhikaraṇānampi ’ ccādi , byadhikaraṇānampi yathābhidhānaṃsamāsasabbhāvato pañcahi bhuttamassetyādo bahulādhikārā anabhidhānato vā na bhavissati , tatoyeva ca pañca bhutta vanto-sseti samānādhikaraṇānampi kvaci na bhavissati , tathā paṭhamatthepi kvaci na bhavissati vuṭṭhe deve gato ’ ti .
Tulyayoge gamyamāneti attho .
Aññatracāti tulyayogato-ññatra salomakotyādīsu ca , vijjamānāni lomānyassa , vijjamānā pakkhā assāti viggaho .
Upasaṅkhyāto ‘‘ syādyadhikāre-tthikhīrādīnamupasaṅkhyānan ’’ ti ( 2-2-24-vā ) sabhāvato eva nivatto na suttantarato , gatatthassāpi hi payoge anavaṭṭhānaṃ siyā piṭṭhapesane viya , kathañcarahi brāhmaṇe bahū ānaya , ahaṃ pacāmīti nāvassamevaṃ payogo , katthaci pana vacanasiliṭṭhatādippayojane sati hoteva .
Kaṇṭhe sambhavoti kāḷassa kaṇṭhe sambhavo .
Ṭṭhasaddatthoti kaṇṭhaṭṭhasadde ṭṭhasaddattho .
Oṭṭhasaddova mukhavuttītyanena gammamānatthattā dutiyassa mukhasaddassāppayogamāha , tasmā oṭṭhova mukhamassāti viggayha oṭṭhamukhoti samāso , na ca pāṇi pāṇyantarassa mukhaṃ , mukheneva ca pāṇimukhassa sadisattaṃ pasiddhanti sāmatthiyā oṭṭhamukhamiva mukhamassetyattheva tiṭṭhate , upanyasyantetyupanyāsā , visayadassanatthāti iminā ’ kaṇṭhe kāḷo yassā ’ tyādīkameva vākyanti dasseti .
Samudāye vikārecāti samudāyasambandhe vikārasambandhe ca .
Taṃsamāsassāti tassā chaṭṭhiyā samāsassa , tadabhidhāyinanti saṅghāta vikārābhidhāyīnaṃ , kesānaṃ saṅghāto iccādi paresaṃ vākyaṃ .
Dhātuto jātaṃ dhātujaṃ , uttarapadaṃ patitasaddādi , tassa payogoti patitasaddassa payogo .
‘‘ Nañsmātthyatthānan ’’ ti (2-2-24)M0.170 vāttikaṃ , etanāha- ‘ ña kārānu bandhā ’ iccādi .
Pāṇiniyā tu avijjamānasaddo nañsamāso , padantare nāssa bahubbīhi vottarapadalopo , avijjamānā puttāssa aputtovijjamānaputtoti sādhenti , icchate pāṇinīyehi … dakkhiṇapubbā saddānaṃ nānatthattā byadhikaraṇattā , vacanepīti sutte vijjamānepi , aya maññapadatthasamāso parehi bahubbīhīti vuccati tathāhi bahavo vihayo yassa so bahubbīhi , yathā bahubbīhīti aññapadatthappadhāno tathā ayampi .