2. Asaṃ
Abyayanti yadaññesaṃ pasiddhanti liṅgavacanabhedepi byayarahitattā upasagganipātānaṃ parehi abyayasaññākaraṇato abyayanti paresaṃ pasiddhaṃ , tesantvayaṃ samāso abyayatthapubbaṅgamattā anabyayaṃ abyayambhavatīti abyayībhāvo pasiddho , asaṅkhyassa sutattā tasseva vibhatyatthādayo visayabhāvena visesanānīti viññāyantītyāha- ‘ asaṅkhye ’ ccādi , iminā nemesamāsatthāti dīpeti .
Tāvasaddassa kamavuttiyaṃ yo-ttho sampajjate tamāha- ‘ vibhatya ’ ccādi , vibhatyatthe udāharitvāti vibhatyatthavisaye vattamānassāsaṅkhyassa itthisaddena samāsamadhitthīti uvāharitvā , niccayamāsāna maviggaho , asakapadaviggaho vā yutto , aññathā aniccatāpattītyāha- ‘ niccasamāsattā ’ iccādi .
Asakapadena anattaniyapadena aññapadena viggaho asakapadaviggaho , tena , ettha hi yathā kumbhassa samīpaṃtyaññapadavākye samīpa saddenupasaddavacanīyassa vuttattā upasaddo nappayujjate , yathā itthī sūti etthādhisaddavacanīyassā ( dhā ) ratthassa sattamiyā vuttattā nādhisaddoti ‘ itthīsū ’ ti aññapadavākyaṃ vuttaṃ , kathāpavattāti tvādheyyo padassanaṃ , evaṃ sabbatthonneyaṃ , asakapadaviggahenātthova vutto ,
Adhisaddassa pana puratovaṭṭhitassādhāre vattamānassa taṃsamānādhikaraṇena sattamyantenitthisaddena saha samāsoti dassetumāha- ‘ adhisaddo ’ ccādi .
Syādilopoti adhisaddato itthisaddato ca paresaṃ sattamī bahuvacanānaṃ lopoti attho .
Atta ( bhāva ) sampattīti sarīrasampatti adhippetāti brahmasaddassa sarīraṃ atthoti āha- ‘ brahmaṃ sarīranti , katthacī uttarapadatthappadhānattāvāsaṅkhyasamāsassa ‘ sampannaṃ brahman ’ ti viggaho vutto .
Samāsavibhattiyāti
M0.148 samāsato uppannavibhattiyā , sakalo padesasakalo , pariggahāpekkhāti abhyupagamāpekkhāyāti attho , abhyupagamepi hi pariggahasaddo–Sapathe parivāre ca , mūlābhyupagamesu ca ;
Ravimhi rāhugahite , dāresu ca pariggaho ’’ ti nighaṇṭu .
Sakalassa bhāvo sākalyaṃ-sakalasaddappavattinimittaṃ , tampana nissesa [ matanissesa ( potthake )] ggahaṇā puthu bhavatītyāha- ‘ asesaggahaṇan ’ ti , tiṇānaṃ sākalyanti viggaho , tiṇasaddena hi tiṇasahitāni gahitāni , teneva vakkhati byatirekanaye- ‘ taṃ sabbaṃ tiṇasahitamajjho- haratī ’ ti , satiṇamajjhoharatītetthādhippāyattha māha- ‘ yāvā ’ tiādi .
Tiṇasaddo upalakkhaṇaṃ sesā-najjhohāriyānaṃ , tenāha ‘ tiṇādikampī ’ ti .
Pariggahāpekkhāyantabhūtassa gahaṇatthaṃ ‘‘ abyayaṃ vibhattisamīpā ’’ disutte ‘ sāgyadhīte ’ ti nipphādanatthamantavacana mudāhatampāṇininā , tampi sākalyeyevāharituṃ [ sākallenodāharituṃ ] sāgyadhītetyūdāhaṭanti dassetuṃ ‘ tato ’ tyādi vuttaṃ .
Tatoti yato sakalasakale na vattati , pariggahāpekkhāya samattiyā antato sakāsā sākalyaṃ na bhijjateti sambandho , samatthiyampi ante udāharaṇanti seso .
Aggipariyantanti aggiattho gantho tādatthiyā aggi , sopariyanto-ssa ajjheyassāti aggipariyantaṃ , yattakassājjheyassa pariggaho , tassa aggi pariyanto , agginā pariyantabhūtena sahito sakaloti viggaho , aggino sākalyanti vā .
Saddikānanti byākaraṇaññūnaṃ .
Atthābhāveityatthaggahaṇaṃ itaretarābhāve dhammābhāve ca mā siyāti , atoyeva coccate ‘ athetaretarābhāve ’ iccādi , itarasmiṃ itarassa abhāvo itaretarābhāvo , go asso na bhavatīti hi atthantarattaṃ nisedhīyate , na vatthubhāvo , brāhmaṇo na bhavatītyatrapibrāhmaṇattadhammo
M0.149 nisedhīyate , na vatthubhāvo , parattātiādinā vippaṭisedha visayamāha .Atikkamābhāvetī ettha atikkamāti pañcamiyā asamāsaniddesoti āha- ‘ atikkamā ’ ti , na panuppannassa pacchāti iminā atikkamābhāvo nāma uppannassa pacchā abhāvoti dasseti .
Nittiṇanti uttarapadatthappadhāno-saṅkhyasamāso .
Sampatisaddassa sāmaññavacanattepi idhādhippetaṃ kālaṃ dassetumāha- ‘ upabhogasse ’’ ccādi , upabhogo kammasādhano lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti viggaho ,( ati ) lahupāvuraṇanti rūpasiddhīti dassetuṃ lahupāvuraṇassātiādi vuttiyaṃ vuttaṃ .
Yoggaṃ rūpanti viggahe anurūpaṃ , nanu cātra niccasamāsattāsapadaviggahena bhavitabbaṃtyāsaṅkiyāha- ‘ vicchāya ’ miccādi , anusaddena hi yoge vicchāyaṃ ‘‘ anunā ’’ ti (2-10) dutiyā vidhīyate , vākyeyevāssa ca payogo nāññatreti vākyampi bhavatīti maññate .
Sakikhīti etthāpi ‘‘ akāle sakatthe ’’ ti (3-81) sahassa so .
Sadiso kikhiyāti ettha kikhiyā pasiddhabhūtāya sādhiyassa sādhanabhāvena gahitāya sadhammattena koci sādhiyo sadisoti vuttoti kimidha sadiso appadhānaṃ [ padhānamevāti attho ] tathā sati puppapadatthappadhānenāsaṅkhyasamāsena sakikhīti ettha na bhavitabbanti āha- ‘ nanuce ’ tyādi , kikhiyāti sambandhe chaṭṭhī , ettha pana sadisattassa kikhīyā-ppaṭibaddhattāppadhānattaṃ .
Netadatthītiādinā yathāvuttaṃ codanaṃ pariharati .
Yathā devadattoti ettha yadi samāso bhaveyya , devadattena sadiso yathādevadattanti bhaveyya , paṭisiddhattā pana ( na ) samāsoti , kikhīti makkaṭassābhidhānaṃ .
Jeṭṭhānukkamenāti vuttattā anujeṭṭhanti tatiyantatā gamyate .
Cakkena yugapadi sacakkaṃ .