26. Itthi
Itthividhīsu ‘‘ puthussa pathavaputhavā ’’ ti (3-39) suttapariyantesu .
Itthiyanti idaṃ nāmavisesanaṃ vā siyā paccayatthavisesanaṃ vā , tattha nāmavisesanamevidaṃ na paccayatthavisesananti dassetumāha- ‘ nāme ’ ccādi .
Akārantato nāmasmāti ekattādimahantatthavācito akārantato nāmasmā .
Itthattanti ettha itthīti itthiliṅgaṃ vuccati .
Itthiyeva hi esāti liṅgīyati saṅketīyatīti liṅgaṃ .
Itthiyā esāti pasiddhimato atthassa bhāvo sāmaññaṃ bālayuvattādi lakkhaṇaṃ itthattaṃ .
Kimettha liṅgaṃ nāma–
Eseso etamiti ca ,
Pasiddhi atthesu yesu lokassa ;
Thīpuṃ napuṃsakānīti ,
Vuccante tāni nāmāni .
Atthesu yesu esā eso etanti pasiddhi lokassa hoti etāni yathākkamaṃ itthipurisanapuṃsakaliṅgānīti lokena vuccantīti attho .
Evañcakatvā vuccate ‘‘ liṅgaṃ nānusāsanīyaṃ lokanissa yattā liṅgassā ’’ ti .
Tattha goiccādīsvesā esoti pasiddhiyā itthiliṅgattaṃ , acciādīsvesā etanti pasiddhiyā itthinapuṃsakattaṃ , taṭobhaṭī taṭamiccādīsveso esāetanti pasiddhiyā pumitthinapuṃsakattaṃ , mālāiccādīsvesāti pasiddhiyā itthattaṃ , rukkhoccādīsvesoti pasiddhiyā pulliṅgattaṃ , kulamiccādo etanti pasiddhiyā napuṃsakattaṃ .
Samāsassāpyevaṃ daṭṭhabbaṃ , jotakāti dassetīti sambandho .
Jotakā
M0.178 itthattasseti pakaraṇato viññāyati .Tato veccādinā paccayatthabhāvino ye dosā tesametthanāvakāsoti dasseti .
Samānādhikaraṇattaṃ bahuvacanampi hotītisambandho .
Iminā idaṃ dīpeti ‘‘ itthattassa paccayatthatte sati padhānattāssa byatirekalakkhaṇāya chaṭṭhiyā ‘ kumārittaṃ ( devadattāyā ’ tibhavitabbaṃ , tato ca na siyā kumārī ) devadattā ’ ti samānādhikaraṇattaṃ , tathā kumāriyoti bahuvacanampi itthattassekattā .
Pakatiyattha visesanapakkhe tu pakatiyā itthattavisiṭṭhaṃ dabbamevoccate , āādayo tu jotakatāti tattha byatirekābhāvā chaṭṭhiyā appasaṅgo ca bahuvacanampi anekattāva dabbassa yuttanti yathāvuttadosāvasarābhāvā iṭṭhatthasiddhī ’’ ti .
Aññeti jayādicca jinindabuddhyācariyādayo dasseti .
Itthiyamabhidheyyāyanti itthiliṅgasaṅkhāte itthatte atthabhūte , yathevahītiādinā upamāvasena yathāvuttamevatthaṃ vibhāveti .
Tattha itthattamiccādinā paropavaṇṇitapakkhassāyuttattannicchindeti , no papajjate [ nopapajjeyya ( pañcikā )] devadattāsaddavacanīyassāpi itthattato abyatirittattā ‘ itthattaṃ devadattāyā ’ ti bhinnādhikaraṇatā na yujjate , anupapattimeva samattheti ‘ devadattāyāti ’ ccādinā .
Samānādhikaraṇattameva siyā itthisaddavacanīyato anaññattā devadattā saddavacanīyassa itthī devadattāti .
Atoevāti itthatte āvidhānatoyeva .
Tabbatotthassāti idaṃ jayādiccādimatānugāminā [ nugāmī pana ( potthake )] vuttaṃ , tathā hi te evaṃ liṅgalakkhaṇa māhu ( pā ,4-1-3 kāsikāyaṃ )‘‘ sāmaññavisesā itthattādayo gottādayo viya bahuppakārabyattiyoti [ sāmaññāni ca tulyajātiyapadatthasādhāraṇattā tāni visesā ca añña maññehi vijātiyeti ca visissante byāvattanteti sāmaññavisesā . byañjīyantiā etehīti byattiyo sāmaññavisesānaṃ nissayā , bahuppakārā byatti yo yesaṃ sāmaññavisesānaṃ te tathāvuttāti– ( kāsikāvivaraṇa pañjikā .)] te hyevaṃ maññante ‘‘ yathā
M0.179 gottādayo samānajātiyesu sabbesvanuvattante , vijātiyehi pana nivattante , tathā itthattādayopi .Vicittattā pana sāmaññavisesanissayānaṃ byañjakānaṃ kociyeva sāmaññaviseso kenacideva nissayena byañjate , na sabbo sabbena ( pati ) niyatavisayattā bhāvasattīnaṃ , tattha yenatthena itthattameva byañjate na pumattaṃ nāpi napuṃsakattaṃ , sā itthiyeva bhavati na pumā nāpi napuṃsakaṃ .
Yena pumattameva byañjate , so pumāyeva .
Yena tu napuṃsakattaṃ taṃ napuṃsakameva .
Yo tu dvinnaṃ tiṇṇaṃ ( vā ) byañjako , so dviliṅgo tiliṅgo ve ’’ ti ( pā ,4-1-3 kāsikāvivaraṇapañjikā ) tasmā pabbato yathā vuttaitthattavato atthassa abhidheyyassāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Atheccādinā yathāvuttadosaparihārāya jinindabuddhinā yadupavaṇṇi taṃ taṃ parikappeti .
So eva carahiccādinā upahāsapubbakamuttara mācikkhate .
Masimakkhitakukkuṭoviyāti yadā koci aññakukkuṭo aññasmā bhīto siyā , tadā vijayino kukkuṭassa mukhaṃ masiyā makkhetvā upanenti so paṭhamaṃ tato bhītopi puna aññoti mantvā yujjhitumussahate .
Yathātra sova kukkuṭo byāje nopadassito , tathā trāmītyattho .