1. Dvedve
Avayavasambandheti syādyavayavīsamudāyena dvedveti vuttānamavayavānaṃ sambandhe , atettha vutyanukūlāya pañcikāya vā bhavitabbaṃ , pañcikānu kūlāya vuttiyā vā , na cettha dvinnamaññoññānukūlatā dissati , tathāhi vuttiyaṃ- ‘ ekānekatthesu vattamānato nāmasmā ’ ti ettakameva pakativisesanavasena vuttaṃ , pañcikāyantu tabbisesana vasena ca paccayatthavisesanavasena ca attho dassito , tadeva mubhinnannāññamaññānukūlatā dissati , tato ettha yathā dvinnamaññoññānukūlatā sampajjati , tathā byācikkhissāma ‘‘ yadi panettha vutyānukūlā pañcikā bhaveyya paccayatthapakkho jahitabbo siyāti ‘ te … pe … ekānekatthesu ’ ti ca , tena … pe … yojaniyan ’ ti ca etesaṃ jahitabbatāya bahupāṭhavilopo āpajjati , yadi pana pañcikānukūlā vutti bhaveyya vuttiyaṃ kiñcimattaṃ pakkhipitabba mattameva siyāti bahuvilopāpatti ( na ) hotīti etesaṃ dvedve honti ekāne katthesu vattamānato nāmasmā ’ ti vuttiyā bhavitabban ’’ ti , evañhi sati satthantarenāpi saha ghaṭate , sutte ‘ dvedvekānekesu nāmasmā ’ ti vuttattā ‘ ekānekesū ’ ti idaṃ paccayavisesanaṃ vā yujjati
Pakativisesanavasena
M0.69 vā yadetaṃ paccayavisesanaṃ , tadā sāmatthiyā ekānekesūti pakativisesanampi labbhati , tattha sāmatthiyamattha balaṃ , tathāhyekādīsu bhavantā pakativāccānamevekattādiabyati rittaatthamattādīrūpānaṃ jotakā syādayo kathamekattādīsu vattamānato nāmasmā aññato siyunti yathāvuttanāmavisesākkhepo , tathā itthiṇādippaccayādīnampi pana pakativisesānupādānepi yato dhātvādi vāccottho natthi , sāmatthiyā tato , dhātutyādyantehi [ tyādyanta vāccehi ( potthake )] na honte vittipaccayā , tathā ṇādipaccayāpi … vibhatyantā vidhānato , yadetampakativisesanaṃ tadāpi sāmatthiyeneva ekattādīsu vattamānato nāmasmā tajjotanāya bhavantā syādayo kathamaññattha honti asambhavāti ekānekesu dvedveti labbhati , athavā sarūpena avuttampi sāmatthiyenekānekatthesūti gammamānaṃ vuttameva hotīti katvā ‘ tecā ’ tiādikaṃ vuttanti gahetabbaṃ , ekānekesu vattamānato nāmasmāti kimatthaṃ asatvabhūtāya kiriyāyekattādisambandhābhāvā kriyatthāca tyādīhi yevekattādīnaṃ vuttattā tyādyantehi ca na bhaveyyunti payojanantaramāha- ‘ yampanā ’ tiādi , pañcakanāmatthassādhippetabhāvo cettha pakkhassetasseva yuttattā .Tathāhi saṅkhyākammādayo nāma vāccassa dabbassa dhammo sakattho-pasajjano ca saddo dabbeyeva vattate … dabbeyevānyanayādivohārā , tattha dabbavācinā saddena dabbadhammānamabbhantarīkaraṇanti nāyuttametaṃ nāmena pañcannamabhidhānaṃ , vibhattiyo pana jotikā , itthipaccayā ca itthiliṅgassa , tathā cāmhehi vuttaṃ sambandhacintāyaṃ–
Saddo sakatthaṃ vatvāna , padatthaṃ dabbasaññitaṃ ;
Samavetaṃ vade liṅgaṃ , saṅkhyaṃ kammādikammi ceti .
Ekānekesu syādīnaṃ yathākkamaṃ dassetuṃ ‘ tenā ’ tiādi vuttaṃ , tenāti yena pañcako nāmattho adhippeto ekādīsu ca atthesu jo-tanīyesu syādayo vidhiyissanti tena , sabbatthāti ‘ aṃyo ’ ādīsu
M0.70 sabbattha , sabhāvatotyādikassāyamadhippāyo ‘‘ yadyapi syādayo ekānekesu honti tathāpi ekādayo saṅkhyāya paricchinne atthe vattanti na saṅkhyāmatte , saṅkhyāya sambhavābhāvā saṅkhyeye bhavatīti na saṅkhyāpi syādīnamattho ’’ ti ( na ) kevalaṃ sakattha dabbādiyeva syādīnamattho na bhavati , api tu saṅkhyāpītyapisaddattho , anena saṅkhyā vibhatyattho catukko nāmatthotyayampakkho nirākato pañcako nāmatthoti dassane saṅkhyākammādīnaṃ vibhattiyo jotikā honti , tiko nāmatthoti dassane tu saṅkhyākammādayo vibhattivāccā honti , idāni adhippetapañcakanāmatthe sakatthādikaṃ sarūpato dassetuṃ ‘ tatthā ’ tiādimāha , tattha sakattho visesananti sarūpādi yaṃ kiñci visesanattena vattumicchitaṃ taṃ sakattho nāmati attho , taṃ dasseti ‘ sarūpajātiguṇadabbāni ’ ti .Balena yassā bhinnesu , pavattante gagādīsu ;
Sā jātyabhinnadhīsaddā , suttaṃ pupphesvivānvītaṃ .
Dabbādhāro tato bhinno , nimittaṃ tappatītiyā ;
Bhāvābhāvasabhāvo yo , so guṇo nigguṇo mato .
Sarūpaṃ saddarūpaṃva , jātiyā yaṃ visesanaṃ ;
Visesīyati yaṃkiñci , dabbaṃ taṃ samudīritaṃ .
Idāni sarūpādino visesanassa sakatthabhāvaṃ jātyādivisesassa dabbabhāvañca dassetuṃ ‘ tatthā ’ tiādimāha , sarūpe vattate saddoti viyabhedopacārenāha- ‘ saddassa sarūpenā ’ ti , ettha pana goti jātimattavācini gosadde payutte gosaddo jātimattamāheti so jātiṃ viseseti nāma .
Yaṭṭhiādisaddehi yaṭṭhiādisahacaritā upacārato gahitāti yaṭṭhiādidabbehi yaṭṭhiādisahacaritā purisā visesīyantīti āha- ‘ dabbampi dabbantarassa visesanabhūtambhavatī ’ ti , yaṭṭhiyopavesayāti yaṭṭhisaddavacanīya yaṭṭhidabbavisiṭṭhe purise pavesayāti attho , kuntepavesayāti etthāpi esevanayo , yathāvuttacatubbidhasakatthato paropi atthi sakatthoti āha- ‘ katthacī ’ tiādi , sambandhanimittoti sambandho nimittaṃ kāraṇaṃ
M0.71 paccayappavattiyā assa paccayassa soti samāso , ettha hi daṇḍo assa atthīti assāti sāmino purisassa saṃsaṅkhātadaṇḍādidabbena sahayo sassāmisambandho , sopi paccayassa nimittaṃ , tathā ca vakkhati- ‘ daṇḍapurisasambandhā daṇḍīti paccayo ’ ti ,( kiri ) yā padatthassāpi visesanattena sakatthabhāvo jātipadatthādīnaṃ vutta ṭhāneyeva vattabboti pācakoti ettha kiriyākārakasambandhasaṅkhātaṃ parābhimataṃ sakatthampi paropadesenopadisitukāmo idha sambandhasakatthassa vuttaṭṭhāneyeva kiriyāsakatthaṃ dassetuṃ ‘ katthaci kiriyāpī ’ tiādimāha .Nāmasabhāvena viññāyamānaṃ pañcamaṃ nāmasaṅkhātamatthaṃ dabbapadatthena saṅgahetvā jātiguṇakiriyādabbānīti hi catubbidho nāmattho , nāmampi anvattharuḷhivasena duvidhaṃ pumitthinapuṃsaka liṅgavasena tividhampi catubbidhaṃ hoti … yathāvutte catubbidhe atthe namati , te vā attani nāmetīti iminā kāraṇena .
sāmaññaguṇa kiriyāyadicchāvasenāññathāpi catubbidhattaṃ nāmassa vadanti , tatthāpi yadicchānāmassa dabbanāmeneva saṅgaho veditabbo , itthattaṃ esāti pasiddhimā attho , yampanātiādinā vuttamevatthaṃ sādheti ‘ tatthe ’ ccādinā , abhidhāyakattena jotakattena , ikārantatoti munisaddato , aññathāti ikārantato na bhavati ce , atoti ādesa bhavanato phalaṃ dassitaṃ na siyāti sambandho , vuttiyaṃ ‘ evaṃ kumārī kumāriyo ’ tiādīsu evanti yathā pulliṅge ikārantato syādīnamudāharaṇamanādesatthaṃ vuttaṃ evamitthiyampi anākārantatoti dasseti , upalakkhaṇaṃ cetaminī-nī-ū-ti-paccayantādīnaṃ , asati … pe … vacaneti iminā pāṇiniyānaṃ vibhattisaññāvidhāyakassa suttantarassa atthibhāvaṃ dasseti ,‘‘ vibhattica ’’(1-4-104) iti hi tesaṃ suttaṃ , tassattho ‘ syādīnaṃ tyādīnañca vibhattisaññā hotī ’ ti , bhavantīti anvatthavasena vibhattisaddavacanīyāni bhavanti , so ( yevattho ) vibhatticcanena vibhajīyatīti vibhatti , kamme ktippaccayantoyaṃ vibhatti saddoti dasseti , kathampanetesu syādīsu vibhajīyaticcassa vākyatthāssānugamo yenevaṃ vuccaticcāsaṅkiya yena yathā ca vibhajīyati tamupadassento āha- ‘ tathā hi ’ ccādi .