Issues
Moggallāna pañcikā ṭīkā
Moggallāna pañcikā ṭīkā

39. Chaṭṭhī

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

39. Chaṭṭhī

Kiriyākārakeccādivuttiganthassa atthasaṃvaṇṇanaṃ kattumārabhate ‘ ekāyaṃ sambandho nāme ’ ccādi , kiriyāya kārakehi ca nipphāditoti iminā sambandhassa kiriyākārakasambandha pubbakattamāha , tatoyevāyaṃ nākasmīkoti na yesaṃkesañci dvinnaṃ bhavati , visiṭṭhānaṃyeva tu dvinnaṃ bhavatītyatippasaṅgābhāvo , kiriyākārakasambandhapubbako hi kārakehi añño sassāmibhāvādiko sambandho , tathā ca vuttaṃ–
‘‘ Sambandho kārakehañño , kriyākārakapubbako ;
Sutāyamassutāyaṃvā , kriyāyaṃ so-bhidhīyateti .
Tattha assutāyaṃ kiriyāyaṃ ‘ rañño puriso ’ ccādo kiriyā kārakasambandhapubbako-ñño eva sassāmibhāvādiko sambandho patīyateti ,‘ sarati rajjassa ’ tyādo tu suyyamāne kiriyāsadde , ettha pana santamapi kammaṃ vattumanicchitaṃ , visesanabhāvoyeva saraṇampati rajjassa paṭipādīyate ’ rajjasambandhisaraṇan ’ ti , kiriyākāraka sambandho hi sabbattha vatthuṭṭhitivasenevatthi , tannimitto ca sassāmi bhāvādi , tattha sassāmibhāvavivacchāyaṃ vijjamānopi kiriyākāraka sambandhoM0.117 na vattumicchito , yathā ‘ anudarā kaññā ’ ti , so cāyaṃ sambandho sassāmibhāvajaññajanakabhāvā-vayavāvayavavibhāvādilakkhaṇo bahuvidhoti veditabbo , tattha sassāmisambandhe rañño puriso , jaññajanakasambandhe nigrodhassa bījaṃ , avayavāvayavisambandhe rukkhassa sākhā , idāni sambandhassetassa kiriyākārakasambandhasañjātattaṃ yathāyogamaññatrāpyavagamayituṃ kiñci udāharaṇamāha- ‘ tathā hi ’ ccādi , paripālanakiriyākato nesaṃ sambandhoti iminā paripālyaparipālanalakkhaṇo-yaṃ sambandhoti dasseti , sā ayampari pālanalakkhaṇā kiriyā sambandhamassedambhāvahetuṃ janayitvā nivattati , atthappakaraṇādinā tvimāya kiriyāyāyaṃ sambandhoti viseso vasīyate , na chaṭṭhiyā visesāvagamane sāmatthiyaṃ … tassā sabbatthekarūpattā , suyyamāne eva vā kiriyāsadde kārakabhāvassa hetuno vacanicchāyābhāve assedambhābhāvasaṅkhātasseva phalassa vattumicchitattā tatheva sambandho jāto chaṭṭhiyābhidhīyate ‘ rajjassa saratī ’ ti , vuttaṃ hi–
Janayitvāna sambandhaṃ , kriyā kāci nivattati ;
Suyyamāne kriyāsadde , sambandho jāyate kvacīti .
Paripālayatīti purisamparipālayati , tato pālanādikā upakāra sabhāvā kiriyādvinnampi tesaṃ sambandhinī bhavati , raññā hi kāriyamānā taṃsambandhinīpurisavisayattāvapurisayoginītyubhinnampikiriyāsambhavati , tatoyevatassā ubhayasambandhiniyā kiriyāya sambhaveassedanti buddhiyā hetubhūtassa aññamaññāpekkhasabhāvassa sambandhassa bhāvato kiriyājanitattamassa , aññamaññāpekkhālakkhaṇo … sabbathā nirapekkhatte sambandhābhāvā , sambandhi buddhisabbhavassāti sambandhīsu rājapurisādīsu assedanti evampavattāya buddhiyā sabbhavassa .
Paresaṃ viya ‘‘ guṇe chaṭṭhī ’’ ti vacanantarābhāve ubhayatthapi ( cettha )[( yeva )( potthake )] chaṭṭhippa- saṅgoti bodhetumāha- ‘ nanu ce ’ ccādi , saccanti yathā vuttaṃ codanamabbhupagamma codakampati yathāvuttaṃ sambandharūpaṃ tato-ññatrāpyupasaṃ haritvāM0.118 tattha chaṭṭhippasaṅgaṃ codetumāha- ‘ devadatto ’ ccādi , atheva miccādināsatīpiaññamaññāpekkhālakkhaṇe sambandhe vacanicchāyevettha kāraṇanti codakādhippāyamatropanetvā tadeva visesato chaṭṭhiyā abhāve samupanetuṃ ‘ yajjevamihāpi ’ ccādikamāha , tattha athāti codakādhippāyappakāsanārambhe nipāto , evaṃ vattabbanti evaṃ yadipiccādinā vakkhamānanayena vattabbaṃ , paṭipādetabbatāyātyādinā idandīpeti ‘‘ visessaṃ vidheyatāya na parādhīnanti appadhānabhāvato byatiriccate tato-ttaniṭṭhameva , na rūpantarambhajati ‘ purisasse ’ ti , visesanantu rājādikaṃ tadaṅgatāyānuvadiyamānamappadhānattā kārakarūpato byatiriccate , tato rūpantaraṃ bhajati ‘ rañño ’ ti , tato byatireka lakkhaṇo sambandho hoti , ekassa sambandhittāsambhavā vatthuto dviṭṭho visesanagatattena patīyate tato chaṭṭhī visesanamevānudhāvati patītivisaye saddappavattī ’’ ti , yo hi vikappanaṃ visayo so saddānanti , atoyeva sambandho niyamena visesanabhedamanuvidadhāti … vatthuto dviṭṭhassāpi taggatattena patītiyā yathā bhātūnaṃ dhananti , nāvassambhātūnaṃ dhananticceva bhavati , tathā satyapi visessa bhede visesanagatameva bhedamanu ( vidadhā ) ti ‘ devadattassa assā ’ ti , tadetaṃ sabbaṃ visesanagatattena sambandhapatītito-vakappīyate , visessagatattenāpi tappatītiyaṃ niyamena taggatabhedānuvidhānaṃ siyā visesanagatabhedānuvidhānamiva , dviṭṭhattantu vatthuto [ cattuno ] na virujjhate , vattupaṭibaddhameva ca dviṭṭhattaṃ manasikatvā taṃvādīhi dviṭṭho sambandhobhidhīyate , atoyevāyaṃ byatirekavibhatti ( yāgamyate )… byatiriccamānavisesanabhūtasambandhigatabyatirekalakkhaṇasambandhābhi- dhānappavattitoti , nīlādivisesanantu paratthattenāppadhānampi na kārakabhāvato byatiriccati … nīlādisaddenuppalādidabbābhidhānato , yathā ‘ nīlamuppalampassa , nīlenuppalena ṭhitaṃ , nīlassuppalassa gandho ’ ti , yadā tu na visessapavatti tadā byatiriccateva ‘ nīlassa guṇassa uppalannissayo ’ ti kārakabhāvalakkhaṇā padhānabhāvā byatiriccate eva nīlādi , tato visesanamevānekappakāratāyāva tiṭṭhate , tato vise- sanaṃM0.119 kiñcideva kārakarūpato padhānabhāvā byatiriccateti visesana mattenāpi sesaṃ sabbaṃ tathā siyāti nāsaṅkanīyanti .
Dvepīti rājapurisā dvepi , tatiye gehasaṅkhāte sambandhinī .
Sahayuttampaṭicca evanti iminā purisassa appadhānattameva dīpeti , abhimatāti pāṇiniyānaṃ suttantarena abhimatā , yato chaṭṭhīya-mattano mate sambandhanissayā , tenāha- ‘ sambandhamevi ’ ccādi , sambandho cettha mātu saraṇānamavaṭṭhānādikiriyānimittoti keci , aññe tu saraṇassa kiriyārūpattā kiriyantaramantareneva dabbena sambandhopapattimāhuyathā dvinnaṃ jatukato saṃsileso , jatuno tu kaṭṭhenāttanāyeva , na jatvantarakato saṃsilesoti .
Paresaṃ tatiyatthe dutiyatthe ca kitakappayoge ññatrāpi ( pañcamyatthe ) sattamyatthe ca (‘‘ chaṭṭhī cā ’’) ti (2-6-20) dutiyā pañcamīnañcā ’’ ti (2-6-29) ca suttantarehi chaṭṭhītimatā , tassāpi vatticchātova sādhitabhāvaṃ dassetumāha-yathācetthātiādi , etthāpyādo udāharaṇadvaye suttantaramantarena sampadānattābhāvā sambandhavacanicchāyameva paresampi chaṭṭhī , tenāha- ‘ etthā ’ tiādi , bahulantīmassa atthaṃ dasseti ‘ yathā dassanan ’ ti , avisaṃvādakālokassatyādikaṃ kamme udāharaṇaṃ , pañcamyatthe pana vatticchātova sabbe tasanti daṇḍassātyādīni udāharaṇāni veditabbāni .