Issues
Moggallāna pañcikā ṭīkā
Moggallāna pañcikā ṭīkā

25. Tāda

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

25. Tāda

Payojanapariyāye atthasadde sati idanti payojanaṃ parāmaṭṭhuṃ sakkāti ‘ tassedan ’ tiādi vuttaṃ , tasaddenettha vikatiyātisambandho , atthasaddenaM0.99 tu pakatiyā , attha kathanametanti iminā vacanicchāya metissaṃ natthi samāsoti dīpeti , viggahe vāsmimimasmāyeva nipātanā samāso daṭṭhabbo , so vikatisaṅkhāto attho , pakatitvaññapadatthenākkhipīyate , tato tadatthasaddato , koyaṃ tadattha bhāvo ccāha- ‘ tadatthabhāvo nāmā ’ tiādi , nimittaṃ yūpādivikati , nimittīdāruādipakati tasaddenātthasaddena ca gahitā , tesaṃ sambandho tadatthasaddassa pavattinimittaṃ tadatthabhāvo nāmāti attho , hetu hetumantabhāvalakkhaṇo sambandho nāmāti vuttaṃ hoti , padhānāvacchedaguṇasmāti vidhīyamānattena padhānassa purisassa ācchedakā visesakā guṇā , yañhi vidhīyate ñāpīyate tampadhāna , mitaramappadhānamanuvajjamānattā , yadā upādīyateti vatvā upādīyamānappakāraṃ diṭṭhantena phuṭayitumāha- ‘ yathā ’ iccādi , yūpo nimittaṃ yassa dāruno taṃ tathā vuttaṃ nāññanimittanti yadā nimityavacchedakattenupādīyate tadā nimittasaddatova catutthī sambandho , tato aññanimittato , nimittanimittīnaṃ sambandhassa abhimukhabhāvena tattheva nimitte pavattīti sambandho , nimittasaddato hetutatiyāpi nāsaṅkanīyāti sambandho , kāraṇamāha- ‘ nimitta ’[ hetu ] iccādi .
Ubhayatthāti yūpāya pākāyāti ubhayattha .
Piṇiyamānā kiṃ saddādivacanīyā paro sāduādiko yo-ttho so añño kattā yassa so aññakattuko-bhilāso , abhilāso rucīti iminā dityādyanekatthantopi rucisaddo-bhilāse ruḷhova gayhatīti vadati , sā ruci attho-bhidheyyo yesaṃ bhe tadatthā , tesaṃ sambandhino piṇiyamānassa , iminā ca kiñcāpi rucirayaṃ yassuppajjateyo vā tassā janako , tesamubhinnampi atthi , tathāpi yassuppajjate sova tassādhikaraṇaṃ , ajanakopi so tāya saṃsattoti tasseva piṇiyamānassa sampadānasaññā , natujanakassa tāyāsaṃsattassāti dīpeti , idhāti iminā sakkate udāharaṇānamasamānarūpakaṃ dasseti , iminā ca udāharaṇānamasamāna rūpattamevaM0.100 catutthīvidhāne kāraṇaṃ , aññathā chaṭṭhīyeva tehipi vidhīyeyya kāraṇāsambhavā [ kāraṇasabbhāvā ] hi dīpeti , īdisassa paccudāharaṇa ( ssa ) bhāve kāraṇamāha- ‘ anaññakattu kattā-bhilāsassā ’ ti , paresamidampaccudāharaṇambhavatu idha kathanti āha- ‘ ihatvi ’ ccādi , tvanti attamatte paṭhamāyeva , sambhave kāraṇantaramāha- ‘ athavā ’ tiādi , natthi añño kattā yassā sā anaññakattukā ruci , bhāya ruciyā sambandhino piṇiyamānassa sampadānasaññaṃ ye pana icchantīti sambandho , ye pana āhu cātisambandho , uppajjanamuppatti , kassa uppatti , ruciyā , uppattiyā ādhāro uppatyādhāro ‘ devadattāya rocate ’ ccādo devadattādiṃ upalakkhetīti uppatyādhāropalakkhaṇaṃ vacanaṃ , ettha ruciyā uppatyādhāropalakkhaṇameva vacananti sāvadhāraṇa mattho daṭṭhabbo … sabbesaṃ vākyānamavadhāraṇaphalattā , tena piṇiya mānavacanamabhilāsassa aññakattukatāsandassanaparaṃ na hotīti byavacchinnambhavati , tesaṃ kaccāyanassa cehāpi pasajjatīti sambandho , ihāpīti tvamiti etthāpi , aññathāsiddhattāti atthamatte paṭhamāya eva siddhattā , vacanassāti ubhinnampi catutthīvidhānavacanassa , atippasaṅgocāti ‘‘ kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī ’’ tiādo tavāti anabhimataṭṭhānappattica .
Dhārippayogeti dhāridhātuno payoge , uttamīṇo adhamīṇoti dhanikagahetūnaṃ ruḷhītyāha- ‘ uttamīṇo dhanasāmī ’ ti , uttamīṇamassāti uttamīṇo , dhārayatītimassatthamāha- ‘ vahatī ’ ti , dhāritoti dhāraṃdhātuto .
Suttantarena ( taṃ taṃ ) niyamena niyamitānaṃ tesaṃtesaṃ sampadānasaññaṃ vidhāya catutthī vihitā parehi , tadāha ‘ silāgha hanuṭṭhāsapāna ’ miccādi , sabbattha yogasambandhe chaṭṭhī , ñāpetunti silāghādike bodhetuṃ , icchitoti atimato .
Tadatthavācīnañca dhātūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘ kudhaduhissosūyatthānan ’ ti vuttaṃ , yampati kopoti iminā kopassa visayamāha , yassāti iminā yaṃkārakanti vuttameva parāmasati , yassāti rājādino , pucchatīti pucchiyateM0.101 , teneva vakkhati- ‘ yassa sambandhiṃ subhāsubhaṃ pucchati nemittiko ’ ti , yocānukūlattambha jatīti iminā idaṃ dasseti ‘‘ patipubbako āpubbakoca suṇoti abbhupagame paṭijānaneca vattate , yadāyamabbhupagamo patthanā pubbato bhavati tadā patthanāya kattu patthayituno catutthī rūpambhavati , yadātvapatthatampi kevalamānukūlyena vattamānaṃdisvā deyyamabbhupagacchanti idamidaṃ vodassāmāti [ kopissasāmāti ( potthake )] tadānukūlyena pavattanasaṅkhātāya kiriyāya kattuno catutthīrūpambhavatī ’’ ti , iminā ca pāṇiniyavuttikārassa jayādiccassamate byabhicāramāha , so hi ‘‘ abbhupagamo nāma parena patthitassa bhavati tattha patthayituyeva catutthīrūpambhavatī ’’ ti vadati , pubbassākiriyāya yo kattāti vedavākyena vihitathutikakaraṇa saṅkhātāya ussāhānujānanato pubbabhūtāya kiriyāya yo kattā hotā potā ca , sabbatthāpi ‘ tassā ’ ti idaṃ ‘ catutthīyāyadabhimataṃ rūpan ’ tiiminā sambandhitabbaṃ , chaṭṭhiyā sabbabyāpibhāvamālamba evanti atidesoti āha ‘ evantī ’ tiādi , rūpasāmyato pana tādatthiyatthasabbhāvāca yathāyogaṃ tādatthha catutthīpi na virujjhati , vakkhati hi ‘ tādatthha vacanicchāyantu ‘ iccādinā , icchito rājā , kamma vacanicchāti iminā vacanicchāya padhānattamāha … vacanicchābhimukhattā sabbesaṃ kārakānaṃ , appacurappayogattāti abahuppayogattā , hanute apanayati , upatiṭṭhate upaṭṭhānaṃ upagamanaṃ karoti , pihayanti patthenti , kujjha amarisaṃ karoti , duhanādayo kopappabhavā nānantarena te sambhavantīti dūbhādayopyudāhaṭā ‘‘ byañjane dīgharassā ’’ ti (1-33) rasse aparajjhāmi , issayanti nasahanti , ārajjhati pucchito nemittiko upaparikkhati , bhādatthhaṃ vibhāveti ‘ yasse ’ ccādinā , pariyā loceti upaparikkhati , kiṃ lakkhaṇo-yamaniyamoccāha- ‘ nāvassa ’ miccādi , yācitusmāyeva [ yācituyeva ( potthake )] chaṭṭhīti nāvassamayanniyamoti attho , kutoccāha- ‘ sambandhe ’ ccādi , aññasmāpīti ayācitutoapi , thutikaraṇassa kattubhūtā hotāpotāro ussāhanānujānanānaṃ kammaṃ hotīti āha- ‘ paccanupubbassa giṇātissa kamme ’ ti .
HotupotusaddehiccādināM0.102 potusaddassapi chaṭṭhirūpaṃ dassitaṃ , vuttiyantu ‘ hotu patigiṇāti ’ cceva pāṭho dissati , hotvevampityamhākamatropekkhā , ussāhayatītyatthe giṇāti antogataṇyattho .
Anāvādoti nāvāannādivajjite .
Ettha pana tathā paṭisedhābhāvepi bahulādhikārato ‘ na taṃ nāvammaññe nataṃ annammaññe ’ ccādi bhavati , attheva hi bahulādhikāratovā tippasaṅgābhāvo , paṭhamantaṃ rūpanti maññamānoti paṭhamantaṃ rūpaṃ , etthaca yadā tiṇāditopi khikaṃsīyate tadā nindāvagamo , tattha ca niyogatova nañpayogo ñāthānupa pattiyāti sappaṭisedhamudāhaṭaṃ ‘ na maññamāno ’ ti , avadhimhiyeva pañcamītiṇāti , nañpayogeva niyogato nindāvagamā tiṇanti kammeyeva dutiyā , athavā satīpi nindāvagame vacanicchāto savisayeyeva dutiyā , sammutippayogeti sammutisaddassa payoge , catutthiṃ icchantīti mattāyāti ettha catutthiṃ icchanti , puna ruttatte kāraṇamāha- ‘ atha sotivijjamānattā ’ ti , caṇḍassa kukkurassātiādisutte ‘‘ atha so ’’ ti pāṭhassa vijjamānattā ‘ bhiyyoso mattāyā ’ ti ettha sokāro punaruttoti adhippāyo , caggahaṇenāti ‘‘ silāghahanu … pe … sattamyatthesucā ’’ ti sutte caggahaṇena , catutthībhimatāti ‘‘ namo yogādisvapicā ’’ ti suttena .