Saññādhikāra
1. A ādayo
Sabbavacanānaṃ sātthakaniratthakattabyabhicārittā ‘ idan ’ tiādinā sadiṭṭhantena saṃsayamupadassiya sātthakattamassa dassetuñca ‘ na tāva … pe … sātthakattā ’ ti vuttaṃ , ummattakādivākyamiti ‘ dasa dāḷimā , cha apūpā , kuṇḍamajājinaṃ , palālapiṇḍo ’ iccādikaṃ , avayavatthāna maññamaññanāti sambandhā samudāyatthābhāvato anatthakattaṃ , ādivākyanti ‘‘ manoseṭṭhā manomayā ’’ tiādivākyaṃ , sātthakattaṃ panassa padatthāna maññamaññābhisambandhassa patītito .
Atha aādyādisaddānaṃ sādhuttānvākhyānāya idaṃ vacanamiccādivikappantarasambhave kathaṃ niyamo vuttiyaṃ vuttenatthena sātthakattamiccāsaṅkiya tesamihānupayogittaṃ kamena paṭipādayitumāha ‘ vakkhamānatthamevida ’ miccādi ,’ ākārādayo niggahītantā ’ iccādinā vuttiyaṃ vakkhamāno attho yassa taṃ tathā vuttaṃ , sādhūnaṃ sādhusaddānaṃ anusāsanaṃ ākhyānaṃ attho payojanaṃ yassa tanti viggaho .
Sādhusaddānusāsanasaṅkāpettha ‘‘ katthettha kutrātrakvehidhā ’’ ti (4-100) ādinā katthādisaddānaṃ sādhuttānusāsanassa dassanato , lakkhaṇantarena sādhubhāvassa anvākhyātattāti āpubbādāiccasmā ‘‘ dādhātvī ’’ ti (5-45) ippaccaye ākāralope ca ādīti
M0.20 aādiyesanti aññapadatthasamāse yomhi ‘‘ yosu jhissa pume ’’ ti (2-93)‘ ṭe aādayo ’ ti , tayo ca cattālīsā cāti cattha samāse ‘‘ tadaminādīni ’’ ti cata lopeca rasse ca titālīsāti ,‘ vaṇṇa-vaṇṇane ’ iccasmā ‘‘ bhāvakārakesva ghaṇa ghakā ’’ ti (5-44) appaccayeyomhi ṭādese vaṇṇāiti ca sijjhanato , payoganiyamatthanti titālīsavaṇṇasaddesu paresu eva aādisaddo payujjīyatīti evaṃ payoganiyamatthaṃ , ayampi vikappantara sambhāvanā ‘‘ abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī ’’ ti (4-119) payoganiyamassā jhāyamānassa diṭṭhattā , ṭhānyādesatthanti aādisaddassa ṭhāne titālīsavaṇṇasaddā ādesā honti tesaṃ vā so iti , tadanurūpāyāti ṭhānyādesānurūpāya chaṭṭhī vibhattiyā , atoyevāti agamāgamianurūpāya chaṭṭhiyā abhāvato yeva , agamāgami bhāvatthanti aādisaddassa titālīsa vaṇṇasaddā āgamā honti tesaṃ vā so iti , etesupi saṅkā ,‘‘ yavāsare ’’(1-30)‘‘ suña sassa ’’ iti (2-53) ādesāgamānaṃ dassanena , āgama liṅgābhāvatoti ukāra kakāra makārānaṃ abhāvato , visesanavisessa bhāvatthanti titālīsavaṇṇasaddānaṃ aādisaddo visesanaṃ , te vā tasse-ti , etthāpi saṅkā ‘ nīluppala ’ miccādīnamaññattha visesanavisessa bhāvadassanā , saddalakkhaṇā nupayogatoti saddalakkhaṇena saddasaṅkharaṇassa pakatattā vuttaṃ , tattha kāraṇamāha- ‘ rūpavisesūpa lakkhaṇābhāvā ’ ti , rūpavisesassa upalakkhaṇa nimittaṃ tassaabhāvāti attho , na hi visesana visessabhāve paṭipādite aādyādisaddānaṃ rūpavisesassa saṅkharaṇaṃ kataṃ siyāti , yadi esova saddasaṅkharaṇanti gayheyya , tathā sati ‘ nīluppala ’ miccādīnampi vattabbatā āpajjeyyāti nāssa tadattha tāpi sambhāvīyate , loke sīhaguṇassa mānavake dassanato upacārena ‘ sīho-yaṃ mānavako ’ ti tagguṇajjhāropopi dissati , tadatthampetaṃ na hotīti dassanatthaṃ ‘ tagguṇajjhāropanatthampetaṃ na hotī ’ ti vuttaṃ , tassa aādisaddassa , tesaṃ titālīsavaṇṇasaddānaṃ vā guṇo aādittādi , tassa ajjhāropanaṃ-titālīsavaṇṇasaddesuM0.21 vā aādisaddeyeva vā āropanaṃ , tadatthampetaṃ suttaṃ na hotīti attho , tattha kāraṇamāha- ‘ atoyevā ’ tiādi , atoyeva rūpavisesūpalakkhaṇā bhāvatoyo , pakataṃ saddasaṅkharaṇaṃ , yathāvutta vikappantarābhāve ubhayatthamidaṃ siyā , tattha paribhāsatthaṃ na hoti … tallakkhaṇattābhāvā uparivakkhamānattā cāti pārisesamālambiyāha ‘ saññāsaññi ’ ccādi .Mariyādāyampakāreca , samīpe vayave tathā ;
Catubbidhappakāroyaṃ , ādisaddassa dissateti .
Mariyādattho ettha ādisaddoti āha- ‘ ādimariyādā bhūto ’ ti , upalakkhaṇattāti upalakkhiyamānānamākārādīnaṃ gahaṇe kāraṇabhāvena appadhānattā , tenāha- ‘ upalakkhaṇassupasajjanīyabhūtassā ’ ti , kāriyenāti vaṇṇasaññābhavanādinā , na gunnampi ānayanaṃ bhavati .
.
gunnamupasajjanīya bhūtattā aññapadatthasseva padhānattā , saññāyā bhāveti akārassa vaṇṇasaññāya abhāve , rūpantiti tālīsārūpaṃ , titālīsā + vaṇṇātipadacchedo , titālīsa + vaṇṇātivā , suttāvayavassāpi suttasambandhittā ‘‘ byañjane dīgharassā ’’ ti (1-33) pana vuttaṃ , rassattantu ‘‘ dīgharassā ’’ ti yogavibhāgena , itarathā byañjanaparasseva rassatte dassite titālīsaiti abyañjane padaṃ na sampajjeyyāti viññāyati , itarītarayogacatthe bahuvacanena bhavitabbanti āha- ‘ ekavacanampanā ’ tiādi , vippaṭipatti aññathābhāvo , rassa e okārehi tecattālīsakkharānanti sambandho , e okāre hīti sahatthe tatiyā , sakkatānusārenāti sakkate ‘‘ sandhi yakkharānaṃ rassā na santī ’’ ti vuttassa anusārena , kocīti sā sanappasādakacoḷiyabuddhappiyācariyaṃ dasseti , na hiccādiṃ vadato-yamadhippāyo ‘ rassāivāti ivasaddo sādhammopamājotako vā siyā vedhammopamājotako vā , yadi tāva vedhammopamājotako , rassadhammassa e okāresva sambhavā tesaṃ dīghakālappavattito te dīghāyeva siyuṃ , yadi pana sādhammopamājotako
M0.22 , tesu rassadhammassasambhavā rassakālappavattito rassāeva te siyunti ‘ etthātiādīsu e okārānaṃ uccāraṇakālakataṃ rassattameva hotī ’ ti , rassakālavantoyevāti evasaddo sogate vaṇṇavinimmuttassa kālassevābhāvā vaṇṇānañca paccakkha siddhattā pamāṇasiddhaṃ pāramatthika me okārānaṃ rassakālavantataṃ dīpeti , atthāti vadato panāyamadhippāyo ‘ etthātiādīsu yadi ekārādayo dīghāeva saṃyogapubbattā rassāva siyuṃtathā sati atthāti etthāpi dīghova ākāro saṃyogapubbattārasso iva uccatīti āpajjeyya , tasmā uccāraṇakālakatova rassadīghabhāvo gahetabbo ’ ti , kaccāyanavuttivaṇṇanā ñāso , taññāpaneti bahiddhā aññesamakkharānaṃ ñāpane , payojanābhāvāti tena sādhetabbassa kassaci iṭṭhassa abhāvamāha , kimettha samudāye vākyaparisamatti , udāhu avayaveti āha- ‘ paccekan ’ ti , aññathā ‘ rukkhā vanan ’ tiādīsu viya samudāye vākyaparisamattiyaṃ ‘‘ iyuvaṇṇā jhalā namassante ’’(1-9) iccādikaṃ na sijjhatīti , paccekaṃ vaṇṇā nāmahontīti akāro vaṇṇo nāma hoti ākāro vaṇṇo nāma hotītiādinā , avayaveccādinā vuttiyaṃ avuttepi ‘ paccekan ’ ti vacane sadiṭṭhantaṃ kāraṇamāha , diṭṭhantopanīto tyattho sukhena paṭipattuṃ sakkāti , ettha hi paccekanti avuttepi devadatto bhojīyatūtiādinā paccekaṃ bhuñjikiriyā parisamāpīyate , tenāha- ‘ na coccate ’ iccādi , athavā samudāyepi vākyaparisamā pattiyaṃ sati samudāye pavattā saddā avayavesupi vattantīti ‘ samuddekadesadassanepi samuddo diṭṭho , khandhekadesa bhūtāyapi paññāya paññākkhandhotiādīsu viya na doso , teneva vuttiyaṃ ‘ paccekan ’ ti na vuttaṃ , vaṇṇasaddassa guṇādyanekatthattepi pakaraṇato akārādayovettha vuccantīti āha- ‘ vaṇṇīyati ’ ccādi , pakaraṇatopi attho vibhajjate , vuttaṃ hi–Atthā pakaraṇā liṅgā , ocityā desakālato ;
Saddatthā vibhajīyante , na saddāyeva kevalāti .
Nanu
M0.23 jhalādisaññā viya lahusaññaṃ akatvā kasmā gurusaññā katāti codanaṃ manasi nidhāya ruḷhi anvatthavasena dvippakārāsu saññāsu jhālāti ruḷhi saññātthābhāvena vohārasukhamattapayojanā , anvatthasaññā pana tappayojanāpi hoti tadaññappayojanā pīti dassetumāha- ‘ eva ’ miccādi , vaṇṇīyatī attho etehīti vuttamatthaṃ anugatā anugatatthā vaṇṇasaññā taṃ , saddādhigamanīyassāti saddena viññātabbassa , vaṇṇaṃ mūlamassāti vaṇṇamūlako-attho , tassa bhāvo vaṇṇamūlakatā , atthassa vaṇṇamūlakataṃ sādheti ‘ sāpi ’ ccādinā , vaṇṇaṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti vaṇṇarūpāni-padāni , samudāyo pādānaṃ rūpamassāti samudāyarūpaṃ vākyaṃ , vibhatyantamatthajotakaṃ padaṃ , padasamudāyo vākyaṃ , sabbañcetamupacārena vaṇṇasaddavacanīyattaṃ gacchati vaṇṇamayattāti sabbopi sammutiparamatthabhedabhinno attho vākyādhigamanīyo vaṇṇeneva viññāyati nāma tasmā yathā vuttamattha visesadassanaṃlahusaññāya na sakkāti tadatthamakārādīnaṃ gurubhūtā vaṇṇasaññā katāti adhippāyo , sammuti saṅketavasena pavatto vohāro , paramattho sanibbāno pañcakkhandho .Ubhohi panetehi bhinno tatiyo koṭṭhāso nāma natthi , tathāca vuttaṃ–
Duve saccāni akkhāsi , sambuddho vadataṃ varo ,
Sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nupalabbhatīti .
Nanu ca–
Appakkharamasandiddhaṃ , sasāraṃ gūḷhaniṇṇayaṃ ;
Pasannatthañca suttanti , āhu tallakkhaṇaññunoti .
‘‘ Ādayo titālīsa vaṇṇā ’’‘‘ titālīsādayo vaṇṇā ’’ ti vā vattabbanti na tathā sati sandiddhaṃ suttaṃ siyāti , nanu satthādo maṅgalavacanena bhavitabbaṃ , akāro paṭisedhatthopi hotīti ( na ) satthādo siddhasaddassopahitattā , atha hotva pubbā jhālādi saññā , saddasādhanamattappayojanattā pana sabbavidhānassa pubbācariya saññāvālametthāti kiṃ punāpi vaṇṇādisaññāvidhānena ganthagārava karaṇenāti saccametaṃ , pubbācariyesu pana gāravaṃ tadanugamanañca dīpetuṃ kāci
M0.24 saññāyopyanvākhyāyante , yajjevaṃ saṃyogasabbanāmalopādayopi saññā pubbācariyehi vuttā vattabbāti nanu bho vuttamevāmhehi ’ kāci saññāyo ākhyāyante ’ ti , kintadākhyānadvārena bhavatā tāpi viññātuṃ na sakkāti , kesañci sātthakattopi pativaṇṇamatthānupaladdhito vaṇṇānamadiṭṭhānamakārādīnamanukatiyo ihopadiṭṭhāityanukāriyenātthenātthavantatāya hotevākārādito vibhatti , lopena niddiṭṭhattā panassā assavanaṃ sannikaṃsavacanicchābhāvā saṃhitāyāniddeso , anukkamoti ādonissayā sarāvuttā , tato nissitā byañjanā , saresupi ekaṭṭhāniyā akārādayo bahuttā paṭhamaṃ vuttā ṭhānānukkamena , tato dvijā ṭhānānukkamena , tesupi rassāva lahuttā paṭhamaṃ vuttā , tato dīghā , byañjanesupi vaggā bahuttā ṭhānappaṭipāṭiyā paṭhamaṃ vuttā , tato yakārādayo , vaggesu ca aghosā paṭhamaṃ vuttā , tato ghosā , tesu ca sithilā paṭhamaṃ vuttā , tato dhanitā , tatthāpi appakattā dvijā pañcamā vuttā , tato yaralavā ghosabhūtā ṭhānānukkamena , tato dhanitā sakāraha kārā , tesupihakāro kesañci orasopi hotīti dvijattā pacchā vutto , kehici ‘‘ laḷānamaviseso ’’ ti dvinnamavisese vuccamānepi lipibhedena ṭhānabhedena ca bhinnattā ḷakāro visuṃ akkharabhāvena gahito , sopi ghosabhāvena ṭhānānukkamenaca hakārato paraṃ vutto niggahītaṃ pana sarattādisabbavinimmuttattā sabbapacchā vuttanti akārādīnamayamanukkamo , imassevānukkamassa manasi vipassa vattamānattā titālīsāti gaṇanāparicchedassa dassitattā ca ‘ niggahītantā ’ ti vuttiyaṃ vuttaṃ , pakataṃ sādhusaddānvākhyānaṃ , na vaṇṇīyate , ti saddasaṅkharaṇa saṅkhāta mukhyappayojanābhāvā , kiñcāpi na vaṇṇīyate , amhehi pana kathamakārādīnamayamanukkamo uppannoti sissānaṃ kaṅkhā vicchedappayojanampati anukkamasaddassa atthakathanabyājena vaṇṇito yevāti , karīyante uccārīyante etenāti karaṇaṃ , tattha jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ , jivhopaggaṃ muddhajānaṃ , jivhaggaṃ , dantajānaṃ sesānaṃ sakaṭṭhānaṃ karaṇaṃ , payatti payatanaṃ , tampana vaṇṇuccāraṇato abbhantaro bāhiyo ca ussāho , tattha abbhantarapayatanaṃ-saṃvutattamakārassa , vivaṭattaṃ sarānaṃM0.25 sakārahakārānañca phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ , īsaṃphuṭṭhattaṃ yaralavānaṃ , bāhiyapayatanantu saṃvutakaṇṭhatādi , ṭhānato paccāsattiyā vidhīyamānakāriyasambhavena payojanasambhavā āha- ‘ ṭhānampanā ’ tiādi , tiṭṭhanti ettha uppattivasena vaṇṇāti ṭhānaṃ ,‘‘ e onama vaṇṇe ’’ ti (1-37) sutte vaṇṇeti kathanameva vaṇṇasaññākaraṇe payojanaṃ , yathāvuttamatthamaññatra byāpadisati ’ eva ’ miccādinā , tasmā ‘‘ dasādo sarā ’’ iccādo ‘ tenā ’ tiādīsu ‘ tena saraiccanena kvattho kasmiṃ sutte payojanaṃ taṃ dasseti ‘‘ sarolopo sare ’’ ccādī ’ ti evamādinā attho daṭṭhabbo , ñāpeti vaṇṇalopanti ñāpakaṃ , kasmā pana ’ so cemināva ñāpakena siddho ’ ti vuccati nanu ‘ tadaminādīni ’’ ti (1-47) suttaṃ dissatīti ,( saccaṃ ) tathāpi pakārantaroyampi vaṇṇalope dassitoti viññātabbaṃ , evasaddo pana ‘ yadi ñāpakena vaṇṇalopo siyā so imināva ñāpakena siddho , nāññenā ’ ti avadhāreti .2. Dasā
Nanu aādayoti paṭhamantenuvattante kathamettha ’ tatthā ’ ti sattamīniddiṭṭhatāti āha- ‘ tañcā ’ tiādi , atthavasāvibhattivipariṇāmenāti aādayoti paṭhamantassa ‘ ādo dasā ’ tyanena sambandhā sambajjhamāne cādhāratthena bhavitabbanti ādhāratthavasena sattamī vibhattiyā parivattanenāti attho , atthavasā sattamiyā vipariṇāmasambhavāyevasutte avijjamānepi ‘ tatthā ’ ti vuttiyaṃ vuttaṃ , ādodasannamanaññatthapavattisambhavato tesaṃ aādayo visayabhāvenapi sakkā parikappetunti vuttaṃ- ‘ tesu visayabhūtesū ’ ti , niddhāraṇatthopi yujjateva … vaṇṇasamudāyato tadekadesabhūtāna mādo vaṇṇānaṃ dasasaṅkhyāguṇena niddhāriyamānattā , ādimhi dasa vaṇṇāti vutte avuttānampi avassaṃ vattabbānaṃ ūnapūraṇatthamajjhāhāro hotīti vuttaṃ- avaṭṭhitā niddiṭṭhā vā ’ ti , ekādīna maṭṭhārasantānaṃ saṅkhyānaṃ saṅkhyeyye vattanato āha- ‘ dasasaṅkhyāya paricchinnattā ’ ti , gayhupagānaṃ rassae ovaṇṇānampi kaccāyane viya apariccāgā anūnā , agayhupagānaṃ tadaññesaṃ kesañci sarānaṃ pariccagā anadhikā , dasasaddassa saṅkhyeyya vuttittā
M0.26 dasannampi adhikatavaṇṇānaññattā vuttaṃ- ‘ dasannampī ’ tiādi , sayaṃ pubbā ’ rāja = cittiyaṃ ’ tīsmā kvimhi antalope samāse ca tadaminādittā niruttinayena vā sarasaddo nipphajjatīti ,‘ sara-gatihiṃ sācintāsu ’ iccasmā appaccayena vā nippajjatīti dassetumāha =‘ sayaṃ rājantī ’ tiādi .3. Dvedve
Teti ’ ādo ’ ti sattamyantattā apare dve parāmasati , heṭṭhā viyāti heṭṭhā vuttaṃ atthavasā vibhattivipariṇāmaṃ upameti , atova viññāyamānatthavasena tesu ’ ti vuttaṃ , tesuti pana niddhāraṇattavivacchāyaṃ tampi sambhavatīti tesaṃ vaṇṇānaṃ majjhe dvedveti dvisaṅkhyāya niddhāraṇatthopi veditabbo , vicchāyaṃ vutti yassa so vicchāvutti-dvisaddo , vicchāvuttitā cāssa savaṇṇattaguṇena dvinnaṃ (‘ byāpitu ) miṭṭhattā , kamenāvaṭṭhiteti iminā akārādivaṇṇappabandhassa anādikālasiddhaṃ kamasiddhattamāha .
Nanu samānā vaṇṇā savaṇṇātyanvatthe savaṇṇasadde sati kataṃ rassadīghānaṃ savaṇṇasaññā siyā … asamānattā etesanti , netadatthivaṇṇappabandhassa kamasiddhattā vacanabalenevāsamānānampi hotevāti , nevampi vattuṃ yuttaṃ ‘‘ dvedve savaṇṇā ’’ ti suttassa tādisasāmatthiyasabbhāve [ sabbhāvena ( potthake )] visesakāraṇābhāvāti āha ‘ samānattampanā ’ tiādi .
Tiṭṭhanti ettha vaṇṇā cittajattepi abhibyatti vasenāti ṭhānaṃ kaṇṭhādi , tena katanti samāso , kaṇṭhatātu iti catte pāṇyaṅgattā napuṃsakattaṃ .
Pañcamehi vaggapañcamehi .
Antaṭṭhākīti vaggānamante tiṭṭhantīti antaṭṭhā , tāhi , yuttassāti brahmacariyā , guyhan ’ tiādīsu yuttassa .
Kecīti aniyamena vuttaṃ , te pana–
‘‘ Hakāro pañcameheva , antaṭṭhāhi ca saṃyuto ;
Oraso iti viññeyyo , kaṇṭhajo tadasaṃyuto ’’ ti vadanti .
4. Pubbo
Vattateti atthavasā vibhattivipariṇāmena vattate , nanu cetyādicodanā , nesadosoccādi parihāro , dosābhāve kāraṇa māha- ‘ yoyo … pe …
M0.27 patīyate ’ ti , vuttaṃ samatteti- ‘ nahi ’ ccādinā , nanu ca pubbasaddo yamekattā ekaṃ pubbamācikkhati na sakalanti kathaṃ ‘‘ pubbo ’ ti vutte yoyoti ñāyati ‘ yoyo pubbo ’ ti ca vutte ‘ tesu dvīsu ’ ti ettha ’ dvīsu dvīsu ’ ti idaṃ kathaṃ sukheneva patīyate tadidamasiddhenāsiddhasādhananti āsaṅkiya tadabhāvamubbhāvīya pubba saddassa vicchāgamakattamavagamayitumāha- ‘ naceda ’ miccādi .Taṃyogāti upacāravasenāha , tabbantatāyavāti atthiyatthe appaccayavasena , evamuparipi .
5. Paro
Sesamiccādinā ‘ tesu dvīsūti savaṇṇasaññakesu dvīsu ’ iccādi kamatidissati .
Lahusaññā rassassa , saṃyogapubbassa rassassa dīghassa ca gurusaññā na vattabbā … uccāraṇavasenevānvatthasaññāti viññāyati , pubbācariyavasena vā ihāvuttāvasesasaññāviya .
6. Kādayo
Kevala byañjanānamatthappakāsattābhāvā sarānamatthappakāsane accantopakārā byañjanāti ‘ etehī ’ ti karaṇattena vuttaṃ , tenāha ‘ sarāna ’ miccādi .
Vipubbā ‘ añja-byattiyaṃ ’ tīmasmā karaṇe anappaccaye rūpaṃ , napuṃsakattampissāvagamayituṃ ‘ upakārakānī ’ ti vuttaṃ , byañjanattaṃ diṭṭhantena phuṭayati ‘ yathā ’ iccādinā , yathā odanassupakārakāni sūpādīni byañjanāni , tathā sarānamupakārakānīti adhippāyo , byañjanampana addhamattikaṃ , vuttaṃ hi–
Ekamatto bhave rasso , dīgho mattadvayāyuto ;
Pluto timatto viññeyyo , byañjanaṃ tvaddhamattikaṃti .
Anvatthāti anvatthato ,‘ anvatthā byañjanā ’ ti sambandho .
7. Pañca
Sajātyapekkhāya samudāyavācittepi kādayotī anuvattanato vaggasaddena kakhagaghañādayova gayhanti , pañca parimāṇamassa pañcakovaggo ,‘‘ tamassa parimāṇaṃ ṇiko cā ’’ ti (4-41) ko , sutte ādibhūto
M0.28 pañcasaddo pañcasaṅkhyāparicchedaṃ kurumāno māvasānānaṃ vaggānaṃ bahuttaṃ gametīti ‘ pañcakā ’ ti vuttaṃ , vaggāti bahuvacanato paccekanti viññāyati , vajjenti yakārādayobhi vaggā , paṭhamakkharavasena pana kavaggādivohāro .8. Bindu
Anekatthattā dhātūna muccāraṇatthopettha gaṇhātīti nipubbā tato kammanti ttappaccaye ññimhi pādisamāse dīgheca rūpaṃ dassento ‘ rassā ’ tiādīmāha , pīḷanatthato niggahanaṃ niggaho ,‘ i-ajjhena gatīsu ’ iccasmā kattari [ kammani-iti vattabbaṃ , itaṃ uccāritanti attho ] ttappaccaye itaṃ , niggahena itanti amādisa māse rūpaṃ dassento ‘ karaṇaṃ niggahena vā ’ tiādimāha , pacchimapakkhaṃ sādhetumāha- ‘ vuttaṃ hī ’ ti .
9. Iyu
Catthasamāsoti itarītarayogadvandasamāso .
Atteti muni saddādivacanīye atthe , namatītīmassetaṃ kammaṃ ,
Yaṃ sabbavacanaṃ sabba , liṅgaṃ sabbavibhattikaṃ ;
Taṃ sabbatthe namanato , viduṃ nāmanti tabbidū .
Idha nāmasaññāyābhāvepi anvatthabalāyeva nāmasaññā siddhāti ( āha )‘ anvatthabyapadesenā ’ ti , syādyantapakatirūpanti paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati , sā eva rūpanti pakatirūpaṃ , syādyantassa pakati rūpaṃ munisaddādi syādyantapakatirūpaṃ , atthavantamadhātukamappaccayampāṭipadikaṃ , padaṃ padaṃ pati paṭipade , paṭipadaṃ niyuttaṃ pāṭipadikaṃ .
Visesanenāti sutte ‘ namassante ’ ti vuttena ivaṇṇuvaṇṇānaṃ visesanena .
Ākhyātassāti pacatiādino .
Ādimajjhavattinoti inda udakasaddādīnaṃ ādo , pakhumādīnaṃ majjheca vattino .
Padesesūti ‘‘ jhalā sassa no ’’ ti (2-83) ādikesu suttappadesesu , aniṭṭhapasaṅga ( saṅkaṃ ) nivattetīti sambandho , aniṭṭhappasaṅgonāma [ nāmāti ( potthake )] pacati-inda ( udaka pakhuma ) saddādīna manta ādimajjhabhūtaivaṇṇādīnaṃ
M0.29 jhalasaññā vidhāya tato parāsaṃ sādi vibhattīnaṃ ‘‘ jhalā sassa no ’’ ti (2-81) ādīhi ‘ no ’ ādesādimhi kate ‘ pacatino , indano , udakano , pakhumano ’ tiādi rūpappasaṅgo , nanucādiādi codanā .Vattabbanti sutte vattabbaṃ .
Byāsaniddesenāti asamāsaniddesena .
Tadayuttantiādi parihāro , tanti taṃ codyaṃ , satihītiādinā ayuttattaṃ samattheti , dvīsuttaresu yogesūti uparimesu ‘‘ pitthiyaṃ ’’‘‘ ghā ’’ ti dvīsu suttesu .
Itthiyanti idanti ‘‘ pitthiyan ’’ ti sutte itthiyanti idaṃ padaṃ .
Vaṇṇavisesanaṃ siyāti ‘‘ pitthiyan ’’ ti sutte ‘ iyuvaṇṇā ’ ti anuvattanato ‘ itthiyaṃ ivaṇṇuvaṇṇā ’ ti evaṃ ivaṇṇu vaṇṇā ‘‘ gho ’’ ti sutte ‘ itthiyaṃ ā ’ tievaṃ avaṇṇassa ca visesanaṃ bhaveyya .
Vaṇṇavisesane virodhamāha ‘ evañce ’ ccādi , nāmassanteti asamāsaniddese tvavirodhamāha- ‘ byāse ’ ccādi .
Sakkānāmavisesanaṃ kātunti dvīsu suttesu itthiyantiādinā vakkhamānakkamena .
Nāmassa anto nāmantoti samāsassa uttarapadatthappadhānattā samāse guṇībhūtassa nāmassa itthiyanti idaṃ visesanaṃ kātuṃ na sakkāti adhippāyo , vacanamantarenāti pāṇiniyānamiva ‘‘ yathāsaṅkhyamanudeso samānaṃ ’’ ti (1-3-10) suttaṃ vinā , samāsaṅkhya etesanti samasaṅkhyakā , itisaddo ādyattho , tena–
‘‘ Ālāpahāsalīlāhi , muninda vijayā tava ;
Kokilā kumudānī vo , pasevante vanaṃ jalaṃ ’’(260).
Iccādiṃ saṅgaṇhāti .
10. Pitthi
Itthiyaṃ nāmassāti ca , ante ivaṇṇuvaṇṇāti ca vutte tesamā dhārādheyyasambandho ādheyyassādhāre pavattiṃ vinā na sambhavatīti ajjhāhāravasena ‘ vattamānā ’ ti vuttiyaṃ vuttaṃ .
Ivaṇṇu vaṇṇāti apekkhiya ‘ visesīyantī ’ ti bahuvacanametaṃ sambandhassa purisādhīnatāya nāmantīminā sambandhe sati ‘ visesīyatī ’ tekattena pariṇamati .
11. Ghā
Itthiyaṃ
M0.30 nāmassanteti ca vattate .Heṭṭhā sabbattha saññino niddisiya saññāya niddiṭṭhattā tattha viya visuṃ saññino paṭhamamaniddese asanto viyāti dosalesamālambiya codayati nanhace ’ tyādinā .
Tattha setoti vijjamānassa saññino .
Kāriyenāti saññākāriyena .
Pariharati ‘ nāyaṃ doso ’ tiādinā .
Pacchāvuttamattenāti ‘‘ ghā ’’ ti sutte kāriyino ākārassa pacchā vuttamattena .
Nacāti ettha casaddo vattabbantarasamuccaye , aparampi kiñci vattabbamaniyamarūpamatthīti attho .
Aniyamarūpamācariyappavattito sādhetumāha ‘ ubhayathāpi ’ ccādi .
12. Gosyā
Āsaddo ābhimukhye , anabhimukhamabhimukhaṃ katvā lapanaṃ kathanamāla panaṃ , tasmiṃ ālapane , ālapanatthe vihito sīti attho .
Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ
Saññādhikāro samatto .