114. Lopo
Akārassantaraṅgatte kāraṇamāha- ‘ pakatinissitattā ’ ti , pakatiyā idaṃ pākataṃ ‘‘ ṇo ’’ ti (4-34) ṇo , lopassa bahiraṅgatte kāraṇamāha- ‘ paccayanissitattā ’ ti , antaraṅgeccādinā ‘‘ antaraṅgabahiraṅgesvantaraṅgavidhi balavā ’’ ti paribhāsamupalakkheti , aṅgasaddo-vayavavācī , ante saddo sattamyatthe , aṅge bhavamantaraṅgaṃ vibhatthyatthe-saṅkhyasamāso ‘‘ eonama vaṇṇe ’’ ti (1-37) attaṃ rāgamo , aṅgato bahi bahiraṅgaṃ ‘‘ payyapābahitiro purepacchā vā pañcamyā ’’ ti (3-5) asaṅkhyasamāso , atra cāntaraṅgaṃ bahiraṅganti nāṅgebhavamantaraṅgaṃ , apitvantaraṅganissitaṃ kāriyamantaraṅgaṃ , nāpyaṅgato bahibhūto samudāyo bahiraṅgaṃ , kintu bahiraṅganissitaṃ kāriyambahiraṅgaṃ yathā mañcanissitesu saddāyantesu ‘ mañcā saddāyantī ’ tyuccate taṃ viyeti atoyevā saṅkhyasamāsepi liṅgavibhattivacanantarayogo ‘ antaraṅgo antaraṅgā ’ ti , saṅketiko hyayamasaṅkhyasamāso , na pubbapadatthappadhāno , yathā-paccakkhassākkhanissitattāvabodhatthaṃ ‘ akkhamakkhampati vattate ’ ti vicchāya-masaṅkhyasamāsepi kate paccakkha ñāṇassākkhanissitattañāpanatthaṃ saṅketavasena kato-yamasaṅkhya samāso , na pubbapadatthappadhānoti ‘ paccakkho paccakkhā ’ ti liṅgavibhatti vacanantarayogo , tathevāya-mantaraṅganissito-yaṃ samudāyanissitoti ñāpanatthaṃ saṅketavasena kato-yamasaṅkhyasamāsoti liṅgavibhattivacanantarayogo na virujjhate , athavā antaramaṅgamassa kāriyassātthīti ‘‘ saddhāditva ’’(4-84) tathā bahiraṅganti , antaraṅgañca bahiraṅgañca
M0.130 antaraṅgabahiraṅgāni , tesvantaraṅgo balavāti .Antaraṅga kāriyassa balavattaṃ sādhetuṃ ‘ sabbapaṭhamaṃ vidheyyattā ’ tiādi vuttaṃ , idampana antaraṅgakāriyassa balavabhāvasādhane kāraṇaṃ na hoti , antaraṅgattā balavabhāvoyeva hi sabbapaṭhamaṃ vidheyyatta kāraṇaṃ , tathā cāha- ‘ yo lopato akārassa paṭhamameva bhavane kāraṇamāha antaraṅgattā akārassā ’ ti , tasmā nāyaṃ pāṭho ghaṭate , antaraṅgabalavabhāvasādhanassa pana lokato icchitattā ayamevatthe pāṭho ghaṭate ’’ antaraṅgameva kāriyambalavaṃ loke tathādiṭṭhattā , tathā hi loko pātovā ’’ tyādi , loke tathādiṭṭhattāti antaraṅgabalavabhāvassa loke evaṃ vakkhamānanayena diṭṭhattā , athavā kenaci vidhurappaccayopanipātena kāraṇave kallena vā kadāci kattumasakkuṇeyyattepi antaraṅgassa avassaṃ vidheyyattaṃ dassetumāha sabbapaṭhamaṃ vidheyyattā ’ ti , satisambhaveti nimittassānupahatattā kāriyassa sambhave sati .