10. Amā
Socekatthībhāvo visiṭṭho-bhimatoti sambandho , muhuttanti accantasaṃyoge dutiyā , pādisamāsaṃ katvāti āsaddassa harasaddena vuttisaddena [ vuttipadena ( pañcikā )] kiriyākhyāpyateti asatyupasecanādikiriyāyaṃ
M0.152 saṅkhārakaṃ saṅkhāriyaṃ vā na bhavati , atthiceha tadubhayaṃ , tato tesaṃ sambhavāyeva samāsantobhūtakiriyā gamyateti maññate , tathāhi dadhibhojanaṃtyādo vutte adhyādino saṅkhārakattaṃ bhojanādino ca saṅkhāriyattaṃ patīyate , na copasekādimantarena saṅkhāriyasaṅkhārakabhāvo-tthīti sāmatthiyāyevupasekādippatīti .Tadapekkhāyāti gammamānopasecanādikiriyāpekkhāya .
Pāṇiniyehi atthena ‘ etassidan ’ ti atthe niccasamāso-bhimato sabbaliṅgatā ca , tathā vacanābhāvamiha manasikatvā ‘ katha ’ miccādinā vutti yaṃvuttaṃcodakavacanamāharitvā tatthādhippāyaṃvivarati ‘ evamaññate ’ ccādinā , vidhānaṃ katanti evamaññateti sambandho , tattheccādinā añña padatthe bhavissatītyetthādhippāyaṃ vivaranto niccasamāsataṃ sabbaliṅgatañca paṭipādayati , vākyanivattisiddhāyevāti .
Atthasaddenāvagatatthatāya etassāti vattumayuttanti ‘ etassa attho ’ ti vākyanivatti siddhāyeva , kathañcipi catutthyantā bhinnatthassa samāse katepi tattha virodhamāha- ‘ catutthyantasse ’ tyādi .
Vacanampīti ‘‘ atthena niccasamāso sabbaliṅgatāca ’’ iti (3-1-36) vākyakārena patiṭṭhitavacanampi , pāṇinīyānaṃ ‘ etassa idan ’ ti atthe samāse kate yo-ttho sampajjati , aññatthasamāsepi soyevatthoti dasseti ‘ yo ’ iccādinā , anupādāparinibbānanimittaṃ vāyāmoccādinā yojetabbaṃ … taṃnimittattā vāyāmādīnaṃ , tesaṃ kathādīnanti ettha tesaṃ vāyāmādīnanti vattabbaṃ … vāyāmotyādinā vuttattā so ca tannimittaṃ hoteva , ayametthādhippāyo ‘‘ etassa idanti vākye atthena samāse sabbaliṅgatā ca ‘ etadattho etadatthā etadatthan ’ ti vāyāmādayo ca samāsatthā honti , etaṃ anupādāparinibbānamattho payojanametassa etissā etassāti aññapadatthepi esaṃ padānaṃ soyevatthoti nātthabhedo ’’ ti .
Idañca ‘‘ avippaṭisāratthāni kho ānandaṃ kusalāni , avippaṭisāro pāmojjatthāya … pe … vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāya etadattho
M0.153 vāyāmo etadatthā kathā etadatthā mantanā etadatthaṃ sotāvadhānan ’’ tiādi ( tikaṅguttara , ānandavagga ) pāḷiṃ nissāya vuttaṃ .Pāṇiniyehi ‘‘ kattukaraṇe kitantena bahulan ’’ ti (2-1-32) kitantena tatiyāsamāsavidhānā tattheva bahulaggahaṇena ‘ gāmaniggatā ’ dīsu samāso vutto , tenetthāntodāharaṇānaṃ dvinnamadhikattaṃ , samāsābhāvo-bhimatoti pāṇinīyehi ‘‘ pūraṇaguṇasuhitatthasadabyayatabbasamānādhikaraṇene ’’ ti (2-2-11) sutte guṇa itivacanenābhimato , saditi saññā tesaṃ ntamānānaṃ .
So kathanti iha ‘ bhāvatittatthehī ’ ti bhāvappaccayanteneva samāsapaṭisedhavidhānā ‘ brāhmaṇassa sukkā ’ iccādo so samā sappaṭisedho kathaṃ sijjhatīti attho .
Guṇattaniyevāti guṇasabhāve eva , abhimatoti vāttikakārassābhimato ‘‘ tadavaṭṭhehi ca guṇehī ’’ ti , tasaddenāssa guṇassa parāmāso tasmiṃyeva guṇe avatiṭṭhantīti tadavaṭṭhā , guṇeyeva guṇātiṭṭhanti na kadācipi soyamityabhedā dabbavuttayo sukkādayo viya te tadavaṭṭhā guṇā gandhādayo , tadavaṭṭhitehi guṇehi chaṭṭhī samassateti vattabbanti attho .
Ābhimatoti ‘‘ pūraṇā ’’ disutte abyayaggahaṇena , devadattassāti chaṭṭhiyā gurumhi sāpekkhattepi gurusaddassa sambandhisaddattā sakatthe [ vākye ] viya vuttiyaṃ byapekkhā-yāhānito vuttisabbhāvaṃ vacanantarena sādhetumāha- ‘ tathācāhū ’ ti .
Sātthevāti sakatthe viya , assāti sambandhisaddassa , sāmatthiyaṃ gamakattañcatthīti padānamaññoññāpekkhālakkhaṇaṃ sāmatthiyaṃ sāmatthiyābhāvepi viggahavākyatthassa gamakattaṃ vā atthīti attho , guruno kulaṃ dāsassa bhariyāti viggaho , athātra brāhmaṇassa ucce ’ iccādo sāmatthiyaṃ gamakattaṃ vā natthīti kuto-vasitaṃ , yena tadābhāvātra
M0.154 samāsābhāvo vaṇṇīyateccāha- ‘ sāmatthyādinotvi ’ ccādi .Samāsābhāvo-bhimatoti ‘‘ pūraṇā ’’ disutte samānādhikarassāpi upādānato .
Sehīti attaniyehi , nābhimatoti ‘‘ cayuttehi sehi asamāsitehi chaṭṭhīsamāsappaṭisedhovattabbo ’’( vā ) tyanena , puthagatthatāya [ bhinnatthatāyaṃ-vutti ] miccassavivaraṇaṃ gavādīnamasamāseti , evamassādīnaṃ samāsenālanti sambandho .
Yogīnanti itarītarayogīnaṃ , anenetaretarayogacatthasamāsaṃ vadati .
Vuttihotītyassa vivaraṇaṃ chaṭṭhīsamāso bhavatīti , ekatthībhāveiccassa vivaraṇaṃ gavādīnañca catthasamāse satīti .
Ruḷhittāti samāsasseva kīḷāvācakattena jīvikāya ca paccāya kattena pasiddhattā , na vākyassāti ‘ uddālapupphabhañjikā ’ tyādo ruḷhīvasena niccasamāso bhavissatīti tatra kiṃ vacaneneti maññate , sarasi ruḷhanti viggaho .
Ayampana amādisamāso kammadhārayadigusamāsāti sabbepi paresaṃ tappurisasadisattā tappurisā , yathā hi tassa puriso tappurisoti uttarapadatthappadhāno , tathā te siyuṃ , saṅkhyāpubbatta napuṃsakattasaṅkhātehi dvīhi lakkhaṇehi gacchati pavattatītidigu .