Vinayapaññattiyācanakathāvaṇṇanā

18. Idāni āyasmā upāli vinayapaññattiyā mūlato pabhuti nidānaṃ dassetuṃ sāriputtattherassa sikkhāpadapaṭisaṃyuttaṃ vitakkuppādaṃ dassentoM1.152 ‘‘ atha kho āyasmato sāriputtassā ’’ tiādimāha .

Tattha rahogatassāti rahasi gatassa .

Paṭisallīnassāti sallīnassa ekībhāvaṃ gatassa .

Katamesānan ti atītesu vipassīādīsu buddhesu katamesaṃ .

Ciraṃ assa ṭhiti , cirā vā assa ṭhitīti ciraṭṭhitikaṃ .

Sesamettha uttānapadatthameva .

Kiṃ pana thero imaṃ attano parivitakkaṃ sayaṃ vinicchinituṃ na sakkotīti ?

Vuccate – sakkoti ca na sakkoti ca .

Ayañhi imesaṃ nāma buddhānaṃ sāsanaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosi , imesaṃ ciraṭṭhitikanti ettakaṃ sakkoti vinicchinituṃ .

Iminā pana kāraṇena na ciraṭṭhitikaṃ ahosi , iminā ciraṭṭhitikanti etaṃ na sakkoti .

Mahāpadumatthero panāha –

‘‘ etampi soḷasavidhāya paññāya matthakaṃ pattassa aggasāvakassa na bhāriyaṃ , sammāsambuddhena pana saddhiṃ ekaṭṭhāne vasantassa sayaṃ vinicchayakaraṇaṃ tulaṃ chaḍḍetvā hatthena tulanasadisaṃ hotīti bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā pucchī ’’ ti .

Athassa bhagavā taṃ vissajjento ‘‘ bhagavato ca sāriputta vipassissā ’’ tiādimāha .

Taṃ uttānatthameva .

19. Puna thero kāraṇaṃ pucchanto ko nu kho , bhante , hetūtiādimāha .

Tattha ko nu kho bhanteti kāraṇapucchāP1.185 , tassa katamo nu kho bhanteti attho .

Hetu paccayoti ubhayametaṃ kāraṇādhivacanaṃ ;

kāraṇañhi yasmā tena tassa phalaṃ hinoti pavattati , tasmā hetūti vuccati .

Yasmā taṃ paṭicca eti pavattati , tasmā paccayoti vuccati .

Evaṃ atthato ekampi vohāravasena ca vacanasiliṭṭhatāya ca tatra tatra etaṃ ubhayampi vuccati .

Sesamettha uttānatthameva .

IdāniV1.141 taṃ hetuñca paccayañca dassetuṃ ‘‘ bhagavā ca sāriputta vipassī ’’ tiādimāha .

Tattha kilāsuno ahesun ti na ālasiyakilāsuno , na hi buddhānaṃ ālasiyaṃ vā osannavīriyatā vā atthi .

Buddhā hi ekassa vā dvinnaṃ vā sakalacakkavāḷassa vā dhammaṃ desentā samakeneva ussāhena dhammaṃ desenti , na parisāya appabhāvaṃ disvā osannavīriyā honti , nāpi mahantabhāvaṃ disvā ussannavīriyā .

Yathā hi sīho migarājā sattannaṃ divasānaṃ accayena gocarāya pakkanto khuddake vā mahante vāM1.153 pāṇe ekasadiseneva vegena dhāvati .

Taṃ kissa hetu ?

‘‘ Mā me javo parihāyī ’’ ti .

Evaṃ buddhā appakāya vā mahatiyā vā parisāya samakeneva ussāhena dhammaṃ desenti .

Taṃ kissa hetu ?

‘‘ Mā no dhammagarutā parihāyī ’’ ti .

Dhammagaruno hi buddhā dhammagāravāti .

Yathā pana amhākaṃ bhagavā mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya vitthārena dhammaṃ desesi , evaṃ te na desesuṃ .

Kasmā ?

Sattānaṃ apparajakkhatāya .

Tesaṃ kira kāle dīghāyukā sattā apparajakkhā ahesuṃ .

Te catusaccapaṭisaṃyuttaṃ ekagāthampi sutvā dhammaṃ abhisamenti , tasmā na vitthārena dhammaṃ desesuṃ .

Teneva kāraṇena appakañca nesaṃ ahosi suttaṃ … pe … vedallan ti .

Tattha suttādīnaṃ nānattaṃ paṭhamasaṅgītivaṇṇanāyaṃ vuttameva .

Apaññattaṃ sāvakānaṃ sikkhāpadan ti sāvakānaṃ niddosatāya dosānurūpato paññapetabbaṃ sattāpattikkhandhavasena āṇāsikkhāpadaṃ apaññattaṃ .

AnuddiṭṭhaṃP1.186 pātimokkhan ti anvaddhamāsaṃ āṇāpātimokkhaṃ anuddiṭṭhaṃ ahosi .

Ovādapātimokkhameva te uddisiṃsu ;

tampi ca no anvaddhamāsaṃ .

Tathā hi vipassī bhagavā channaṃ channaṃ vassānaṃ sakiṃ sakiṃ ovādapātimokkhaṃ uddisi ;

tañca kho sāmaṃyeva .

Sāvakā panassa attano attano vasanaṭṭhānesu na uddisiṃsu .

Sakalajambudīpe ekasmiṃyeva ṭhāne bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye vipassissa bhagavato vasanaṭṭhāne sabbopi bhikkhusaṅgho uposathaṃ akāsi .

Tañca kho saṅghuposathameva ;

na gaṇuposathaṃ , na puggaluposathaṃ , na pārisuddhiuposathaṃ , na adhiṭṭhānuposathaṃ .

Tadā kira jambudīpe caturāsītivihārasahassāni honti .

Ekamekasmiṃ vihāre abbokiṇṇāni dasapi vīsatipi bhikkhusahassāni vasanti , bhiyyopi vasanti .

Uposathārocikā devatā tattha tattha gantvā ārocenti –

‘‘ mārisā , ekaṃ vassaṃ atikkantaṃ , dve tīṇi cattāri pañca vassāni atikkantāni , idaṃ chaṭṭhaṃ vassaṃ , āgāminiyā puṇṇamāsiyā buddhadassanatthaṃ uposathakaraṇatthañca gantabbaṃ !

Sampatto vo sannipātakālo ’’ ti .

TatoV1.142 sānubhāvā bhikkhū attano attano ānubhāvena gacchanti , itare devatānubhāvena .

Kathaṃ ?

Te kira bhikkhū pācīnasamuddante vā pacchimauttaradakkhiṇasamuddante vā ṭhitā gamiyavattaṃ pūretvā pattacīvaramādāya ‘‘ gacchāmā ’’ ti cittaṃ uppādenti ;

saha cittuppādā uposathaggaṃ gatāvaM1.154 honti .

Te vipassiṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā nisīdanti .

Bhagavāpi sannisinnāya parisāya imaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisati .

‘‘ Khantī paramaṃ tapo titikkhā ;

Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā ;

Na hi pabbajito parūpaghātī ;

Na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto .

‘‘ Sabbapāpassa akaraṇaṃ , kusalassa upasampadā ;

Sacittapariyodapanaṃ , etaṃ buddhāna sāsanaṃ .

‘‘ AnupavādoP1.187 anupaghāto , pātimokkhe ca saṃvaro ;

Mattaññutā ca bhattasmiṃ , pantañca sayanāsanaṃ ;

Adhicitte ca āyogo , etaṃ buddhāna sāsanan ’’ ti .( dī . ni .2.90; dha . pa .183-185);

Eteneva upāyena itaresampi buddhānaṃ pātimokkhuddeso veditabbo .

Sabbabuddhānañhi imā tissova ovādapātimokkhagāthāyo honti .

Tā dīghāyukabuddhānaṃ yāva sāsanapariyantā uddesamāgacchanti ;

appāyukabuddhānaṃ paṭhamabodhiyaṃyeva .

Sikkhāpadapaññattikālato pana pabhuti āṇāpātimokkhameva uddisīyati .

Tañca kho bhikkhū eva uddisanti , na buddhā .

Tasmā amhākampi bhagavā paṭhamabodhiyaṃ vīsativassamattameva idaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisi .

Athekadivasaṃ pubbārāme migāramātupāsāde nisinno bhikkhū āmantesi –

‘‘ na dānāhaṃ , bhikkhave , ito paraṃ uposathaṃ karissāmi pātimokkhaṃ uddisissāmi , tumheva dāni bhikkhave ito paraṃ uposathaṃ kareyyātha , pātimokkhaṃ uddiseyyātha .

Aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya , pātimokkhaṃ uddiseyyā ’’ ti ( cūḷava .386).

Tato paṭṭhāya bhikkhū āṇāpātimokkhaṃ uddisanti .

Idaṃ āṇāpātimokkhaṃ tesaṃ anuddiṭṭhaṃ ahosi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ anuddiṭṭhaṃ pātimokkhan ’’ ti .

TesaṃV1.143 buddhānan ti tesaṃ vipassīādīnaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ .

Antaradhānenāti khandhantaradhānena ;

parinibbānenāti vuttaṃ hoti .

Buddhānubuddhānan ti ye tesaṃ buddhānaṃ anubuddhā sammukhasāvakā tesañca khandhantaradhānena .

Ye te pacchimā sāvakātiM1.155 ye tesaṃ sammukhasāvakānaṃ santike pabbajitā pacchimā sāvakā .

Nānānāmāti ‘‘ buddharakkhito , dhammarakkhito ’’ tiādi nāmavasena vividhanāmā .

Nānāgottāti ‘‘ gotamo , moggallāno ’’ tiādi gottavasena vividhagottā .

Nānājaccāti ‘‘ khattiyo , brāhmaṇo ’’ tiādijātivasena nānājaccā .

Nānākulā pabbajitāti khattiyakulādivase neva uccanīcauḷāruḷārabhogādikulavasena vā vividhakulā nikkhamma pabbajitā .

Te taṃ brahmacariyan ti te pacchimā sāvakāP1.188 yasmā ekanāmā ekagottā ekajātikā ekakulā pabbajitā ‘‘ amhākaṃ sāsanaṃ tanti paveṇī ’’ ti attano bhāraṃ katvā brahmacariyaṃ rakkhanti , ciraṃ pariyattidhammaṃ pariharanti .

Ime ca tādisā na honti .

Tasmā aññamaññaṃ viheṭhentā vilomaṃ gaṇhantā ‘‘ asuko thero jānissati , asuko thero jānissatī ’’ ti sithilaṃ karontā taṃ brahmacariyaṃ khippaññeva antaradhāpesuṃ , saṅgahaṃ āropetvā na rakkhiṃsu .

Seyyathāpīti tassatthassa opammanidassanaṃ .

Vikiratīti vikkhipati .

Vidhamatīti ṭhānantaraṃ neti .

Viddhaṃsetīti ṭhitaṭṭhānato apaneti .

Yathā taṃ suttena asaṅgahitattāti yathā suttena asaṅgahitattā aganthitattā abaddhattā evaṃ vikirati yathā suttena asaṅgahitāni vikiriyanti , evaṃ vikiratīti vuttaṃ hoti .

Evameva khoti opammasampaṭipādanaṃ .

Antaradhāpesun ti vaggasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādīhi asaṅgaṇhantā yaṃ yaṃ attano ruccati , taṃ tadeva gahetvā sesaṃ vināsesuṃ adassanaṃ nayiṃsu .

Akilāsuno ca te bhagavanto ahesuṃ sāvake cetasā ceto paricca ovaditun ti apica sāriputta te buddhā attano cetasā sāvakānaṃ ceto paricca paricchinditvā ovadituṃ akilāsuno ahesuṃ , paracittaṃ ñatvā anusāsaniṃ na bhāriyato na papañcato addasaṃsu .

Bhūtapubbaṃ sāriputtātiādi tesaṃ akilāsubhāvappakāsanatthaṃ vuttaṃ .

Bhiṃsanaketi bhayānake bhayajananake .

Evaṃ vitakkethāti nekkhammavitakkādayo tayo vitakke vitakketha .

Mā evaṃ vitakkayitthāti kāmavitakkādayo tayo akusalavitakke mā vitakkayittha .

Evaṃ manasi karothāti ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā asubhan ’’ ti manasi karotha .

Mā evaṃ manasāM1.156 katthāti ‘‘ niccaṃ sukhaṃ attā subhan ’’ ti mā manasi akarittha .

Idaṃ pajahathāti akusalaṃ pajahatha .

Idaṃ upasampajja viharathāti kusalaṃ upasampajja paṭilabhitvā nipphādetvā viharatha .

AnupādāyaP1.189V1.144 āsavehi cittāni vimucciṃsūti aggahetvā vimucciṃsu .

Tesañhi cittāni yehi āsavehi vimucciṃsu , na te tāni gahetvā vimucciṃsu .

Anuppādanirodhena pana nirujjhamānā aggahetvā vimucciṃsu .

Tena vuttaṃ –

‘‘ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsū ’’ ti .

Sabbepi te arahattaṃ patvā sūriyarasmisamphuṭṭhamiva padumavanaṃ vikasitacittā ahesuṃ .

Tatra sudaṃ sāriputta bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hotīti tatrāti purimavacanāpekkhaṃ ;

sudan ti padapūraṇamatte nipāto ;

sāriputtāti ālapanaṃ .

Ayaṃ panettha atthayojanā – tatrāti yaṃ vuttaṃ ‘‘ aññatarasmiṃ bhiṃsanake vanasaṇḍe ’’ ti , tatra yo so bhiṃsanakoti vanasaṇḍo vutto , tassa bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hoti , bhiṃsanakiriyāya hotīti attho .

Kiṃ hoti ?

Idaṃ hoti – yo koci avītarāgo … pe … lomāni haṃsantīti .

Atha vā tatrāti sāmiatthe bhummaṃ .

Su iti nipāto ;

‘‘ kiṃ su nāma te bhonto samaṇabrāhmaṇā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.469) viya .

Idanti adhippetamatthaṃ paccakkhaṃ viya katvā dassanavacanaṃ .

Suidanti sudaṃ , sandhivasena ikāralopo veditabbo .

‘‘ Cakkhundriyaṃ , itthindriyaṃ , anaññātaññassāmītindriyaṃ ( vibha .219),‘‘ kiṃ sūdha vittan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.73,246; su . ni .183) viya .

Ayaṃ panettha atthayojanā – tassa sāriputta bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ idaṃsu hoti .

Bhiṃsanakatasmin ti bhiṃsanakabhāveti attho .

Ekassa takārassa lopo daṭṭhabbo .

Bhiṃsanakattasmintiyeva vā pāṭho .

‘‘ Bhiṃsanakatāya ’’ iti vā vattabbe liṅgavipallāso kato .

Nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ , tasmā evaṃ sambandho veditabbo – bhiṃsanakabhāve idaṃsu hoti , bhiṃsanakabhāvanimittaṃ bhiṃsanakabhāvahetu bhiṃsanakabhāvapaccayā idaṃsu hoti .

Yo koci avītarāgo taṃ vanasaṇḍaṃ pavisati , yebhuyyena lomāni haṃsantīti bahutarāni lomāni haṃsanti uddhaṃ mukhāni sūcisadisāni kaṇṭakasadisāni ca hutvā tiṭṭhanti , appāni na haṃsanti .

Bahutarānaṃ vā sattānaṃ haṃsanti .

Appakānaṃ atisūrapurisānaṃ na haṃsanti .

IdāniP1.190M1.157 ayaṃ kho , sāriputta , hetūtiādi nigamanaṃ .

Yañcettha antarantarā na vuttaṃ , taṃ uttānatthameva .

Tasmā pāḷikkameneva veditabbaṃ .

Yaṃ pana vuttaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosīti , taṃ purisayugavasena vuttanti veditabbaṃ .

Vassagaṇanāya hi vipassissa bhagavato asītivassasahassāni āyu , sammukhasāvakānampissa tattakameva .

Evamassa yvāyaṃ sabbapacchimako sāvako , tena saha ghaṭetvā satasahassaṃ saṭṭhimattāni ca vassasahassāni brahmacariyaṃV1.145 aṭṭhāsi .

Purisayugavasena pana yugaparamparāya āgantvā dveyeva purisayugāni aṭṭhāsi .

Tasmā na ciraṭṭhitikanti vuttaṃ .

Sikhissa pana bhagavato sattativassasahassāni āyu .

Sammukhasāvakānampissa tattakameva .

Vessabhussa bhagavato saṭṭhivassasahassāni āyu .

Sammukhasāvakānampissa tattakameva .

Evaṃ tesampi ye sabbapacchimakā sāvakā tehi saha ghaṭetvā satasahassato uddhaṃ cattālīsamattāni vīsatimattāni ca vassasahassāni brahmacariyaṃ aṭṭhāsi .

Purisayugavasena pana yugaparamparāya āgantvā dve dveyeva purisayugāni aṭṭhāsi .

Tasmā na ciraṭṭhitikanti vuttaṃ .

20. Evaṃ āyasmā sāriputto tiṇṇaṃ buddhānaṃ brahmacariyassa na ciraṭṭhitikāraṇaṃ sutvā itaresaṃ tiṇṇaṃ brahmacariyassa ciraṭṭhitikāraṇaṃ sotukāmo puna bhagavantaṃ ‘‘ ko pana bhante hetū ’’ ti ādinā nayena pucchi .

Bhagavāpissa byākāsi .

Taṃ sabbaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbaṃ .

Ciraṭṭhitikabhāvepi cettha tesaṃ buddhānaṃ āyuparimāṇatopi purisayugatopi ubhayathā ciraṭṭhitikatā veditabbā .

Kakusandhassa hi bhagavato cattālīsavassasahassāni āyu , koṇāgamanassa bhagavato tiṃsavassasahassāni , kassapassa bhagavato vīsativassasahassāni ;

sammukhasāvakānampi nesaṃ tattakameva .

Bahūni ca nesaṃ sāvakayugāni paramparāya brahmacariyaṃ pavattesuṃ .

Evaṃ tesaṃ āyuparimāṇatopi sāvakayugatopi ubhayathā brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ ahosi .

Amhākaṃ pana bhagavato kassapassa bhagavato upaḍḍhāyukappamāṇe dasavassasahassāyukakāleP1.191 uppajjitabbaṃ siyā .

Taṃ asambhuṇantena pañcavassasahassāyukakāle , ekavassasahassāyukakāle , pañcavassasatāyukakālepi vā uppajjitabbaṃ siyā .

Yasmā panassa buddhattakārake dhamme esantassa pariyesantassa ñāṇaṃ paripācentassa gabbhaṃ gaṇhāpentassa vassasatāyukakāleM1.158 ñāṇaṃ paripākamagamāsi .

Tasmā atiparittāyukakāle uppanno .

Tenassa sāvakaparamparāvasena ciraṭṭhitikampi brahmacariyaṃ āyuparimāṇavasena vassagaṇanāya naciraṭṭhitikamevāti vattuṃ vaṭṭati .

21. Atha kho āyasmā sāriputtoti ko anusandhi ?

Evaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ brahmacariyassa ciraṭṭhitikāraṇaṃ sutvā sikkhāpadapaññattiyeva ciraṭṭhitikabhāvahetūti niṭṭhaṃ gantvā bhagavatopi brahmacariyassa ciraṭṭhitikabhāvaṃ icchanto āyasmā sāriputto bhagavantaṃ sikkhāpadapaññattiṃ yāci .

Tassā yācanavidhidassanatthametaṃ vuttaṃ – atha kho āyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanāV1.146 … pe … ciraṭṭhitikan ti .

Tattha addhaniyan ti addhānakkhamaṃ ;

dīghakālikanti vuttaṃ hoti .

Sesaṃ uttānatthameva .

Athassa bhagavā ‘‘ na tāvāyaṃ sikkhāpadapaññattikālo ’’ ti pakāsento ‘‘ āgamehi tvaṃ sāriputtā ’’ tiādimāha .

Tattha āgamehi tvan ti tiṭṭha tāva tvaṃ ;

adhivāsehi tāva tvanti vuttaṃ hoti .

Ādaratthavasenevettha dvikkhattuṃ vuttaṃ .

Etena bhagavā sikkhāpadapaññattiyā sāvakānaṃ visayabhāvaṃ paṭikkhipitvā ‘‘ buddhavisayova sikkhāpadapaññattī ’’ ti āvikaronto ‘‘ tathāgato vā ’’ tiādimāha .

Ettha ca tatthāti sikkhāpadapaññattiyācanāpekkhaṃ bhummavacanaṃ .

Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘ sikkhāpadaṃ paññapeyyā ’’ ti , tattha tassā sikkhāpadapaññattiyā tathāgatoyeva kālaṃ jānissatīti .

Evaṃ vatvā akālaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ na tāva sāriputtā ’’ tiādimāha .

Tattha āsavā tiṭṭhanti etesūti āsavaṭṭhānīyā .

Yesu diṭṭhadhammikasamparāyikā dukkhāsavā kilesāsavā ca parūpavādavippaṭisāravadhabandhanādayo ceva apāyadukkhavisesabhūtā ca āsavā tiṭṭhantiyeva , yasmā nesaṃP1.192 te kāraṇaṃ hontīti attho .

Te āsavaṭṭhānīyā vītikkamadhammā yāva na saṅghe pātubhavanti , na tāva satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetīti ayamettha yojanā .

Yadi hi paññapeyya , parūpavādā parūpārambhā garahadosā na parimucceyya .

Kathaṃ ?

Paññapentena hi ‘‘ yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ tiādi sabbaṃ paññapetabbaṃ bhaveyya .

Adisvāva vītikkamadosaṃ imaṃ paññattiṃ ñatvāM1.159 pare evaṃ upavādañca upārambhañca garahañca pavatteyyuṃ –

‘‘ kathañhi nāma samaṇo gotamo bhikkhusaṅgho me anvāyiko vacanakaroti ettāvatā sikkhāpadehi paliveṭhessati , pārājikaṃ paññapessati ?

Nanu ime kulaputtā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantañca ñātiparivaṭṭaṃ hatthagatāni ca rajjānipi pahāya pabbajitā , ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhā , sikkhāya tibbagāravā , kāye ca jīvite ca nirapekkhā viharanti .

Tesu nāma ko lokāmisabhūtaṃ methunaṃ vā paṭisevissati , parabhaṇḍaṃ vā harissati , parassa vā iṭṭhaṃ kantaṃ atimadhuraṃ jīvitaṃ upacchindissati , abhūtaguṇakathāya vā jīvitaṃ kappessati !

Nanu pārājike apaññattepi pabbajjāsaṅkhepenevetaṃ pākaṭaṃ katan ’’ ti .

Tathāgatassa ca thāmañca balañca sattā na jāneyyuṃ .

Paññattampi sikkhāpadaṃ kuppeyya , na yathāṭhāne tiṭṭheyya .

Seyyathāpi nāma akusalo vejjo kañci anuppannagaṇḍaṃ purisaṃ pakkosāpetvā ‘‘ ehi bho purisa , imasmiṃ te sarīrappadese mahāgaṇḍo uppajjitvā anayabyasanaṃV1.147 pāpessati , paṭikacceva naṃ tikicchāpehī ’’ ti vatvā ‘‘ sādhācariya , tvaṃyeva naṃ tikicchassū ’’ ti vutto tassa arogaṃ sarīrappadesaṃ phāletvā lohitaṃ nīharitvā ālepanabandhanadhovanādīhi taṃ padesaṃ sañchaviṃ katvā taṃ purisaṃ vadeyya –

‘‘ mahārogo te mayā tikicchito , dehi me deyyadhamman ’’ ti .

So taṃ ‘‘ kimayaṃ bālavejjo vadati ?

Kataro kira me iminā rogo tikicchito ?

Nanu me ayaṃ dukkhañca janeti , lohitakkhayañca maṃ pāpetī ’’ ti evaṃ upavadeyya ceva upārambheyyaP1.193 ca garaheyya ca , na cassa guṇaṃ jāneyya .

Evameva yadi anuppanne vītikkamadose satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya , parūpavādādīhi ca na parimucceyya , na cassa thāmaṃ vā balaṃ vā sattā jāneyyuṃ , paññattampi sikkhāpadaṃ kuppeyya , na yathāṭhāne tiṭṭheyya .

Tasmā vuttaṃ –

‘‘ na tāva sāriputta satthā sāvakānaṃ … pe … pātubhavantī ’’ ti .

Evaṃ akālaṃ dassetvā puna kālaṃ dassetuṃ ‘‘ yato ca kho sāriputtā ’’ tiādimāha .

Tattha yatoti yadā ;

yasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti .

Sesaṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ .

Ayaṃ vā hettha saṅkhepattho – yasmiṃ samaye ‘‘ āsavaṭṭhānīyā dhammā ’’ ti saṅkhyaṃ gatā vītikkamadosā saṅghe pātubhavanti , tadā satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti , uddisati pātimokkhaṃ .

Kasmā ?

Tesaṃyeva ‘‘ āsavaṭṭhānīyā dhammā ’’ ti saṅkhyaṃM1.160 gatānaṃ vītikkamadosānaṃ paṭighātāya .

Evaṃ paññapento yathā nāma kusalo vejjo uppannaṃ gaṇḍaṃ phālanalepanabandhanadhovanādīhi tikicchanto rogaṃ vūpasametvā sañchaviṃ katvā na tveva upavādādiraho hoti , sake ca ācariyake viditānubhāvo hutvā sakkāraṃ pāpuṇāti ;

evaṃ na ca upavādādiraho hoti , sake ca sabbaññuvisaye viditānubhāvo hutvā sakkāraṃ pāpuṇāti .

Tañcassa sikkhāpadaṃ akuppaṃ hoti , yathāṭhāne tiṭṭhatīti .

Evaṃ āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ anuppattiṃ sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ uppattiñca kālanti vatvā idāni tesaṃ dhammānaṃ anuppattikālañca uppattikālañca dassetuṃ ‘‘ na tāva sāriputta idhekacce ’’ tiādimāha .

Tattha uttānatthāni padāni pāḷivaseneva veditabbāni .

Ayaṃ pana anuttānapadavaṇṇanā – rattiyo jānantīti rattaññū , attano pabbajitadivasato paṭṭhāya bahukā rattiyo jānanti , cirapabbajitāti vuttaṃ hoti .

Rattaññūhi mahattaṃ rattaññumahattaṃ ;

cirapabbajitehi mahantabhāvanti attho .

Tatra rattaññumahattaṃ patte saṅgheP1.194 upasenaṃ vaṅgantaputtaṃ ārabbha sikkhāpadaṃ paññattanti veditabbaṃ .

So hāyasmā ūnadasavasse bhikkhū upasampādente disvā ekavasso saddhivihārikaṃ upasampādesi .

Atha bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesi –

‘‘ na , bhikkhaveV1.148 , ūnadasavassena upasampādetabbo .

Yo upasampādeyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( mahāva .75).

Evaṃ paññatte sikkhāpade puna bhikkhū ‘‘ dasavassāmha dasavassāmhā ’’ ti bālā abyattā upasampādenti .

Atha bhagavā aparampi sikkhāpadaṃ paññāpesi –

‘‘ na , bhikkhave , bālena abyattena upasampādetabbo .

Yo upasampādeyya , āpatti dukkaṭassa .

Anujānāmi , bhikkhave , byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetun ’’ ti ( mahāva .76) rattaññumahattaṃ pattakāle dve sikkhāpadāni paññattāni .

Vepullamahattan ti vipulabhāvena mahattaṃ .

Saṅgho hi yāva na theranavamajjhimānaṃ vasena vepullamahattaṃ patto hoti , tāva senāsanāni pahonti .

Sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā na uppajjanti .

Vepullamahattaṃ pana patte te uppajjanti .

Atha satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti .

Tattha vepullamahattaṃ patte saṅghe paññattasikkhāpadāni ‘‘ yo pana bhikkhu anupasampannena uttari dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya , pācittiyaṃ ’’M1.161 ( pāci .51);

‘‘ yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya , pācittiyaṃ ’’( pāci .1171);

‘‘ yā pana bhikkhunī ekaṃ vassaṃ dve vuṭṭhāpeyya , pācittiyan ’’ ti ( pāci .1175) iminā nayena veditabbāni .

Lābhaggamahattan ti lābhassa aggamahattaṃ ;

yo lābhassa aggo uttamo mahantabhāvo , taṃ patto hotīti attho .

Lābhena vā aggamahattampi , lābhena seṭṭhattañca mahantattañca pattoti attho .

Saṅgho hi yāva na lābhaggamahattaṃ patto hoti , tāva na lābhaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti .

Patte pana uppajjanti , atha satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetiP1.195 –

‘‘ yo pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya , pācittiyan ’’ ti ( pāci .270).

Idañhi lābhaggamahattaṃ patte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ .

Bāhusaccamahattan ti bāhusaccassa mahantabhāvaṃ .

Saṅgho hi yāva na bāhusaccamahattaṃ patto hoti , tāva na āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti .

Bāhusaccamahattaṃ patte pana yasmā ekampi nikāyaṃ , dvepi … pe … pañcapi nikāye uggahetvā ayoniso ummujjamānā puggalā rasena rasaṃ saṃsanditvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpenti .

Atha satthā ‘‘ yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya – tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi … pe … samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyyā ’’ tiādinā ( pāci .418) nayena sikkhāpadaṃ paññapetīti .

EvaṃV1.149 bhagavā āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ anuppattikālañca uppattikālañca dassetvā tasmiṃ samaye sabbasopi tesaṃ abhāvaṃ dassento ‘‘ nirabbudo hi sāriputtā ’’ tiādimāha .

Tattha nirabbudoti abbudavirahito ;

abbudā vuccanti corā , niccoroti attho .

Corāti ca imasmiṃ atthe dussīlāva adhippetā .

Te hi assamaṇāva hutvā samaṇapaṭiññatāya paresaṃ paccaye corenti .

Tasmā nirabbudoti niccoro , niddussīloti vuttaṃ hoti .

Nirādīnavoti nirupaddavo nirupasaggo ;

dussīlādīnavarahitoyevāti vuttaṃ hoti .

Apagatakāḷakoti kāḷakā vuccanti dussīlāyeva ;

te hi suvaṇṇavaṇṇāpi samānā kāḷakadhammayogā kāḷakātveva veditabbā .

Tesaṃ abhāvā apagatakāḷakoM1.162 .

Apahatakāḷakotipi pāṭho .

Suddhoti apagatakāḷakattāyeva suddho pariyodāto pabhassaro .

Sāre patiṭṭhitoti sāro vuccanti sīla-samādhi-paññāvimutti-vimuttiñāṇadassanaguṇā , tasmiṃ sāre patiṭṭhitattā sāre patiṭṭhito .

Evaṃ sāre patiṭṭhitabhāvaṃ vatvā puna so cassa sāre patiṭṭhitabhāvo evaṃ veditabboti dassento imesañhi sāriputtāti ādimāha .

Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – yānimāni verañjāyaṃP1.196 vassāvāsaṃ upagatāni pañca bhikkhusatāni , imesaṃ yo guṇavasena pacchimako sabbaparittaguṇo bhikkhu , so sotāpanno .

Sotāpannoti sotaṃ āpanno ;

sototi ca maggassetaṃ adhivacanaṃ .

Sotāpannoti tena samannāgatassa puggalassa .

Yathāha –

‘‘ Soto sototi hidaṃ , sāriputta , vuccati ;

katamo nu kho , sāriputta , sototi ?

Ayameva hi , bhante , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhī ’’ ti .

‘‘ Sotāpanno sotāpannoti hidaṃ , sāriputta , vuccati ;

katamo nu kho , sāriputta , sotāpanno ’’ ti ?

‘‘ Yo hi , bhante , iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato , ayaṃ vuccati – sotāpanno .

Soyamāyasmā evaṃnāmo evaṃgotto ’’ ti ( saṃ . ni .5.1001).

Idha pana maggena phalassa nāmaṃ dinnaṃ .

Tasmā phalaṭṭho ‘‘ sotāpanno ’’ ti veditabbo .

Avinipātadhammoti vinipātetīti vinipāto ;

nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo , na attānaṃ apāyesu vinipātanasabhāvoti vuttaṃ hoti .

Kasmā ?

Ye dhammā apāyagamanīyā , tesaṃ parikkhayā .

Vinipatanaṃ vā vinipāto , nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo , apāyesu vinipātanasabhāvo assa natthīti vuttaṃ hoti .

Sammattaniyāmena maggenaV1.150 niyatattā niyato .

Sambodhi paraṃ ayanaṃ parā gati assāti sambodhiparāyaṇo .

Upari maggattayaṃ avassaṃ sampāpakoti attho .

Kasmā ?

Paṭiladdhapaṭhamamaggattāti .

Vinayapaññattiyācanakathā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )