Dubbhikkhakathā

16. Tena kho pana samayena verañjā dubbhikkhā hotīti yasmiṃ samaye verañjena brāhmaṇena bhagavā verañjaṃ upanissāya vassāvāsaṃ yācitoM1.143 , tena samayena verañjā dubbhikkhā hoti .

Dubbhikkhāti dullabhabhikkhā ;

sā pana dullabhabhikkhatā yattha manussā assaddhā honti appasannā , tattha susassakālepi atisamagghepi pubbaṇṇāparaṇṇe hoti .

Verañjāyaṃ pana yasmā na tathā ahosi , apica kho dusassatāya chātakadosena ahosi tasmā tamatthaṃ dassento dvīhitikātiādimāha .

Tattha dvīhitikāti dvidhā pavattaīhitikā .

Īhitaṃ nāma iriyā dvidhā pavattā – cittairiyā , cittaīhā .

‘‘ Ettha lacchāma nu kho kiñci bhikkhamānā na lacchāmā ’’ ti ,‘‘ jīvituṃ vā sakkhissāma nu kho no ’’ ti ayamettha adhippāyo .

Atha vā dvīhitikāti dujjīvikā , īhitaṃ īhā iriyanaṃ pavattanaṃ jīvitantiādīni padāni ekatthāni .

Tasmā dukkhena īhitaṃ ettha pavattatīti dvīhitikāti ayametthaP1.175 padattho .

Setaṭṭhikāti setakāni aṭṭhīni etthāti setaṭṭhikā .

Divasampi yācitvā kiñci aladdhā matānaṃ kapaṇamanussānaṃ ahicchattakavaṇṇehi aṭṭhīhi tatra tatra parikiṇṇāti vuttaṃ hoti .

Setaṭṭikā tipi pāṭho .

Tassattho – setā aṭṭi etthāti setaṭṭikā .

Aṭṭīti āturatā byādhi rogo .

Tattha ca sassānaṃ gabbhaggahaṇakāle setakarogena upahatameva pacchinnakhīraṃ aggahitataṇḍulaṃ paṇḍarapaṇḍaraṃ sālisīsaṃ vā yavagodhūmasīsaṃ vā nikkhamati , tasmā ‘‘ setaṭṭikā ’’ ti vuccati .

VappakāleV1.133 suṭṭhu abhisaṅkharitvāpi vuttasassaṃ tattha salākā eva sampajjatīti salākāvuttā ;

salākāya vā tattha jīvitaṃ pavattentīti salākāvuttā .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Tattha kira dhaññavikkayakānaṃ santikaṃ kayakesu gatesu dubbalamanusse abhibhavitvā balavamanussāva dhaññaṃ kiṇitvā gacchanti .

Dubbalamanussā alabhamānā mahāsaddaṃ karonti .

Dhaññavikkayakā ‘‘ sabbesaṃ saṅgahaṃ karissāmā ’’ ti dhaññakaraṇaṭṭhāne dhaññamāpakaṃ nisīdāpetvā ekapasse vaṇṇajjhakkhaṃ nisīdāpesuṃ .

Dhaññatthikā vaṇṇajjhakkhassa santikaṃ gacchanti .

So āgatapaṭipāṭiyā mūlaṃ gahetvā ‘‘ itthannāmassa ettakaṃ dātabban ’’ ti salākaṃ likhitvā deti , te taṃ gahetvā dhaññamāpakassa santikaṃ gantvā dinnapaṭipāṭiyā dhaññaṃ gaṇhanti .

Evaṃ salākāya tattha jīvitaṃ pavattentīti salākāvuttā .

NaM1.144 sukarā uñchena paggahena yāpetun ti paggahena yo uñcho , tena yāpetuṃ na sukarā .

Pattaṃ gahetvā yaṃ ariyā uñchaṃ karonti , bhikkhācariyaṃ caranti , tena uñchena yāpetuṃ na sukarāti vuttaṃ hoti .

Tadā kira tattha sattaṭṭhagāme piṇḍāya caritvā ekadivasampi yāpanamattaṃ na labhanti .

Tena kho pana samayena uttarāpathakā assavāṇijā … pe … assosi kho bhagavā udukkhalasaddan ti – tenāti yasmiṃ samaye bhagavā verañjaṃ upanissāya vassāvāsaṃ upagato tena samayena .

Uttarāpathavāsikā uttarāpathato vā āgatattā evaṃ laddhavohārā assavāṇijā uttarāpathe assānaṃ uṭṭhānaṭṭhāneP1.176 pañca assasatāni gahetvā diguṇaṃ tiguṇaṃ lābhaṃ patthayamānā desantaraṃ gacchantā tehi attano vikkāyikabhaṇḍabhūtehi pañcamattehi assasatehi verañjaṃ vassāvāsaṃ upagatā honti .

Kasmā ?

Na hi sakkā tasmiṃ dese vassike cattāro māse addhānaṃ paṭipajjituṃ .

Upagacchantā ca bahinagare udakena anajjhottharaṇīye ṭhāne attano ca vāsāgārāni assānañca mandiraṃ kārāpetvā vatiyā parikkhipiṃsu .

Tāni tesaṃ vasanaṭṭhānāni ‘‘ assamaṇḍalikāyo ’’ ti paññāyiṃsu .

Tenāha –

‘‘ tehi assamaṇḍalikāsu bhikkhūnaṃ patthapatthapulakaṃ paññattaṃ hotī ’’ ti .

Patthapatthapulakan ti ekamekassa bhikkhuno patthapatthapamāṇaṃ pulakaṃ .

Pattho nāma nāḷimattaṃ hoti , ekassa purisassa alaṃ yāpanāya .

Vuttampi hetaṃ –

‘‘ patthodano nālamayaṃ duvinnan ’’ ti ( jā .2.21.192).

Pulakaṃ nāma nitthusaṃ katvā ussedetvā gahitayavataṇḍulā vuccanti .

Yadi hi sathusā honti , pāṇakā vijjhanti , addhānakkhamā na honti .

Tasmā te vāṇijā addhānakkhamaṃ katvā yavataṇḍulamādāya addhānaṃ paṭipajjantiV1.134 ‘‘ yattha assānaṃ khādanīyaṃ tiṇaṃ dullabhaṃ bhavissati , tatthetaṃ assabhattaṃ bhavissatī ’’ ti .

Kasmā pana tehi taṃ bhikkhūnaṃ paññattanti ?

Vuccate –

‘‘ na hi te dakkhiṇāpathamanussā viya assaddhā appasannā , te pana saddhā pasannā buddhamāmakā , dhammamāmakā , saṅghamāmakā ;

te pubbaṇhasamayaṃ kenacideva karaṇīyena nagaraṃ pavisantā dve tayo divase addasaṃsu sattaṭṭha bhikkhū sunivatthe supāruteM1.145 iriyāpathasampanne sakalampi nagaraṃ piṇḍāya caritvā kiñci alabhamāne .

Disvāna nesaṃ etadahosi –

‘‘ ayyā imaṃ nagaraṃ upanissāya vassaṃ upagatā ;

chātakañca vattati , na ca kiñci labhanti , ativiya kilamanti .

Mayañcamha āgantukā , na sakkoma nesaṃ devasikaṃ yāguñca bhattañca paṭiyādetuṃ .

Amhākaṃ pana assā sāyañca pāto ca dvikkhattuṃ bhattaṃ labhanti .

Yaṃnūna mayaṃ ekamekassa assassa pātarāsabhattato ekamekassa bhikkhuno patthapatthapulakaṃ dadeyyāma .

Evaṃ ayyā ca na kilamissantiP1.177 , assā ca yāpessantī ’’ ti .

Te bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocetvā ‘‘ bhante , tumhe patthapatthapulakaṃ paṭiggahetvā yaṃ vā taṃ vā katvā paribhuñjathā ’’ ti yācitvā devasikaṃ patthapatthapulakaṃ paññapesuṃ .

Tena vuttaṃ –

‘‘ tehi assamaṇḍalikāsu bhikkhūnaṃ patthapatthapulakaṃ paññattaṃ hotī ’’ ti .

Paññattan ti niccabhattasaṅkhepena ṭhapitaṃ .

Idāni bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvātiādīsu pubbaṇhasamayan ti divasassa pubbabhāgasamayaṃ , pubbaṇhasamayeti attho .

Pubbaṇhe vā samayaṃ pubbaṇhasamayaṃ , pubbaṇhe ekaṃ khaṇanti vuttaṃ hoti .

Evaṃ accantasaṃyoge upayogavacanaṃ labbhati .

Nivāsetvāti paridahitvā , vihāranivāsanaparivattanavasenetaṃ veditabbaṃ .

Na hi te tato pubbe anivatthā ahesuṃ .

Pattacīvaramādāyāti pattaṃ hatthehi cīvaraṃ kāyena ādiyitvā sampaṭicchādetvā , dhāretvāti attho .

Yena vā tena vā hi pakārena gaṇhantā ādāyaicceva vuccanti , yathā ‘‘ samādāyeva pakkamatī ’’ ti ( dī . ni .1.21).

Piṇḍaṃ alabhamānāti sakalampi verañjaṃ caritvā tiṭṭhatu piṇḍo , antamaso ‘‘ aticchathā ’’ ti vācampi alabhamānā .

Patthapatthapulakaṃ ārāmaṃ āharitvāti gatagataṭṭhāne laddhaṃ ekamekaṃ patthapatthapulakaṃ gahetvā ārāmaṃ netvā .

Udukkhale koṭṭetvā koṭṭetvā paribhuñjantīti therānaṃ koci kappiyakārako natthi , yo nesaṃ taṃ gahetvā yāguṃ vā bhattaṃ vā paceyya .

Sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti na ca vaṭṭati .

Te evaṃ no sallahukavuttitā ca bhavissati , sāmapākaparimocanañcāti aṭṭha aṭṭhaV1.135 janā vā dasa dasa janā vā ekato hutvā udukkhale koṭṭetvā koṭṭetvā sakaṃ sakaṃ paṭivīsaṃ udakena temetvā paribhuñjanti .

Evaṃ paribhuñjitvā appossukkā samaṇadhammaṃ karontiM1.146 .

Bhagavato pana te assavāṇijā patthapulakañca denti , tadupiyañca sappimadhusakkaraṃ .

Taṃ āyasmā ānando āharitvā silāyaṃ pisati .

Puññavatā paṇḍitapurisena kataṃ manāpameva hoti .

Atha naṃ pisitvā sappiādīhi sammā yojetvā bhagavatoP1.178 upanāmesi .

Athettha devatā dibbojaṃ pakkhipanti .

Taṃ bhagavā paribhuñjati .

Paribhuñjitvā phalasamāpattiyā kālaṃ atināmeti .

Na tato paṭṭhāya piṇḍāya carati .

Kiṃ panānandatthero tadā bhagavato upaṭṭhāko hotīti ?

Hoti , no ca kho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhā .

Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassantare nibaddhupaṭṭhāko nāma natthi .

Kadāci nāgasamālatthero bhagavantaṃ upaṭṭhāsi , kadāci nāgitatthero , kadāci meghiyatthero , kadāci upavāṇatthero , kadāci sāgatatthero , kadāci sunakkhatto licchaviputto .

Te attano ruciyā upaṭṭhahitvā yadā icchanti tadā pakkamanti .

Ānandatthero tesu tesu upaṭṭhahantesu appossukko hoti , pakkantesu sayameva vattapaṭipattiṃ karoti .

Bhagavāpi kiñcāpi me ñātiseṭṭho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ na tāva labhati , atha kho evarūpesu ṭhānesu ayameva patirūpoti adhivāsesi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ āyasmā panānando patthapulakaṃ silāyaṃ pisitvā bhagavato upanāmesi , taṃ bhagavā paribhuñjatī ’’ ti .

Nanu ca manussā dubbhikkhakāle ativiya ussāhajātā puññāni karonti , attanā abhuñjitvāpi bhikkhūnaṃ dātabbaṃ maññanti .

Te tadā kasmā kaṭacchubhikkhampi na adaṃsu ?

Ayañca verañjo brāhmaṇo mahatā ussāhena bhagavantaṃ vassāvāsaṃ yāci , so kasmā bhagavato atthibhāvampi na jānātīti ?

Vuccate – mārāvaṭṭanāya .

Verañjañhi brāhmaṇaṃ bhagavato santikā pakkantamattameva sakalañca nagaraṃ samantā ca yojanamattaṃ yattha sakkā purebhattaṃ piṇḍāya caritvā paccāgantuṃ , taṃ sabbaṃ māro āvaṭṭetvā mohetvā sabbesaṃ asallakkhaṇabhāvaṃ katvā pakkāmi .

Tasmā na koci antamaso sāmīcikammampi kattabbaṃ maññittha .

KiṃM1.147 pana bhagavāpi mārāvaṭṭanaṃ ajānitvāva tattha vassaṃ upagatoti ?

No ajānitvā .

Atha kasmā campā-sāvatthi-rājagahādīnaṃ aññatarasmiṃ na upagatoti ?

Tiṭṭhantu campā-sāvatthi-rājagahādīni , sacepi bhagavā tasmiṃ saṃvacchareP1.179 uttarakuruṃ vā tidasapuraṃ vā gantvā vassaṃ upagaccheyya , tampi māro āvaṭṭeyya .

So kira taṃ saṃvaccharaṃ ativiya āghātenaV1.136 pariyuṭṭhitacitto ahosi .

Idha pana bhagavā imaṃ atirekakāraṇaṃ addasa –

‘‘ assavāṇijā bhikkhūnaṃ saṅgahaṃ karissantī ’’ ti .

Tasmā verañjāyameva vassaṃ upagacchi .

Kiṃ pana māro vāṇijake āvaṭṭetuṃ na sakkotīti ?

No na sakkoti , te pana āvaṭṭitapariyosāne āgamiṃsu .

Paṭinivattitvā kasmā na āvaṭṭetīti ?

Avisahatāya .

Na hi so tathāgatassa abhihaṭabhikkhāya nibaddhadānassa appitavattassa antarāyaṃ kātuṃ visahati .

Catunnañhi na sakkā antarāyo kātuṃ .

Katamesaṃ catunnaṃ ?

Tathāgatassa abhihaṭabhikkhāsaṅkhepena vā nibaddhadānassa appitavattasaṅkhepena vā pariccattānaṃ catunnaṃ paccayānaṃ na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ .

Buddhānaṃ jīvitassa na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ .

Asītiyā anubyañjanānaṃ byāmappabhāya vā na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ .

Candimasūriyadevabrahmānampi hi pabhā tathāgatassa anubyañjanabyāmappabhāppadesaṃ patvā vihatānubhāvā honti .

Buddhānaṃ sabbaññutaññāṇassa na sakkā kenaci antarāyo kātunti imesaṃ catunnaṃ na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ .

Tasmā mārena akatantarāyaṃ bhikkhaṃ bhagavā sasāvakasaṅgho tadā paribhuñjatīti veditabbo .

Evaṃ paribhuñjanto ca ekadivasaṃ assosi kho bhagavā udukkhalasaddan ti bhagavā patthapatthapulakaṃ koṭṭentānaṃ bhikkhūnaṃ musalasaṅghaṭṭajanitaṃ udukkhalasaddaṃ suṇi .

Tato paraṃ jānantāpi tathāgatāti evamādi yaṃ parato ‘‘ kinnu kho so , ānanda , udukkhalasaddo ’’ ti pucchi , tassa parihāradassanatthaṃ vuttaṃ .

Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – tathāgatā nāma jānantāpi sace tādisaṃ pucchākāraṇaṃ hoti , pucchanti .

Sace pana tādisaṃ pucchākāraṇaṃ natthi , jānantāpiP1.180 na pucchanti .

Yasmā pana buddhānaṃ ajānanaṃ nāma natthi , tasmā ajānantāpīti na vuttaṃ .

Kālaṃ viditvā pucchantīti sace tassā pucchāya so kālo hoti , evaṃ taṃ kālaṃ viditvā pucchanti ;

sace na hotiM1.148 , evampi kālaṃ viditvāva na pucchanti .

Evaṃ pucchantāpi ca atthasaṃhitaṃ tathāgatā pucchanti , yaṃ atthanissitaṃ kāraṇanissitaṃ , tadeva pucchanti , no anatthasaṃhitaṃ .

Kasmā ?

Yasmā anatthasaṃhite setughāto tathāgatānaṃ .

Setu vuccati maggo , maggeneva tādisassa vacanassa ghāto , samucchedoti vuttaṃ hoti .

Idāni atthasaṃhitan ti ettha yaṃ atthasannissitaṃ vacanaṃ tathāgatā pucchanti , taṃ dassento ‘‘ dvīhākārehī ’’ ti ādimāha .

Tattha ākārehīti kāraṇehi .

Dhammaṃ vā desessāmāti aṭṭhuppattiyuttaṃ suttaṃ vā pubbacaritakāraṇayuttaṃ jātakaṃ vā kathayissāma .

Sāvakānaṃ vā sikkhāpadaṃV1.137 paññapessāmāti sāvakānaṃ vā tāya pucchāya vītikkamaṃ pākaṭaṃ katvā garukaṃ vā lahukaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāma āṇaṃ ṭhapessāmāti .

Atha kho bhagavā … pe … etamatthaṃ ārocesīti ettha natthi kiñci vattabbaṃ .

Pubbe vuttameva hi bhikkhūnaṃ patthapatthapulakapaṭilābhaṃ sallahukavuttitaṃ sāmapākaparimocanañca ārocento etamatthaṃ ārocesīti vuccati .

‘‘ Sādhu sādhu , ānandā ’’ ti idaṃ pana bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ sampahaṃsento āha .

Sādhukāraṃ pana datvā dvīsu ākāresu ekaṃ gahetvā dhammaṃ desento āha –

‘‘ tumhehi , ānanda , sappurisehi vijitaṃ , pacchimā janatā sālimaṃsodanaṃ atimaññissatī ’’ ti .

Tatrāyamadhippāyo – tumhehi , ānanda , sappurisehi evaṃ dubbhikkhe dullabhapiṇḍe imāya sallahukavuttitāya iminā ca sallekhena vijitaṃ .

Kiṃ vijitanti ?

Dubbhikkhaṃ vijitaṃ , lobho vijito , icchācāro vijito .

Kathaṃ ?

‘‘ Ayaṃ verañjā dubbhikkhā , samantato pana anantarā gāmanigamā phalabhāranamitasassā subhikkhā sulabhapiṇḍā .

Evaṃ santepi bhagavā idheva amhe niggaṇhitvā vasatī ’’ ti ekabhikkhussapi cintā vā vighāto vā natthi .

Evaṃ tāva dubbhikkhaṃ vijitaṃ abhibhūtaṃ attano vase vattitaṃ .

Kathaṃ lobho vijito ?

‘‘ Ayaṃ verañjā dubbhikkhā , samantato pana anantarā gāmanigamā phalabhāranamitasassā subhikkhā sulabhapiṇḍāP1.181 .

Handa mayaṃ tattha gantvā paribhuñjissāmā ’’ ti lobhavasena ekabhikkhunāpi ratticchedo vā ‘‘ pacchimikāya tattha vassaṃ upagacchāmā ’’ ti vassacchedo vā na kato .

Evaṃ lobho vijito .

KathaṃM1.149 icchācāro vijito ?

Ayaṃ verañjā dubbhikkhā , ime ca manussā amhe dve tayo māse vasantepi na kismiñci maññanti .

Yaṃnūna mayaṃ guṇavāṇijjaṃ katvā ‘‘ asuko bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī … pe … asuko chaḷabhiññoti evaṃ manussānaṃ aññamaññaṃ pakāsetvā kucchiṃ paṭijaggitvā pacchā sīlaṃ adhiṭṭhaheyyāmā ’’ ti ekabhikkhunāpi evarūpā icchā na uppāditā .

Evaṃ icchācāro vijito abhibhūto attano vase vattitoti .

Anāgate pana pacchimā janatā vihāre nisinnā appakasireneva labhitvāpi ‘‘ kiṃ idaṃ uttaṇḍulaṃ atikilinnaṃ aloṇaṃ atiloṇaṃ anambilaṃ accambilaṃ , ko iminā attho ’’ ti ādinā nayena sālimaṃsodanaṃ atimaññissati , oññātaṃ avaññātaṃ karissati .

Atha vā janapadoV1.138 nāma na sabbakālaṃ dubbhikkho hoti .

Ekadā dubbhikkho hoti , ekadā subhikkho hoti .

Svāyaṃ yadā subhikkho bhavissati , tadā tumhākaṃ sappurisānaṃ imāya paṭipattiyā pasannā manussā bhikkhūnaṃ yāgukhajjakādippabhedena anekappakāraṃ sālivikatiṃ maṃsodanañca dātabbaṃ maññissanti .

Taṃ tumhe nissāya uppannaṃ sakkāraṃ tumhākaṃ sabrahmacārīsaṅkhātā pacchimā janatā tumhākaṃ antare nisīditvā anubhavamānāva atimaññissati , tappaccayaṃ mānañca omānañca karissati .

Kathaṃ ?

Kasmā ettakaṃ pakkaṃ , kiṃ tumhākaṃ bhājanāni natthi , yattha attano santakaṃ pakkhipitvā ṭhapeyyāthāti .

Dubbhikkhakathā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )