Paṭhamajjhānakathā
Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjattayapariyosānaṃ visesaṃ dassento ‘‘ so kho ahan ’’ ti ādimāha .
Tattha vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehītiādīnaṃ kiñcāpi ‘‘ tattha katame kāmā ?
Chando kāmo , rāgo kāmo , chandarāgo kāmo ;
saṅkappo kāmo , rāgo kāmo , saṅkapparāgo kāmo – ime vuccanti kāmā .
Tattha katame akusalā dhammā ?
Kāmacchando … pe … vicikicchā – ime vuccanti akusalā dhammā .
Iti imehi ca kāmehi imehi ca akusalehi dhammehi
P1.142 vivitto hoti pavivitto , tena vuccati –‘ vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī ’’’ tiādinā ( vibha .564) nayena vibhaṅgeyeva attho vutto .
Tathāpi aṭṭhakathānayaṃ vinā na suṭṭhu pākaṭoti aṭṭhakathānayeneva naṃ pakāsayissāma .
Seyyathidaṃ – vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apasakketvā .
Yo panāyamettha evakāro , so niyamatthoti veditabbo .
Yasmā ca niyamattho , tasmā tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti .
Kathaṃ ?
‘‘ Vivicceva kāmehī ’’ ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati .
Nūnimassa jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā , yesu sati idaṃ na pavattati , andhakāre sati padīpo viya , tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti , orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva , tasmā niyamaṃ karotīti .
Tattha siyā –
‘‘ kasmā panesa pubbapadeyeva vutto na uttarapade , kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā ’’ ti ?
Na
M1.113 kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .Tannissaraṇato hi pubbapadeeva esa vutto .
Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ .
Yathāha –
‘‘ kāmānametaṃ nissaraṇaṃ , yadidaṃ nekkhamman ’’ ti ( itivu .72).
Uttarapadepi pana yathā ‘‘ idheva , bhikkhave , paṭhamo samaṇo , idha dutiyo samaṇo ’’ ti ( ma . ni .1.139) ettha evakāro ānetvā vuccati , evaṃ vattabbo .
Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ
V1.105 .Tasmā ‘‘ vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī ’’ ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo .
Padadvayepi ca kiñcāpi ‘‘ viviccā ’’ ti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti .
Tathāpi kāyaviveko , cittaviveko , vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā .
‘‘ Kāmehī ’’ ti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘ katame vatthukāmā manāpiyā rūpā ’’ tiādinā ( mahāni .1; vibha .964) nayena vatthukāmā vuttā , ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘ chando
P1.143 kāmo ’’ tiādinā ( mahāni .1) nayena kilesakāmā vuttā , te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā .Evañhi sati ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ ti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati .
Tena kāyaviveko vutto hoti .
Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi dhammehi vā viviccāti attho yujjati .
Tena cittaviveko vutto hoti .
Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanatoyeva kāmasukhapariccāgo , dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti .
Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ , dutiyena saṃkilesappahānaṃ ;
paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo , dutiyena bālabhāvassa ;
paṭhamena ca payogasuddhi , dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ .
Esa tāva nayo ‘‘ kāmehī ’’ ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe .
Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto .
So ca akusalapariyāpannopi
M1.114 samāno ,‘‘ tattha katamo kāmachando kāmo ’’ tiādinā nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto .Kilesakāmattā vā purimapade vutto , akusalapariyāpannattā dutiyapade .
Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ .
Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘ tattha katame akusalā dhammā kāmacchando ’’ tiādinā nayena vibhaṅge ( vibha .564) uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni .
Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni , tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni , viddhaṃsakānīti vuttaṃ hoti .
Tathā hi ‘‘ samādhi kāmacchandassa paṭipakkho , pīti byāpādassa , vitakko thinamiddhassa , sukhaṃ uddhaccakukkuccassa , vicāro vicikicchāyā ’’ ti peṭake vuttaṃ .
Evamettha ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti .
‘‘ Vivicca akusalehi dhammehī ’’ ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ .
Aggahitaggahaṇena pana
V1.106 paṭhamena kāmacchandassa , dutiyena sesanīvaraṇānaṃ .Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa , dutiyena
P1.144 āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ .Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmogha-kāmayoga-kāmāsava-kāmupādāna-abhijjhākāyagantha-kāmarāga-saṃyojanānaṃ , dutiyena avasesaogha-yogāsava-upādāna-gantha-saṃyojanānaṃ .
Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca , dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca .
Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ , dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo .
Ayaṃ tāva ‘‘ vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī ’’ ti ettha atthappakāsanā .
Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassento savitakkaṃ savicāran tiādimāha .
Tattha vitakkanaṃ vitakko , ūhananti vuttaṃ hoti .
Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo , āhananapariyāhananaraso .
Tathā hi ‘‘ tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotī ’’ ti vuccati .
Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno .
Vicaraṇaṃ vicāro , anusañcaraṇanti
M1.115 vuttaṃ hoti .Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo , tattha sahajātānuyojanaraso , cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno .
Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena ghaṇṭābhighātasaddo viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko , sukhumaṭṭhena anuravo viya anuppabandho vicāro .
Vipphāravā cettha vitakko paripphandanabhāvo cittassa , ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa .
Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa , ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge .
So pana nesaṃ viseso paṭhama-dutiyajjhānesu pākaṭo hoti .
Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ ti vuccati .
Vibhaṅge pana ‘‘ iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti
P1.145 samupeto ’’ tiādinā ( vibha .565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā .Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo .
Vivekajan ti ettha vivitti viveko , nīvaraṇavigamoti attho .
Vivittoti vā viveko , nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho .
Tasmā vivekā , tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ .
Pītisukhan ti ettha pinayatīti pīti , sā sampiyāyanalakkhaṇā kāyacittapīnanarasā
V1.107 , pharaṇarasā vā , odagyapaccupaṭṭhānā .Sukhanaṃ sukhaṃ , suṭṭhu vā khādati khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ , taṃ sātalakkhaṇaṃ , sampayuttakānaṃ upabrūhanarasaṃ , anuggahapaccupaṭṭhānaṃ .
Satipi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti , paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ .
Yattha pīti tattha sukhaṃ , yattha sukhaṃ tattha na niyamato pīti .
Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti , vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ .
Kantārakhinnassa vanantodakadassanasavanesu viya pīti , vanacchāyappavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ .
Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Ayañca pīti , idañca sukhaṃ , assa jhānassa , asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘ pītisukhan ’’ ti vuccati .
Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ , dhammavinayādayo viya .
Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa , asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ .
Yatheva
M1.116 hi jhānaṃ , evaṃ pītisukhaṃ pettha vivekajameva hoti , tañcassa atthīti tasmā ekapadeneva ‘‘ vivekajaṃ pītisukhan ’’ tipi vattuṃ yujjati .Vibhaṅge pana ‘‘ idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagatan ’’ tiādinā ( vibha .567) nayenetaṃ vuttaṃ .
Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo .
Paṭhaman ti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ , idaṃ paṭhamaṃ samāpajjatītipi paṭhamaṃ .
Paccanīkadhamme jhāpetīti jhānaṃ , iminā yogino jhāyantītipi jhānaṃ , paccanīkadhamme ḍahanti gocaraṃ vā cintentīti attho .
Sayaṃ vā taṃ jhāyati upanijjhāyatīti jhānaṃ , teneva upanijjhāyanalakkhaṇanti vuccati .
Tadetaṃ ārammaṇūpanijjhānaṃ
P1.146 , lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhaṃ hoti .Tattha ārammaṇūpanijjhānan ti saha upacārena aṭṭha samāpattiyo vuccanti .
Kasmā ?
Kasiṇādiārammaṇūpanijjhāyanato .
Lakkhaṇūpanijjhānan ti vipassanāmaggaphalāni vuccanti .
Kasmā ?
Lakkhaṇūpanijjhāyanato .
Ettha hi vipassanā aniccalakkhaṇādīni upanijjhāyati , vipassanāya upanijjhāyanakiccaṃ pana maggena sijjhatīti maggo lakkhaṇūpanijjhānanti vuccati .
Phalaṃ pana nirodhassa tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānanti vuccati .
Imasmiṃ panatthe ārammaṇūpanijjhānameva jhānanti adhippetaṃ .
Etthāha –
‘‘ katamaṃ pana taṃ jhānaṃ nāma , yaṃ savitakkaṃ savicāraṃ … pe … pītisukhanti evaṃ apadesaṃ arahatī ’’ ti ?
Vuccate – yathā sadhano saparijanotiādīsu ṭhapetvā dhanañca parijanañca añño apadesāraho hoti , evaṃ ṭhapetvā vitakkādidhamme aññaṃ apadesārahaṃ natthi .
Yathā pana sarathā sapatti senāti vutte senaṅgesuyeva senāsammuti , evamidha pañcasu aṅgesuyeva
V1.108 jhānasammuti veditabbā .Katamesu pañcasu ?
Vitakko , vicāro , pīti , sukhaṃ , cittekaggatāti etesu .
Etāneva hissa ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ tiādinā nayena aṅgabhāvena vuttāni .
Avuttattā ekaggatā aṅgaṃ na hotīti ce tañca na .
Kasmā ?
Vuttattā eva .
Sāpi hi vibhaṅge ‘‘ jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā ’’ ti evaṃ vuttāyeva .
Tasmā yathā savitakkaṃ savicāranti , evaṃ sacittekaggatanti idha avuttepi iminā vibhaṅgavacanena cittekaggatāpi aṅgamevāti veditabbā .
Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato , so eva tena vibhaṅgepi pakāsitoti .
Upasampajjāti
M1.117 upagantvā , pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti .Upasampādayitvā vā , nipphādetvāti vuttaṃ hoti .
Vibhaṅge pana ‘‘ upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā samphusanā sacchikiriyā upasampadā ’’ ti vuttaṃ .
Tassāpi evamevattho veditabbo .
Vihāsin ti bodhimaṇḍe nisajjasaṅkhātena iriyāpathavihārena itivuttappakārajhānasamaṅgī
P1.147 hutvā attabhāvassa iriyaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādesinti attho .Vuttañhetaṃ vibhaṅge –
‘‘ viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati , tena vuccati viharatī ’’ ti ( vibha .512).
Kiṃ pana katvā bhagavā imaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsīti ?
Kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā .
Kataraṃ ?
Ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ .
Aññena tadatthikena kiṃ kātabbanti ?
Aññenapi etaṃ vā kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādīnaṃ vā aññataraṃ bhāvetabbaṃ .
Tesaṃ bhāvanānayo visuddhimagge ( visuddhi .1.55) vuttanayeneva veditabbo .
Idha pana vuccamāne atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ hoti , tasmā pāḷiyā atthappakāsanamattameva karomāti .
Paṭhamajjhānakathā niṭṭhitā .