8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

380. Tena samayena buddho bhagavāti duṭṭhadosasikkhāpadaṃ .

Tattha veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvanan ti tassa uyyānassa nāmaṃ , taṃ kira veḷuhi ca parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ tena ‘‘ veḷuvanan ’’ ti vuccati , kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu tena ‘‘ kalandakanivāpa ’’ ti vuccati .

Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato , surāmadena matto divāseyyaṃ supi , parijanopissa sutto rājāti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkami .

Atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati , taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘ rañño jīvitaṃ dassāmī ’’ ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi , rājā paṭibujjhi , kaṇhasappo nivatto , so taṃ disvā ‘‘ imāya kāḷakāya mama jīvitaṃ dinnan ’’ ti kāḷakānaṃP3.576 tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi , abhayaghosanañca ghosāpesiV2.146 , tasmā taṃ tatopabhuti kalandakanivāpanti saṅkhyaṃ gataṃ .

Kalandakāti hi kāḷakānaṃ etaṃ nāmaṃ .

Dabboti tassa therassa nāmaṃ .

Mallaputtoti mallarājassa putto .

Jātiyā sattavassena arahattaṃ sacchikatan ti thero kira sattavassikova saṃvegaṃ labhitvā pabbajito khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇīti veditabbo .

Yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ sabbaṃ tena anuppattan ti sāvakena pattabbaṃM2.162 nāma tisso vijjā , catasso paṭisambhidā , cha abhiññā , nava lokuttaradhammāti idaṃ guṇajātaṃ , taṃ sabbaṃ tena anuppattaṃ hoti .

Natthi cassa kiñci uttari karaṇīyan ti catūsu saccesu , catūhi maggehi , soḷasavidhassa kiccassa katattā idānissa kiñci uttari karaṇīyaṃ natthi .

Katassa vā paticayoti tasseva katassa kiccassa puna vaḍḍhanampi natthi , dhotassa viya vatthassa paṭidhovanaṃ pisitassa viya gandhassa paṭipisanaṃ , pupphitassa viya ca pupphassa paṭipupphananti .

Rahogatassāti rahasi gatassa .

Paṭisallīnassāti tato tato paṭikkamitvā sallīnassa , ekībhāvaṃ gatassāti vuttaṃ hoti .

Atha kho āyasmato dabbassa mallaputtassa etadahosi –

‘‘ yannūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ bhattāni ca uddiseyyan ’’ ti thero kira attano katakiccabhāvaṃ disvā ‘‘ ahaṃ imaṃ antimasarīraṃ dhāremi , tañca kho vātamukhe ṭhita padīpo viya aniccatāmukhe ṭhitaṃ , nacirasseva nibbāyanadhammaṃ yāva na nibbāyati tāva kinnu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyyan ’’ ti cintento iti paṭisañcikkhati –

‘‘ tiroraṭṭhesu bahū kulaputtā bhagavantaṃ adisvāva pabbajanti , te bhagavantaṃ ‘ passissāma ceva vandissāma cā ’ ti dūratopi āgacchanti , tatra yesaṃ senāsanaṃ nappahoti , te silāpaṭṭakepi seyyaṃ kappenti .

Pahomi kho panāhaṃ attano ānubhāvena tesaṃ kulaputtānaṃP3.577 icchāvasena pāsādavihāraaḍḍhayogādīni mañcapīṭhakattharaṇādīni ca senāsenāni nimminitvā dātuṃ .

Punadivase cettha ekacce ativiya kilantarūpā honti , te gāravena bhikkhūnaṃ purato ṭhatvā bhattānipi na uddisāpenti , ahaṃ kho pana nesaṃ bhattānipi uddisituṃ pahomī ’’ ti .

Iti paṭisañcikkhantassa ‘‘ atha kho āyasmato dabbassa mallaputtassa etadahosi –

‘ yannūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ bhattāni ca uddiseyyan ’’ ti .

Nanu ca imāni dve ṭhānāni bhassārāmatādimanuyuttassa yuttāni , ayañca khīṇāsavo nippapañcārāmo , imassa kasmā imāni paṭibhaṃsūti ?

Pubbapatthanāya coditattā .

Sabbabuddhānaṃ kiraV2.147 imaṃ ṭhānantaraṃ pattā sāvakā hontiyeva .

Ayañca padumuttarassa bhagavato kāle aññatarasmiṃ kule paccājāto imaṃ ṭhānantaraṃ pattassa bhikkhuno ānubhāvaṃ disvā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassehiM2.163 saddhiṃ bhagavantaṃ satta divasāni nimantetvā mahādānaṃ datvā pādamūle nipajjitvā ‘‘ anāgate tumhādisassa buddhassa uppannakāle ahampi itthannāmo tumhākaṃ sāvako viya senāsanapaññāpako ca bhattuddesako ca assan ’’ ti patthanaṃ akāsi .

Bhagavā anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā addasa , disvā ca ito kappasatasahassassa accayena gotamo nāma buddho uppajjissati , tadā tvaṃ dabbo nāma mallaputto hutvā jātiyā sattavasso nikkhamma pabbajitvā arahattaṃ sacchikarissasi , imañca ṭhānantaraṃ lacchasī ’’ ti byākāsi .

So tatopabhuti dānasīlādīni pūrayamāno devamanussasampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ bhagavato kāle tena bhagavatā byākatasadisameva arahattaṃ sacchākāsi .

Athassa rahogatassa ‘‘ kinnu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyyan ’’ ti cintayato tāya pubbapatthanāya coditattā imāni dve ṭhānāni paṭibhaṃsūti .

Athassa etadahosi –

‘‘ ahaṃ kho anissarosmi attani , satthārā saddhiṃ ekaṭṭhāne vasāmi , sace maṃ bhagavā anujānissatiP3.578 , imāni dve ṭhānāni samādiyissāmī ’’ ti bhagavato santikaṃ agamāsi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho āyasmā dabbo mallaputto … pe … bhattāni ca uddisitun ’’ ti .

Atha naṃ bhagavā ‘‘ sādhu sādhu dabbā ’’ ti sampahaṃsetvā yasmā arahati evarūpo agatigamanaparibāhiro bhikkhu imāni dve ṭhānāni vicāretuṃ , tasmā ‘‘ tena hi tvaṃ dabba saṅghassa senāsanañca paññapehi bhattāni ca uddisā ’’ ti āha .

Bhagavato paccassosīti bhagavato vacanaṃ patiassosi abhimukho assosi , sampaṭicchīti vuttaṃ hoti .

Paṭhamaṃ dabbo yācitabboti kasmā bhagavā yācāpeti ?

Garahamocanatthaṃ .

Passati hi bhagavā ‘‘ anāgate dabbassa imaṃ ṭhānaṃ nissāya mettiyabhumajakānaṃ vasena mahāupaddavo uppajjissati , tatra keci garahissanti ‘ ayaṃ tuṇhībhūto attano kammaṃ akatvā kasmā īdisaṃ ṭhānaṃ vicāretī ’ ti .

Tato aññe vakkhanti ‘ ko imassa doso eteheva yācitvā ṭhapito ’ ti evaṃ garahato muccissatī ’’ ti .

Evaṃ garahamocanatthaṃ yācāpetvāpi puna yasmā asammate bhikkhusmiṃ saṅghamajjhe kiñci kathayamāne khiyyanadhammo uppajjati ‘‘ ayaṃ kasmā saṅghamajjhe uccāsaddaṃ karoti , issariyaṃ dassetī ’’ ti .

Sammate pana kathenteM2.164 ‘‘ māyasmanto kiñci avacuttha , sammato ayaṃ , kathetu yathāsukhan ’’ ti vattāro bhavanti .

Asammatañca abhūtena abbhācikkhantassa lahukā āpatti hoti dukkaṭamattā .

Sammataṃ pana abbhācikkhato garukatarāV2.148 pācittiyāpatti hoti .

Atha sammato bhikkhu āpattiyā garukabhāvena verīhipi duppadhaṃsiyataro hoti , tasmā taṃ āyasmantaṃ sammannāpetuṃ ‘‘ byattena bhikkhunā ’’ tiādimāha .

Kiṃ pana dve sammutiyo ekassa dātuṃ vaṭṭantīti ?

Na kevalaṃ dve , sace pahoti , terasāpi dātuṃ vaṭṭanti .

Appahontānaṃ pana ekāpi dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā dātuṃ vaṭṭati .

382. Sabhāgānan ti guṇasabhāgānaṃ , na mittasanthavasabhāgānaṃ .

Tenevāha ‘‘ ye te bhikkhū suttantikā tesaṃ ekajjhan ’’ tiādiP3.579 .

Yāvatikā hi suttantikā honti , te uccinitvā ekato tesaṃ anurūpameva senāsanaṃ paññapeti ;

evaṃ sesānaṃ .

Kāyadaḷhībahulāti kāyassa daḷhībhāvakaraṇabahulā , kāyaposanabahulāti attho .

Imāyapime āyasmanto ratiyāti imāya saggamaggassa tiracchānabhūtāya tiracchānakathāratiyā .

Acchissantīti viharissanti .

Tejodhātuṃ samāpajjitvā tenevālokenāti tejokasiṇacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena aṅgulijalanaṃ adhiṭṭhāya teneva tejodhātusamāpattijanitena aṅgulijālālokenāti attho .

Ayaṃ pana therassa ānubhāvo nacirasseva sakalajambudīpe pākaṭo ahosi , taṃ sutvā iddhipāṭihāriyaṃ daṭṭhukāmā apisu bhikkhū sañcicca vikāle āgacchanti .

Te sañcicca dūre apadisantīti jānantāva dūre apadisanti .

Kathaṃ ?

‘‘ Amhākaṃ āvuso dabba gijjhakūṭe ’’ ti iminā nayena .

Aṅguliyā jalamānāya purato purato gacchatīti sace eko bhikkhu hoti , sayameva gacchati .

Sace bahū honti , bahū attabhāve nimmināti .

Sabbe attanā sadisā eva senāsanaṃ paññapenti .

Ayaṃ mañcotiādīsu pana there ‘‘ ayaṃ mañco ’’ ti vadante nimmitāpi attano attano gatagataṭṭhāne ‘‘ ayaṃ mañco ’’ ti vadanti ;

evaṃ sabbapadesu .

Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā –

‘‘ EkasmiṃM2.165 bhāsamānasmiṃ , sabbe bhāsanti nimmitā ;

Ekasmiṃ tuṇhimāsīne , sabbe tuṇhī bhavanti te ’’ ti .

Yasmiṃ pana vihāre mañcapīṭhādīni na paripūranti , tasmiṃ attano ānubhāvena pūrenti .

Tena nimmitānaṃ avatthukavacanaṃ na hoti .

SenāsanaṃV2.149 paññapetvā punadeva veḷuvanaṃ paccāgacchatīti tehi saddhiṃ janapadakathaṃ kathento na nisīdati , attano vasanaṭṭhānameva paccāgacchati .

383. Mettiyabhūmajakāti mettiyo ceva bhūmajako ca , chabbaggiyānaṃ aggapurisā ete .

Lāmakāni ca bhattānīti senāsanāniP3.580 tāva navakānaṃ lāmakāni pāpuṇantīti anacchariyametaṃ .

Bhattāni pana salākāyo pacchiyaṃ vā cīvarabhoge vā pakkhipitvā āloḷetvā ekamekaṃ uddharitvā paññāpenti , tānipi tesaṃ mandapuñatāya lāmakāni sabbapacchimāneva pāpuṇanti .

Yampi ekacārikabhattaṃ hoti , tampi etesaṃ pattadivase lāmakaṃ vā hoti , ete vā disvāva paṇītaṃ adatvā lāmakameva denti .

Abhisaṅkhārikan ti nānāsambhārehi abhisaṅkharitvā kataṃ susajjitaṃ , susampāditanti attho .

Kaṇājakan ti sakuṇḍakabhattaṃ .

Bilaṅgadutiyan ti kañjikadutiyaṃ .

Kalyāṇabhattikoti kalyāṇaṃ sundaraṃ ativiya paṇītaṃ bhattamassāti kalyāṇabhattiko , paṇītadāyakattā bhatteneva paññāto .

Catukkabhattaṃ detīti cattāri bhattāni deti , taddhitavohārena pana ‘‘ catukkabhattan ’’ ti vuttaṃ .

Upatiṭṭhitvā parivisatīti sabbakammante vissajjetvā mahantaṃ pūjāsakkāraṃ katvā samīpe ṭhatvā parivisati .

Odanena pucchantīti odanahatthā upasaṅkamitvā ‘‘ kiṃ bhante odanaṃ demā ’’ ti pucchanti , evaṃ karaṇattheyeva karaṇavacanaṃ hoti .

Esa nayo sūpādīsu .

Svātanāyāti sve bhavo bhattaparibhogo svātano tassatthāya , svātanāya sve kattabbassa bhattaparibhogassatthāyāti vuttaṃ hoti .

Uddiṭṭhaṃ hotīti pāpetvā dinnaṃ hoti .

Mettiyabhūmajakānaṃ kho gahapatīti idaṃ thero asamannāharitvā āha .

Evaṃbalavatī hi tesaṃM2.166 mandapuññatā , yaṃ sativepullappattānampi asamannāhāro hoti .

Ye jeti ettha jeti dāsiṃ ālapati .

Hiyyo kho āvuso amhākan ti rattiṃ sammantayamānā atītaṃ divasabhāgaṃ sandhāya ‘‘ hiyyo ’’ ti vadanti .

Na cittarūpan ti na cittānurūpaṃ , yathā pubbe yattakaṃ icchanti , tattakaṃ supanti , na evaṃ supiṃsu , appakameva supiṃsūti vuttaṃ hoti .

BahārāmakoṭṭhaketiV2.150 veḷuvanavihārassa bahidvārakoṭṭhake .

Pattakkhandhāti patitakkhandhā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā nisinnā .

Pajjhāyantāti padhūpāyantā .

Yato nivātaṃP3.581 tato savātan ti yattha nivātaṃ appakopi vāto natthi , tattha mahāvāto uṭṭhitoti adhippāyo .

Udakaṃ maññe ādittan ti udakaṃ viya ādittaṃ .

384. Sarasi tvaṃ dabba evarūpaṃ kattāti tvaṃ dabba evarūpaṃ kattā sarasi .

Atha vā sarasi tvaṃ dabba evarūpaṃ yathāyaṃ bhikkhunī āha , kattā dhāsi evarūpaṃ , yathāyaṃ bhikkhunī āhāti evaṃ yojetvāpettha attho daṭṭhabbo .

Ye pana ‘‘ katvā ’’ ti paṭhanti tesaṃ ujukameva .

Yathā maṃ bhante bhagavā jānātīti thero kiṃ dasseti .

Bhagavā bhante sabbaññū , ahañca khīṇāsavo , natthi mayhaṃ vatthupaṭisevanā , taṃ maṃ bhagavā jānāti , tatrāhaṃ kiṃ vakkhāmi , yathā maṃ bhagavā jānāti tathevāhaṃ daṭṭhabboti .

Na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentīti ettha na kho dabba paṇḍitā yathā tvaṃ parappaccayena nibbeṭhesi , evaṃ nibbeṭhenti ;

api ca kho yadeva sāmaṃ ñātaṃ tena nibbeṭhentīti evamattho daṭṭhabbo .

Sace tayā kataṃ katan ti iminā kiṃ dasseti ?

Na hi sakkā parisabalena vā pakkhupatthambhena vā akārako kārako kātuṃ , kārako vā akārako kātuṃ , tasmā yaṃ sayaṃ kataṃ vā akataṃ vā tadeva vattabbanti dasseti .

Kasmā pana bhagavā jānantopi ‘‘ ahaṃ jānāmi , khīṇāsavo tvaṃ ;

natthi tuyhaṃ doso , ayaṃ bhikkhunīM2.167 musāvādinī ’’ ti nāvocāti ?

Parānuddayatāya .

Sace hi bhagavā yaṃ yaṃ jānāti taṃ taṃ vadeyya , aññena pārājikaṃ āpannena puṭṭhena ‘‘ ahaṃ jānāmi tvaṃ pārājiko ’’ ti vattabbaṃ bhaveyya , tato so puggalo ‘‘ ayaṃ pubbe dabbaṃ mallaputtaṃ suddhaṃ katvā idāni maṃ asuddhaṃ karoti ;

kassa dāni kiṃ vadāmi , yatra satthāpi sāvakesu chandāgatiṃ gacchati ;

kuto imassa sabbaññubhāvo ’’ ti āghātaṃ bandhitvā apāyūpago bhaveyya , tasmā bhagavā imāya parānuddayatāya jānantopi nāvoca .

Kiñca bhiyyo upavādaparivajjanatopi nāvoca .

Yadi hi bhagavā evaṃP3.582 vadeyya , evaṃ upavādo bhaveyya ‘‘ dabbassa mallaputtassa vuṭṭhānaṃ nāma bhāriyaṃ , sammāsambuddhaṃ pana sakkhiṃ labhitvā vuṭṭhito ’’ ti .

Idañca vuṭṭhānalakkhaṇaṃ maññamānā ‘‘ buddhakālepi sakkhinā suddhi vā asuddhiV2.151 vā hoti mayaṃ jānāma , ayaṃ puggalo asuddho ’’ ti evaṃ pāpabhikkhū lajjimpi vināseyyunti .

Apica anāgatepi bhikkhū otiṇṇe vatthusmiṃ codetvā sāretvā ‘‘ sace tayā kataṃ ,‘ katan ’ ti vadehī ’’ ti lajjīnaṃ paṭiññaṃ gahetvā kammaṃ karissantīti vinayalakkhaṇe tantiṃ ṭhapento ‘‘ ahaṃ jānāmī ’’ ti avatvāva ‘‘ sace tayā kataṃ ,‘ katan ’ ti vadehī ’’ ti āha .

Nābhijānāmi supinantenapi methunaṃ dhammaṃ paṭisevitāti supinantenapi methunaṃ dhammaṃ na abhijānāmi , na paṭisevitā ahanti vuttaṃ hoti .

Atha vā paṭisevitā hutvā supinantenapi methunaṃ dhammaṃ na jānāmīti vuttaṃ hoti .

Ye pana ‘‘ paṭisevitvā ’’ ti paṭhanti tesaṃ ujukameva .

Pageva jāgaroti jāgaranto pana paṭhamaṃyeva na jānāmīti .

Tena hi bhikkhave mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti yasmā dabbassa ca imissā ca vacanaṃ na ghaṭīyati tasmā mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti vuttaṃ hoti .

Tattha tisso nāsanā – liṅganāsanā , saṃvāsanāsanā , daṇḍakammanāsanāti .

Tāsu ‘‘ dūsako nāsetabbo ’’ ti ( pārā .66) ayaṃ ‘‘ liṅganāsanā ’’.

Āpattiyā adassane vā appaṭikamme vā pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge vā ukkhepanīyakammaṃ karonti , ayaṃ ‘‘ saṃvāsanāsanā ’’.

‘‘ CaraM2.168 pire vinassā ’’ ti ( pāci .429) daṇḍakammaṃ karonti , ayaṃ ‘‘ daṇḍakammanāsanā ’’.

Idha pana liṅganāsanaṃ sandhāyāha –

‘‘ mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā ’’ ti .

Ime ca bhikkhū anuyuñjathāti iminā imaṃ dīpeti ‘‘ ayaṃ bhikkhunī attano dhammatāya akārikā addhā aññehi uyyojitā , tasmā yehi uyyojitā ime bhikkhū anuyuñjatha gavesatha jānāthā ’’ ti .

Kiṃ pana bhagavatā mettiyā bhikkhunī paṭiññāya nāsitā appaṭiññāya nāsitāti , kiñcettha yadi tāva paṭiññāya nāsitā , thero kārako hoti sadoso ?

Atha appaṭiññāya , thero akārako hoti niddoso .

Bhātiyarājakālepi mahāvihāravāsīnañca abhayagirivāsīnañcaP3.583 therānaṃ imasmiṃyeva pade vivādo ahosi .

Abhayagirivāsinopi attano suttaṃ vatvā ‘‘ tumhākaṃ vāde thero kārako hotī ’’ ti vadanti .

Mahāvihāravāsinopi attano suttaṃ vatvā ‘‘ tumhākaṃ vāde thero kārako hotī ’’ tiV2.152 vadanti .

Pañho na chijjati .

Rājā sutvā there sannipātetvā dīghakārāyanaṃ nāma brāhmaṇajātiyaṃ amaccaṃ ‘‘ therānaṃ kathaṃ suṇāhī ’’ ti āṇāpesi .

Amacco kira paṇḍito bhāsantarakusalo so āha –

‘‘ vadantu tāva therā suttan ’’ ti .

Tato abhayagiritherā attano suttaṃ vadiṃsu –

‘‘ tena hi , bhikkhave , mettiyaṃ bhikkhuniṃ sakāya paṭiññāya nāsethā ’’ ti .

Amacco ‘‘ bhante , tumhākaṃ vāde thero kārako hoti sadoso ’’ ti āha .

Mahāvihāravāsinopi attano suttaṃ vadiṃsu –

‘‘ tena hi , bhikkhave , mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā ’’ ti .

Amacco ‘‘ bhante , tumhākaṃ vāde thero akārako hoti niddoso ’’ ti āha .

Kiṃ panettha yuttaṃ ?

Yaṃ pacchā vuttaṃ vicāritañhetaṃ aṭṭhakathācariyehi , bhikkhu bhikkhuṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃseti , saṅghādiseso ;

bhikkhuniṃ anuddhaṃseti , dukkaṭaṃ .

Kurundiyaṃ pana ‘‘ musāvāde pācittiyan ’’ ti vuttaṃ .

Tatrāyaṃ vicāraṇā , purimanaye tāva anuddhaṃsanādhippāyattā dukkaṭameva yujjati .

Yathā satipi musāvāde bhikkhuno bhikkhusmiṃ saṅghādiseso , satipi ca musāvāde asuddhaṃ suddhadiṭṭhino akkosādhippāyena vadantassa omasavādenevaM2.169 pācittiyaṃ , na sampajānamusāvādena ;

evaṃ idhāpi anuddhaṃsanādhippāyattā sampajānamusāvāde pācittiyaṃ na yujjati , dukkaṭameva yuttaṃ .

Pacchimanayepi musāvādattā pācittiyameva yujjati , vacanappamāṇato hi anuddhaṃsanādhippāyena bhikkhussa bhikkhusmiṃ saṅghādiseso .

Akkosādhippāyassa ca omasavādo .

Bhikkhussa pana bhikkhuniyā dukkaṭantivacanaṃ natthi , sampajānamusāvāde pācittiyanti vacanamatthi , tasmā pācittiyameva yujjati .

Tatra pana idaṃ upaparikkhitabbaṃ –

‘‘ anuddhaṃsanādhippāye asati pācittiyaṃ , tasmiṃ sati kena bhavitabban ’’ ti ?

Tatra yasmā musā bhaṇantassa pācittiye siddhepi amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsane visuṃ pācittiyaṃ vuttaṃ , tasmā anuddhaṃsanādhippāye sati sampajānamusāvādeP3.584 pācittiyassa okāso na dissati , na ca sakkā anuddhaṃsentassa anāpattiyā bhavitunti purimanayovettha parisuddhataro khāyati .

Tathā bhikkhunī bhikkhuniṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃseti saṅghādiseso , bhikkhuṃ anuddhaṃseti dukkaṭaṃ , tatra saṅghādiseso vuṭṭhānagāmī dukkaṭaṃ , desanāgāmī etehi nāsanā natthi .

Yasmā pana sā pakatiyāva dussīlā pāpabhikkhunī idāni ca sayameva ‘‘ dussīlāmhī ’’ ti vadati tasmā naṃ bhagavā asuddhattāyeva nāsesīti .

AthaV2.153 kho mettiyabhūmajakāti evaṃ ‘‘ mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsetha , ime ca bhikkhū anuyuñjathā ’’ ti vatvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭhe bhagavati tehi bhikkhūhi ‘‘ detha dāni imissā setakānī ’’ ti nāsiyamānaṃ taṃ bhikkhuniṃ disvā te bhikkhū taṃ mocetukāmatāya attano aparādhaṃ āvikariṃsu , etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ atha kho mettiyabhūmajakā ’’ tiādi vuttaṃ .

385-6.

Duṭṭho dosoti dūsito ceva dūsako ca .

Uppanne hi dose puggalo tena dosena dūsito hoti pakatibhāvaṃ jahāpito , tasmā ‘‘ duṭṭho ’’ ti vuccati .

Parañca dūseti vināseti , tasmā ‘‘ doso ’’ ti vuccati .

Iti ‘‘ duṭṭho doso ’’ ti ekassevetaṃ puggalassa ākāranānattena nidassanaṃ , tena vuttaṃ ‘‘ duṭṭho dosoti dūsito cevaM2.170 dūsako cā ’’ ti tattha saddalakkhaṇaṃ pariyesitabbaṃ .

Yasmā pana so ‘‘ duṭṭho doso ’’ ti saṅkhyaṃ gato paṭighasamaṅgīpuggalo kupitādibhāve ṭhitova hoti , tenassa padabhājane ‘‘ kupito ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha kupitoti kuppabhāvaṃ pakatito cavanabhāvaṃ patto .

Anattamanoti na sakamano attano vase aṭṭhitacitto ;

apica pītisukhehi na attamano na attacittoti anattamano .

Anabhiraddhoti na sukhito na vā pasāditoti anabhiraddho .

Paṭighena āhataṃ cittamassāti āhatacitto .

Cittathaddhabhāvacittakacavarasaṅkhātaṃ paṭighakhīlaṃP3.585 jātamassāti khilajāto .

Appatītoti nappatīto pītisukhādīhi vajjito , na abhisaṭoti attho .

Padabhājane pana yesaṃ dhammānaṃ vasena appatīto hoti , te dassetuṃ ‘‘ tena ca kopenā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha tena ca kopenāti yena duṭṭhoti ca kupitoti ca vutto ubhayampi hetaṃ pakatibhāvaṃ jahāpanato ekākāraṃ hoti .

Tena ca dosenāti yena ‘‘ doso ’’ ti vutto .

Imehi dvīhi saṅkhārakkhandhameva dasseti .

Tāya ca anattamanatāyāti yāya ‘‘ anattamano ’’ ti vutto .

Tāya ca anabhiraddhiyāti yāya ‘‘ anabhiraddho ’’ ti vutto .

Imehi dvīhi vedanākkhandhaṃ dasseti .

Amūlakena pārājikenāti ettha nāssa mūlanti amūlakaṃ , taṃ panassa amūlakattaṃ yasmā codakavasena adhippetaṃ , na cuditakavasena .

Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ padabhājane ‘‘ amūlakaṃ nāma adiṭṭhaṃ asutaṃ aparisaṅkitan ’’ ti āha .

Tena imaṃ dīpeti ‘‘ yaṃ pārājikaṃ codakena cuditakamhi puggale neva diṭṭhaṃ na sutaṃ na parisaṅkitaṃ idaṃ etesaṃ dassanasavanaparisaṅkāsaṅkhātānaṃ mūlānaṃV2.154 abhāvato amūlakaṃ nāma , taṃ pana so āpanno vā hotu anāpanno vā etaṃ idha appamāṇanti .

Tattha adiṭṭhaṃ nāma attano pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā adiṭṭhaṃ .

Asutaṃ nāma tatheva kenaci vuccamānaṃ na sutaṃ .

Aparisaṅkitaṃ nāma cittena aparisaṅkitaṃ .

‘‘ Diṭṭhaṃ ’’M2.171 nāma attanā vā parena vā pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā diṭṭhaṃ .

‘‘ Sutaṃ ’’ nāma tatheva sutaṃ .

‘‘ Parisaṅkita ’’ mpi attanā vā parena vā parisaṅkitaṃ .

Tattha attanā diṭṭhaṃ diṭṭhameva , parehi diṭṭhaṃ attanā sutaṃ , parehi sutaṃ , parehi parisaṅkitanti idaṃ pana sabbampi attanā sutaṭṭhāneyeva tiṭṭhati .

Parisaṅkitaṃ pana tividhaṃ – diṭṭhaparisaṅkitaṃ , sutaparisaṅkitaṃ , mutaparisaṅkitanti .

Tattha diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma eko bhikkhu uccārapassāvakammena gāmasamīpe ekaṃ gumbaṃ paviṭṭho , aññatarāpi itthī kenacideva karaṇīyena taṃ gumbaṃ pavisitvā nivattā , nāpi bhikkhu itthiṃ addasa ;

na itthī bhikkhuṃ , adisvāva ubhopi yathāruciṃ pakkantā , aññataro bhikkhu ubhinnaṃ tato nikkhamanaṃP3.586 sallakkhetvā ‘‘ addhā imesaṃ kataṃ vā karissanti vā ’’ ti parisaṅkati , idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma .

Sutaparisaṅkitaṃ nāma idhekacco andhakāre vā paṭicchanne vā okāse mātugāmena saddhiṃ bhikkhuno tādisaṃ paṭisanthāravacanaṃ suṇāti , samīpe aññaṃ vijjamānampi ‘‘ atthi natthī ’’ ti na jānāti , so ‘‘ addhā imesaṃ kataṃ vā karissanti vā ’’ ti parisaṅkati , idaṃ sutaparisaṅkitaṃ nāma .

Mutaparisaṅkitaṃ nāma sambahulā dhuttā rattibhāge pupphagandhamaṃsasurādīni gahetvā itthīhi saddhiṃ ekaṃ paccantavihāraṃ gantvā maṇḍape vā bhojanasālādīsu vā yathāsukhaṃ kīḷitvā pupphādīni vikiritvā gatā , punadivase bhikkhū taṃ vippakāraṃ disvā ‘‘ kassidaṃ kamman ’’ ti vicinanti .

Tatra ca kenaci bhikkhunā pageva vuṭṭhahitvā vattasīsena maṇḍapaṃ vā bhojanasālaṃ vā paṭijaggantena pupphādīni āmaṭṭhāni honti , kenaci upaṭṭhākakulato ābhatehi pupphādīhi pūjā katā hoti , kenaci bhesajjatthaṃ ariṭṭhaṃ pītaṃ hoti , atha te ‘‘ kassidaṃ kamman ’’ ti vicinantāV2.155 bhikkhū tesaṃ hatthagandhañca mukhagandhañca ghāyitvā te bhikkhū parisaṅkanti , idaṃ mutaparisaṅkitaṃ nāma .

Tattha diṭṭhaṃ atthi samūlakaṃ , atthi amūlakaṃ ;

diṭṭhameva atthi saññāsamūlakaṃ , atthi saññāamūlakaṃ .

Esa nayo sutepi .

Parisaṅkite pana diṭṭhaparisaṅkitaṃ atthi samūlakaṃ , atthi amūlakaṃ ;

diṭṭhaparisaṅkitameva atthi saññāsamūlakaṃM2.172 , atthi saññāamūlakaṃ .

Esa nayo sutamutaparisaṅkitesu .

Tattha diṭṭhaṃ samūlakaṃ nāma pārājikaṃ āpajjantaṃ disvāva ‘‘ diṭṭho mayā ’’ ti vadati , amūlakaṃ nāma paṭicchannokāsato nikkhamantaṃ disvā vītikkamaṃ adisvā ‘‘ diṭṭho mayā ’’ ti vadati .

Diṭṭhameva saññāsamūlakaṃ nāma disvāva diṭṭhasaññī hutvā codeti , saññāamūlakaṃ nāma pubbe pārājikavītikkamaṃ disvā pacchā adiṭṭhasaññī jāto , so saññāya amūlakaṃ katvā ‘‘ diṭṭho mayā ’’ ti codeti .

Etena nayena sutamutaparisaṅkitānipi vitthārato veditabbāni .

Ettha ca sabbappakāreṇāpi samūlakena vā saññāsamūlakena vā codentassa anāpatti , amūlakena vā pana saññāamūlakena vā codentassevaP3.587 āpatti .

Anuddhaṃseyyāti dhaṃseyya padhaṃseyya abhibhaveyya ajjhotthareyya .

Taṃ pana anuddhaṃsanaṃ yasmā attanā codentopi parena codāpentopi karotiyeva , tasmāssa padabhājane ‘‘ codeti vā codāpeti vā ’’ ti vuttaṃ .

Tattha codetīti ‘‘ pārājikaṃ dhammaṃ āpannosī ’’ tiādīhi vacanehi sayaṃ codeti , tassa vācāya vācāya saṅghādiseso .

Codāpetīti attanā samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhu āṇāpeti , so tassa vacanena taṃ codeti , codāpakasseva vācāya vācāya saṅghādiseso .

Atha sopi ‘‘ mayā diṭṭhaṃ sutaṃ atthī ’’ ti codeti , dvinnampi janānaṃ vācāya vācāya saṅghādiseso .

Codanāppabhedakosallatthaṃ panettha ekavatthuekacodakādicatukkaṃ tāva veditabbaṃ .

Tattha eko bhikkhu ekaṃ bhikkhuṃ ekena vatthunā codeti , imissā codanāya ekaṃ vatthu eko codako .

Sambahulā ekaṃ ekavatthunā codenti , pañcasatā mettiyabhūmajakappamukhā chabbaggiyā bhikkhū āyasmantaṃ dabbaṃ mallaputtamiva , imissā codanāya ekaṃ vatthu nānācodakā .

Eko bhikkhu ekaṃ bhikkhuṃ sambahulehi vatthūhi codeti , imissā codanāya nānāvatthūni eko codako .

Sambahulā sambahule sambahulehi vatthūhi codenti , imissā codanāya nānāvatthūni nānācodakā .

CodetuṃM2.173V2.156 pana ko labhati , ko na labhatīti ?

Dubbalacodakavacanaṃ tāva gahetvā koci na labhati .

Dubbalacodako nāma sambahulesu kathāsallāpena nisinnesu eko ekaṃ ārabbha anodissakaṃ katvā pārājikavatthuṃ katheti , añño taṃ sutvā itarassa gantvā āroceti .

So taṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tvaṃ kira maṃ idañcidañca vadasī ’’ ti vadati .

So ‘‘ nāhaṃ evarūpaṃ jānāmi , kathāpavattiyaṃ pana mayā anodissakaṃ katvā vuttamatthi , sace ahaṃ tava imaṃ dukkhuppattiṃ jāneyyaṃ , ettakampi na katheyyan ’’ ti ayaṃ dubbalacodako .

Tassetaṃ kathāsallāpaṃ gahetvā taṃ bhikkhuṃ koci codetuṃ na labhati .

Etaṃ pana aggahetvā sīlasampanno bhikkhu bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā sīlasampannā ca bhikkhunī bhikkhunīmeva codetuṃP3.588 labhatīti mahāpadumatthero āha .

Mahāsumatthero pana ‘‘ pañcapi sahadhammikā labhantī ’’ ti āha .

Godattatthero pana ‘‘ na koci na labhatī ’’ ti vatvā ‘‘ bhikkhussa sutvā codeti , bhikkhuniyā sutvā codeti … pe … titthiyasāvakānaṃ sutvā codetī ’’ ti idaṃ suttamāhari .

Tiṇṇampi therānaṃ vāde cuditakasseva paṭiññāya kāretabbo .

Ayaṃ pana codanā nāma dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā pesetvā codentassa sīsaṃ na eti , puggalassa pana samīpe ṭhatvāva hatthamuddāya vā vacībhedena vā codentasseva sīsaṃ eti .

Sikkhāpaccakkhānameva hi hatthamuddāya sīsaṃ na eti , idaṃ pana anuddhaṃsanaṃ abhūtārocanañca etiyeva .

Yo pana dvinnaṃ ṭhitaṭṭhāne ekaṃ niyametvā codeti , so ce jānāti , sīsaṃ eti .

Itaro jānāti , sīsaṃ na eti .

Dvepi niyametvā codeti , eko vā jānātu dve vā , sīsaṃ etiyeva .

Esava nayo sambahulesu .

Taṅkhaṇeyeva ca jānanaṃ nāma dukkaraṃ , samayena āvajjitvā ñāte pana ñātameva hoti .

Pacchā ce jānāti , sīsaṃ na eti .

Sikkhāpaccakkhānaṃ abhūtārocanaṃ duṭṭhullavācā-attakāma-duṭṭhadosabhūtārocanasikkhāpadānīti sabbāneva hi imāni ekaparicchedāni .

Evaṃ kāyavācāvasena cāyaṃ duvidhāpi codanā .

Puna diṭṭhacodanā , sutacodanā , parisaṅkitacodanāti tividhā hoti .

Aparāpi catubbidhā hoti – sīlavipatticodanā , ācāravipatticodanā , diṭṭhivipatticodanā , ājīvavipatticodanāti .

Tattha garukānaṃ dvinnaṃ āpattikkhandhānaṃ vasena sīlavipatticodanāM2.174 veditabbā .

Avasesānaṃ vasena ācāravipatticodanā , micchādiṭṭhiantaggāhikadiṭṭhivasena diṭṭhivipatticodanā , ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasena ājīvavipatticodanā veditabbā .

AparāpiV2.157 catubbidhā hoti – vatthusandassanā , āpattisandassanā , saṃvāsapaṭikkhepo , sāmīcipaṭikkhepoti .

Tattha vatthusandassanā nāma ‘‘ tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevittha , adinnaṃ ādiyittha , manussaṃ ghātayittha , abhūtaṃ ārocayitthā ’’ ti evaṃ pavattā .

Āpattisandassanā nāma ‘‘ tvaṃ methunadhammapārājikāpattiṃ āpanno ’’ ti evamādinayappavattā .

Saṃvāsapaṭikkhepo nāma ‘‘ natthiP3.589 tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā ’’ ti evaṃ pavattā ;

ettāvatā pana sīsaṃ na eti ,‘‘ assamaṇosi asakyaputtiyosī ’’ tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti .

Sāmīcipaṭikkhepo nāma abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-bījanādikammānaṃ akaraṇaṃ .

Taṃ paṭipāṭiyā vandanādīni karoto ekassa akatvā sesānaṃ karaṇakāle veditabbaṃ .

Ettāvatā ca codanā nāma hoti , āpatti pana sīsaṃ na eti .

‘‘ Kasmā mama vandanādīni na karosī ’’ ti pucchite pana ‘‘ assamaṇosi asakyaputtiyosī ’’ tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti .

Yāgubhattādinā pana yaṃ icchati taṃ āpucchati , na tāvatā codanā hoti .

Aparāpi pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake ‘‘ ekaṃ , bhikkhave , adhammikaṃ pātimokkhaṭṭhapanaṃ ekaṃ dhammikan ’’ ti ādiṃ ‘‘ katvā yāva dasa adhammikāni pātimokkhaṭṭhapanāni dasa dhammikānī ’’ ti ( cūḷava .387) evaṃ adhammikā pañcapaññāsa dhammikā pañcapaññāsāti dasuttarasataṃ codanā vuttā .

Tā diṭṭhena codentassa dasuttarasataṃ , sutena codentassa dasuttarasataṃ , parisaṅkitena codentassa dasuttarasatanti tiṃsāni tīṇi satāni honti .

Tāni kāyena codentassa , vācāya codentassa , kāyavācāhi codentassāti tiguṇāni katāni navutāni nava satāni honti .

Tāni attanā codentassāpi parena codāpentassāpi tattakānevāti vīsatiūnāni dve sahassāni honti , puna diṭṭhādibhede samūlakāmūlakavasena anekasahassā codanā hontīti veditabbā .

ImasmiṃM2.175 pana ṭhāne ṭhatvā aṭṭhakathāya ‘‘ attādānaṃ ādātukāmena upāli bhikkhunā pañcaṅgasamannāgataṃ attādānaṃ ādātabban ’’ ti ( cūḷava .398) ca ‘‘ codakena upāli bhikkhunā paraṃ codetukāmena pañca dhamme ajjhattaṃ paccavekkhitvā paro codetabbo ’’ ti ( cūḷava .399) ca evaṃ upālipañcakādīsu vuttāni bahūni suttāni āharitvā attādānalakkhaṇañca codakavattañca cuditakavattañca saṅghena kātabbakiccañca anuvijjakavattañca sabbaṃ vitthārena kathitaṃ , taṃ mayaṃ yathāāgataṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma .

VuttappabhedāsuV2.158 pana imāsu codanāsu yāya kāyaciP3.590 codanāya vasena saṅghamajjhe osaṭe vatthusmiṃ cuditakacodakā vattabbā ‘‘ tumhe amhākaṃ vinicchayena tuṭṭhā bhavissathā ’’ ti .

Sace ‘‘ bhavissāmā ’’ ti vadanti , saṅghena taṃ adhikaraṇaṃ sampaṭicchitabbaṃ .

Atha pana ‘‘ vinicchinatha tāva , bhante , sace amhākaṃ khamissati , gaṇhissāmā ’’ ti vadanti .

‘‘ Cetiyaṃ tāva vandathā ’’ tiādīni vatvā dīghasuttaṃ katvā vissajjitabbaṃ .

Te ce cirarattaṃ kilantā pakkantaparisā upacchinnapakkhā hutvā puna yācanti , yāvatatiyaṃ paṭikkhipitvā yadā nimmadā honti tadā nesaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ .

Vinicchinantehi ca sace alajjussannā hoti , parisā ubbāhikāya taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ .

Sace bālussannā hoti parisā ‘‘ tumhākaṃ sabhāge vinayadhare pariyesathā ’’ ti vinayadhare pariyesāpetvā yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamati , tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ .

Tattha ca ‘‘ dhammo ’’ ti bhūtaṃ vatthu .

‘‘ Vinayo ’’ ti codanā sāraṇā ca .

‘‘ Satthusāsanan ’’ ti ñattisampadā ca anusāvanasampadā ca .

Tasmā codakena vatthusmiṃ ārocite cuditako pucchitabbo ‘‘ santametaṃ , no ’’ ti .

Evaṃ vatthuṃ upaparikkhitvā bhūtena vatthunā codetvā sāretvā ca ñattisampadāya anusāvanasampadāya ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ .

Tatra ce alajjī lajjiṃ codeti , so ca alajjī bālo hoti abyatto nāssa nayo dātabbo .

Evaṃ pana vattabbo –

‘‘ kimhi naṃ codesī ’’ ti ?

Addhā so vakkhati –

‘‘ kimidaṃ , bhante , kimhi naṃ nāmā ’’ ti .

Tvaṃ kimhi nampi na jānāsi , na yuttaṃ tayā evarūpena bālena paraṃ codetunti uyyojetabbo nāssa anuyogo dātabbo .

Sace pana so alajjī paṇḍito hotiM2.176 byatto diṭṭhena vā sutena vā ajjhottharitvā sampādetuṃ sakkoti etassa anuyogaṃ datvā lajjisseva paṭiññāya kammaṃ kātabbaṃ .

Sace lajjī alajjiṃ codeti , so ca lajjī bālo hoti abyatto , na sakkoti anuyogaṃ dātuṃ .

Tassa nayo dātabbo –

‘‘ kimhi naṃ codesi sīlavipattiyā vā ācāravipattiādīsuP3.591 vā ekissā ’’ ti .

Kasmā pana imasseva evaṃ nayo dātabbo , na itarassa ?

Nanu na yuttaṃ vinayadharānaṃ agatigamananti ?

Na yuttameva .

Idaṃ pana agatigamanaṃ na hoti , dhammānuggaho nāma eso alajjiniggahatthāya hi lajjipaggahatthāya ca sikkhāpadaṃ paññattaṃ .

Tatra alajjī nayaṃ labhitvā ajjhottharanto ehīti , lajjī pana nayaṃ labhitvā diṭṭhe diṭṭhasantānena , sute sutasantānena patiṭṭhāya kathessati , tasmā tassa dhammānuggaho vaṭṭati .

Sace panaV2.159 so lajjī paṇḍito hoti byatto , patiṭṭhāya katheti , alajjī ca ‘‘ etampi natthi , etampi natthī ’’ ti paṭiññaṃ na deti , alajjissa paṭiññāya eva kātabbaṃ .

Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu veditabbaṃ .

Tepiṭakacūḷābhayatthero kira lohapāsādassa heṭṭhā bhikkhūnaṃ vinayaṃ kathetvā sāyanhasamaye vuṭṭhāti , tassa vuṭṭhānasamaye dve attapaccatthikā kathaṃ pavattesuṃ .

Eko ‘‘ etampi natthi , etampi natthī ’’ ti paṭiññaṃ na deti .

Atha appāvasese paṭhamayāme therassa tasmiṃ puggale ‘‘ ayaṃ patiṭṭhāya katheti , ayaṃ pana paṭiññaṃ na deti , bahūni ca vatthūni osaṭāni addhā etaṃ kataṃ bhavissatī ’’ ti asuddhaladdhi uppannā .

Tato bījanīdaṇḍakena pādakathalikāya saññaṃ datvā ‘‘ ahaṃ āvuso vinicchinituṃ ananucchaviko aññena vinicchināpehī ’’ ti āha .

Kasmā bhanteti ?

Thero tamatthaṃ ārocesi , cuditakapuggalassa kāye ḍāho uṭṭhito , tato so theraṃ vanditvā ‘‘ bhante , vinicchinituṃ anurūpena vinayadharena nāma tumhādiseneva bhavituṃ vaṭṭati .

Codakena ca īdiseneva bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti vatvā setakāni nivāsetvā ‘‘ ciraṃ kilamitattha mayā ’’ ti khamāpetvā pakkāmi .

Evaṃ lajjinā codiyamāno alajjī bahūsupi vatthūsu uppannesu paṭiññaṃ na deti , so neva ‘‘ suddho ’’ ti vattabbo na ‘‘ asuddho ’’ ti .

Jīvamatako nāma āmakapūtiko nāma cesa .

SaceM2.177 panassa aññampi tādisaṃ vatthuṃ uppajjati na vinicchinitabbaṃP3.592 .

Tathā nāsitakova bhavissati .

Sace pana alajjīyeva alajjiṃ codeti , so vattabbo ‘‘ āvuso tava vacanenāyaṃ kiṃ sakkā vattun ’’ ti itarampi tatheva vatvā ubhopi ‘‘ ekasambhogaparibhogā hutvā jīvathā ’’ ti vatvā uyyojetabbā , sīlatthāya tesaṃ vinicchayo na kātabbo .

Pattacīvarapariveṇādiatthāya pana patirūpaṃ sakkhiṃ labhitvā kātabbo .

Atha lajjī lajjiṃ codeti , vivādo ca nesaṃ kismiñcideva appamattako hoti , saññāpetvā ‘‘ mā evaṃ karothā ’’ ti accayaṃ desāpetvā uyyojetabbā .

Atha panettha cuditakena sahasā viraddhaṃ hoti , ādito paṭṭhāya alajjī nāma natthi .

So ca pakkhānurakkhaṇatthāya paṭiññaṃ na deti ,‘‘ mayaṃ saddahāma , mayaṃ saddahāmā ’’ ti bahū uṭṭhahanti .

So tesaṃ paṭiññāya ekavāraṃ dvevāraṃ suddho hotu .

Atha pana viraddhakālato paṭṭhāya ṭhāne na tiṭṭhati , vinicchayo na dātabbo .

EvaṃV2.160 yāya kāyaci codanāya vasena saṅghamajjhe osaṭe vatthusmiṃ cuditakacodakesu paṭipattiṃ ñatvā tassāyeva codanāya sampattivipattijānanatthaṃ ādimajjhapariyosānādīnaṃ vasena vinicchayo veditabbo .

Seyyathidaṃ codanāya ko ādi , kiṃ majjhe , kiṃ pariyosānaṃ ?

Codanāya ‘‘ ahaṃ taṃ vattukāmo , karotu me āyasmā okāsan ’’ ti evaṃ okāsakammaṃ ādi , otiṇṇena vatthunā codetvā sāretvā vinicchayo majjhe , āpattiyaṃ vā anāpattiyaṃ vā patiṭṭhāpanena samatho pariyosānaṃ .

Codanāya kati mūlāni , kati vatthūni , kati bhūmiyo ?

Codanāya dve mūlāni – samūlikā vā amūlikā vā ;

tīṇi vatthūni – diṭṭhaṃ , sutaṃ , parisaṅkitaṃ ;

pañca bhūmiyo – kālena vakkhāmi no akālena , bhūtena vakkhāmi no abhūtena , saṇhena vakkhāmi no pharusena , atthasaṃhitena vakkhāmi no anatthasaṃhitena , mettacitto vakkhāmi no dosantaroti .

Imāya ca pana codanāya codakena puggalena ‘‘ parisuddhakāyasamācāro nu khomhī ’’ tiādinā ( cūḷava .399) nayena upālipañcake vuttesu pannarasasu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ , cuditakena dvīsu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ sacce ca akuppe cāti .

AppevaM2.178 nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyyan ti apiP3.593 eva nāma naṃ puggalaṃ imamhā seṭṭhacariyā cāveyyaṃ ,‘‘ sādhu vatassa sacāhaṃ imaṃ puggalaṃ imamhā brahmacariyā cāveyyan ’’ ti iminā adhippāyena anuddhaṃseyyāti vuttaṃhoti .

Padabhājane pana ‘‘ brahmacariyā cāveyyan ’’ ti imasseva pariyāyamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ bhikkhubhāvā cāveyyan ’’ tiādi vuttaṃ .

Khaṇādīni samayavevacanāni .

Taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ vītivatteti tasmiṃ khaṇe tasmiṃ laye tasmiṃ muhutte vītivatte .

Bhummappattiyā hi idaṃ upayogavacanaṃ .

Samanuggāhiyamānaniddese yena vatthunā anuddhaṃsito hotīti catūsu pārājikavatthūsu yena vatthunā codakena cuditako anuddhaṃsito abhibhūto ajjhotthaṭo hoti .

Tasmiṃ vatthusmiṃ samanuggāhiyamānoti tasmiṃ codakena vuttavatthusmiṃ so codako anuvijjakena ‘‘ kiṃ te diṭṭhaṃ , kinti te diṭṭhan ’’ tiādinā nayena anuvijjiyamāno vīmaṃsiyamāno upaparikkhiyamāno .

Asamanuggāhiyamānaniddese na kenaci vuccamānoti anuvijjakena vā aññena vā kenaci , atha vā diṭṭhādīsu vatthūsu kenaci avuccamāno .

Etesañca dvinnaṃ mātikāpadānaṃ paratoV2.161 ‘‘ bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhātī ’’ tiiminā sambandho veditabbo .

Idañhi vuttaṃ hoti –

‘‘ evaṃ samanuggāhiyamāno vā asamanuggāhiyamāno vā bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati paṭijānāti saṅghādiseso ’’ ti .

Idañca amūlakabhāvassa pākaṭakāladassanatthameva vuttaṃ .

Āpattiṃ pana anuddhaṃsitakkhaṇeyeva āpajjati .

Idāni ‘‘ amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotī ’’ ti ettha yasmā amūlakalakkhaṇaṃ pubbe vuttaṃ , tasmā taṃ avatvā apubbameva dassetuṃ ‘‘ adhikaraṇaṃ nāmā ’’ tiādimāha .

Tattha yasmā adhikaraṇaṃ adhikaraṇaṭṭhena ekampi vatthuvasena nānā hoti , tenassa taṃ nānattaṃ dassetuṃ ‘‘ cattāri adhikaraṇāni vivādādhikaraṇan ’’ tiādimāha .

Ko pana so adhikaraṇaṭṭho , yenetaṃ ekaṃ hotīti ?

Samathehi adhikaraṇīyatā .

Tasmā yaṃ adhikicca ārabbha paṭicca sandhāya samathā vattanti , taṃ ‘‘ adhikaraṇan ’’ ti veditabbaṃ .

AṭṭhakathāsuM2.179 pana vuttaṃ –

‘‘ adhikaraṇanti keci gāhaṃ vadanti , keci cetanaṃ , keciP3.594 akkhantiṃ keci vohāraṃ , keci paṇṇattin ’’ ti .

Puna evaṃ vicāritaṃ ‘‘ yadi gāho adhikaraṇaṃ nāma , eko attādānaṃ gahetvā sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ mantayamāno tattha ādīnavaṃ disvā puna cajati , tassa taṃ adhikaraṇaṃ samathappattaṃ bhavissati .

Yadi cetanā adhikaraṇaṃ ,‘‘ idaṃ attādānaṃ gaṇhāmī ’’ ti uppannā cetanā nirujjhati .

Yadi akkhanti adhikaraṇaṃ , akkhantiyā attādānaṃ gahetvāpi aparabhāge vinicchayaṃ alabhamāno vā khamāpito vā cajati .

Yadi vohāro adhikaraṇaṃ , kathento āhiṇḍitvā aparabhāge tuṇhī hoti niravo , evamassa taṃ adhikaraṇaṃ samathappattaṃ bhavissati , tasmā paṇṇatti adhikaraṇanti .

Taṃ panetaṃ ‘‘ methunadhammapārājikāpatti methunadhammapārājikāpattiyā tabbhāgiyā … pe … evaṃ āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa tabbhāgiyanti ca vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti ca evamādīhi virujjhati .

Na hi te paṇṇattiyā kusalādibhāvaṃ icchanti , na ca ‘‘ amūlakena pārājikena dhammenā ’’ ti ettha āgato pārājikadhammo paṇṇatti nāma hoti .

Kasmā ?

Accantaakusalattā .

Vuttampi hetaṃ –

‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti ( pari .303).

Yañcetaṃ ‘‘ amūlakena pārājikenā ’’ ti ettha amūlakaṃ pārājikaṃ niddiṭṭhaṃ , tassevāyaṃ ‘‘ amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotī ’’ ti paṭiniddeso , na paṇṇattiyā na hi aññaṃ niddisitvāV2.162 aññaṃ paṭiniddisati .

Yasmā pana yāya paṇṇattiyā yena abhilāpena codakena so puggalo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannoti paññatto , pārājikasaṅkhātassa adhikaraṇassa amūlakattā sāpi paññatti amūlikā hoti , adhikaraṇe pavattattā ca adhikaraṇaṃ .

Tasmā iminā pariyāyena paṇṇatti ‘‘ adhikaraṇan ’’ ti yujjeyya , yasmā vā yaṃ amūlakaṃ nāma adhikaraṇaṃ taṃ sabhāvato natthi , paññattimattameva atthi .

Tasmāpi paṇṇatti adhikaraṇanti yujjeyya .

Tañca kho idheva na sabbattha .

Na hi vivādādīnaṃ paṇṇatti adhikaraṇaṃ .

Adhikaraṇaṭṭho pana tesaṃ pubbe vuttasamathehi adhikaraṇīyatā .

Iti iminā adhikaraṇaṭṭhena idhekacco vivādo vivādo ceva adhikaraṇañcāti vivādādhikaraṇaṃ .

Esa nayo sesesuP3.595 .

TatthaM2.180 ‘‘ idha bhikkhū vivadanti dhammoti vā adhammoti vā ’’ ti evaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppanno vivādo vivādādhikaraṇaṃ .

‘‘ Idha bhikkhū bhikkhuṃ anuvadanti sīlavipattiyā vā ’’ ti evaṃ catasso vipattiyo nissāya uppanno anuvādo anuvādādhikaraṇaṃ .

‘‘ Pañcapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ , sattapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇan ’’ ti evaṃ āpattiyeva āpattādhikaraṇaṃ .

‘‘ Yā saṅghassa kiccayatā karaṇīyatā apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamman ’’ ti ( cūḷava .215) evaṃ catubbidhaṃ saṅghakiccaṃ kiccādhikaraṇan ti veditabbaṃ .

Imasmiṃ panatthe pārājikāpattisaṅkhātaṃ āpattādhikaraṇameva adhippetaṃ .

Sesāni atthuddhāravasena vuttāni , ettakā hi adhikaraṇasaddassa atthā .

Tesu pārājikameva idha adhippetaṃ .

Taṃ diṭṭhādīhi mūlehi amūlakañceva adhikaraṇaṃ hoti .

Ayañca bhikkhu dosaṃ patiṭṭhāti , paṭicca tiṭṭhati ‘‘ tucchakaṃ mayā bhaṇitan ’’ tiādīni vadanto paṭijānāti .

Tassa bhikkhuno anuddhaṃsitakkhaṇeyeva saṅghādisesoti ayaṃ tāvassa sapadānukkamaniddesassa sikkhāpadassa attho .

387. Idāni yāni tāni saṅkhepato diṭṭhādīni codanāvatthūni vuttāni , tesaṃ vasena vitthārato āpattiṃ ropetvā dassento ‘‘ adiṭṭhassa hotī ’’ tiādimāha .

Tattha adiṭṭhassa hotīti adiṭṭho assa hoti .

Etena codakena adiṭṭho hoti , so puggalo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjantoti attho .

Esa nayo asutassa hotītiādīsupi .

Diṭṭho mayāti diṭṭhosi mayāti vuttaṃ hoti .

Esa nayo suto mayātiādīsupi .

Sesaṃ adiṭṭhamūlakeV2.163 uttānatthameva .

Diṭṭhamūlake pana tañce codeti ‘‘ suto mayā ’’ ti evaṃ vuttānaṃ suttādīnaṃ ābhāvena amūlakattaṃ veditabbaṃ .

Sabbasmiṃyeva ca imasmiṃ codakavāre yathā idhāgatesu ‘‘ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi , assamaṇosi , asakyaputtiyosī ’’ ti imesu vacanesu ekekassa vasena vācāya vācāya saṅghādiseso hoti , evaṃM2.181 aññatra āgatesu ‘‘ dussīlo , pāpadhammo , asucisaṅkassarasamācāro , paṭicchannakammantoP3.596 , assamaṇo samaṇapaṭiñño , abrahmacārī brahmacāripaṭiñño , antopūti , avassuto , kasambujāto ’’ ti imesupi vacanesu ekekassa vasena vācāya vācāya saṅghādiseso hotiyeva .

‘‘ Natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā ’’ ti imāni pana suddhāni sīsaṃ na enti ,‘‘ dussīlosi natthi tayā saddhiṃ uposatho vā ’’ ti evaṃ dussīlādipadesu pana ‘‘ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī ’’ tiādipadesu vā yena kenaci saddhiṃ ghaṭitāneva sīsaṃ enti , saṅghādisesakarāni honti .

Mahāpadumatthero panāha –

‘‘ na kevalaṃ idha pāḷiyaṃ anāgatāni ‘ dussīlo pāpadhammo ’ tiādipadāneva sīsaṃ enti ,‘ koṇṭhosi mahāsāmaṇerosi , mahāupāsakosi , jeṭṭhabbatikosi , nigaṇṭhosi , ājīvakosi , tāpasosi , paribbājakosi , paṇḍakosi , theyyasaṃvāsakosi , titthiyapakkantakosi , tiracchānagatosi , mātughātakosi , pitughātakosi , arahantaghātakosi , saṅghabhedakosi , lohituppādakosi , bhikkhunīdūsakosi , ubhatobyañjanakaosī ’ ti imānipi sīsaṃ entiyevā ’’ ti .

Mahāpadumatthero yeva ca ‘‘ diṭṭhe vematikotiādīsu yadaggena vematiko tadaggena no kappeti , yadaggena no kappeti tadaggena nassarati , yadaggena nassarati tadaggena pamuṭṭho hotī ’’ ti vadati .

Mahāsumatthero pana ekekaṃ dvidhā bhinditvā catunnampi pāṭekkaṃ nayaṃ dasseti .

Kathaṃ ?

Diṭṭhe vematikoti ayaṃ tāva dassane vā vematiko hoti puggale vā , tattha ‘‘ diṭṭho nukho mayā na diṭṭho ’’ ti evaṃ dassane vematiko hoti .

‘‘ Ayaṃ nukho mayā diṭṭho añño ’’ ti evaṃ puggale vematiko hoti .

Evaṃ dassanaṃ vā no kappeti puggalaṃ vā , dassanaṃ vā nassarati puggalaṃ vā , dassanaṃ vā pamuṭṭho hoti puggalaṃ vā .

Ettha ca vematikoti vimatijāto .

No kappetīti na saddahati .

Nassaratīti asāriyamāno nassarati .

Yadā pana taṃV2.164 ‘‘ asukasmiṃ nāma bhante ṭhāne asukasmiṃ nāma kāle ’’ ti sārenti tadā sarati .

PamuṭṭhotiP3.597 yo tehi tehi upāyehi sāriyamānopi nassaratiyevātiM2.182 .

Etenevupāyena codāpakavāropi veditabbo , kevalañhi tattha ‘‘ mayā ’’ ti parihīnaṃ , sesaṃ codakavārasadisameva .

389. Tato paraṃ āpattibhedaṃ anāpattibhedañca dassetuṃ ‘‘ asuddhe suddhadiṭṭhī ’’ tiādikaṃ catukkaṃ ṭhapetvā ekamekaṃ padaṃ catūhi catūhi bhedehi niddiṭṭhaṃ , taṃ sabbaṃ pāḷinayeneva sakkā jānituṃ .

Kevalaṃ hetthādhippāyabhedo veditabbo .

Ayañhi adhippāyo nāma – cāvanādhippāyo , akkosādhippāyo , kammādhippāyo , vuṭṭhānādhippāyo , uposathapavāraṇaṭṭhapanādhippāyo , anuvijjanādhippāyo , dhammakathādhippāyoti anekavidho .

Tattha purimesu catūsu adhippāyesu okāsaṃ akārāpentassa dukkaṭaṃ .

Okāsaṃ kārāpetvāpi ca sammukhā amūlakena pārājikena anuddhaṃsentassa saṅghādiseso .

Amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsentassa pācittiyaṃ .

Ācāravipattiyā anuddhaṃsentassa dukkaṭaṃ .

Akkosādhippāyena vadantassa pācittiyaṃ .

Asammukhā pana sattahipi āpattikkhandhehi vadantassa dukkaṭaṃ .

Asammukhā eva sattavidhampi kammaṃ karontassa dukkaṭameva .

Kurundiyaṃ pana ‘‘ vuṭṭhānādhippāyena ‘ tvaṃ imaṃ nāma āpattiṃ āpanno taṃ paṭikarohī ’ ti vadantassa okāsakiccaṃ natthī ’’ ti vuttaṃ .

Sabbattheva pana ‘‘ uposathapavāraṇaṃ ṭhapentassa okāsakammaṃ natthī ’’ ti vuttaṃ .

Ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabbaṃ .

‘‘ Suṇātu me bhante saṅgho ajjuposatho pannaraso yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya ’’ ti etasmiñhi re -kāre anatikkanteyeva ṭhapetuṃ labbhati .

Tato paraṃ pana yya -kāre patte na labbhati .

Esa nayo pavāraṇāya .

Anuvijjakassāpi osaṭe vatthusmiṃ ‘‘ atthetaṃ tavā ’’ ti anuvijjanādhippāyena vadantassa okāsakammaṃ natthi .

Dhammakathikassāpi dhammāsane nisīditvā ‘‘ yo idañcidañca karoti , ayaṃ bhikkhu assamaṇo ’’ tiādinā nayena anodissa dhammaṃ kathentassa okāsakammaṃ natthi .

Sace pana odissa niyametvā ‘‘ asuko ca asukoP3.598 ca assamaṇo anupāsako ’’ ti katheti , dhammāsanato orohitvā āpattiṃ desetvā gantabbaṃ .

Yaṃ pana tattha tattha ‘‘ anokāsaṃ kārāpetvā ’’ ti vuttaṃ tassa okāsaṃ akārāpetvāti evamattho veditabbo , na hi koci anokāso nāma atthi , yamokāsaṃM2.183 kārāpetvā āpattiṃ āpajjati , okāsaṃ pana akārāpetvā āpajjatīti .

Sesaṃ uttānameva .

SamuṭṭhānādīsuV2.165 tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato , vācācittato , kāyavācācittato ca samuṭṭhāti .

Kiriyaṃ , saññāvimokkhaṃ , sacittakaṃ , lokavajjaṃ , kāyakammaṃ , vacīkammaṃ , akusalacittaṃ , dukkhavedananti .

Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

391. Tena samayena buddho bhagavāti dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadaṃ .

Tattha handa mayaṃ āvuso imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomāti te kira paṭhamavatthusmiṃ attano manorathaṃ sampādetuṃ asakkontā laddhaniggahā vighātappattā ‘‘ idāni jānissāmā ’’ ti tādisaṃ vatthuṃ pariyesamānā vicaranti .

Athekadivasaṃ disvā tuṭṭhā aññamaññaṃ oloketvā evamāhaṃsu –

‘‘ handa mayaṃ , āvuso , imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā ’’ ti ,‘‘ dabbo mallaputto nāmāyan ’’ ti evamassa nāmaṃ karomāti vuttaṃ hoti .

Esa nayo mettiyaṃ nāma bhikkhunin ti etthāpi .

Te bhikkhū mettiyabhumajake bhikkhū anuyuñjiṃsūti evaṃ anuyuñjiṃsu –

‘‘ āvuso , kuhiṃ tumhehi dabbo mallaputto mettiyāya bhikkhuniyā saddhiṃ diṭṭho ’’ ti ?

‘‘ Gijjhakūṭapabbatapāde ’’ ti .

‘‘ Kāya velāya ’’ ti ?

‘‘ Bhikkhācāragamanavelāyā ’’ ti .

Āvuso dabba ime evaṃ vadanti –

‘‘ tvaṃ tadā kuhin ’’ ti ?

‘‘ Veḷuvane bhattāni uddisāmī ’’ ti .

‘‘ Tava tāya velāya veḷuvane atthibhāvaṃ ko jānātī ’’ ti ?

‘‘ Bhikkhusaṅgho , bhante ’’ ti .

Te saṅghaṃ pucchiṃsu –

‘‘ jānātha tumhe tāya velāya imassa veḷuvane atthibhāvan ’’ ti .

‘‘ Āma , āvuso , jānāma , thero sammutiladdhadivasatoP3.599 paṭṭhāya veḷuvaneyevā ’’ ti .

Tato mettiyabhumajake āhaṃsu –

‘‘ āvuso , tumhākaṃ kathā na sameti , kacci no lesaṃ oḍḍetvā vadathā ’’ ti .

Evaṃ te tehi bhikkhūhi anuyuñjiyamānā āma āvusoti vatvā etamatthaṃ ārocesuṃ .

KiṃM2.184 pana tumhe , āvuso , āyasmantaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti ettha aññabhāgassa idaṃ , aññabhāgo vā assa atthīti aññabhāgiyaṃ .

Adhikaraṇan ti ādhāro veditabbo , vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti .

Yo hi so ‘‘ dabbo mallaputto nāmā ’’ ti chagalako vutto , so yvāyaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa bhāgo koṭṭhāso pakkho manussajāti ceva bhikkhubhāvo ca tato aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa pakkhassa hoti tiracchānajātiyāV2.166 ceva chagalakabhāvassa ca so vā aññabhāgo assa atthīti tasmā aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhati .

Yasmā ca tesaṃ ‘‘ imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā ’’ ti vadantānaṃ tassā nāmakaraṇasaññāya ādhāro vatthu adhiṭṭhānaṃ , tasmā adhikaraṇanti veditabbo .

Tañhi sandhāya ‘‘ te bhikkhū aññabhāgiyassa adhikaraṇassā ’’ ti āhaṃsu , na vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ .

Kasmā ?

Asambhavato .

Na hi te catunnaṃ adhikaraṇānaṃ kassaci aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kañcidesaṃ lesamattaṃ upādiyiṃsu .

Na ca catunnaṃ adhikaraṇānaṃ leso nāma atthi .

Jātilesādayo hi puggalānaṃyeva lesā vuttā , na vivādādhikaraṇādīnaṃ .

Idañca ‘‘ dabbo mallaputto ’’ ti nāmaṃ tassa aññabhāgiyādhikaraṇabhāve ṭhitassa chagalakassa koci deso hoti theraṃ amūlakena pārājikena anuddhaṃsetuṃ lesamatto .

Ettha ca dissati apadissati assa ayanti voharīyatīti deso .

Jātiādīsu aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ .

Aññampi vatthuṃ lissati silissati vohāramatteneva īsakaṃ allīyatīti leso .

Jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ .

Tato paraṃ uttānatthameva .

Sikkhāpadapaññattiyampi ayamevattho .

Padabhājane pana yassa aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyyaP3.600 , taṃ yasmā aṭṭhuppattivaseneva āvibhūtaṃ , tasmā na vibhattanti veditabbaṃ .

393. Yāni pana adhikaraṇanti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇāni , tesaṃ aññabhāgiyatā ca tabbhāgiyatā ca yasmā apākaṭā jānitabbā ca vinayadharehi , tasmā vacanasāmaññato laddhaṃM2.185 adhikaraṇaṃ nissāya taṃ āvikaronto ‘‘ aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā ’’ tiādimāha .

Yā ca sā avasāne āpattaññabhāgiyassa adhikaraṇassa vasena codanā vuttā , tampi dassetuṃ ayaṃ sabbādhikaraṇānaṃ tabbhāgiyaaññabhāgiyatā samāhaṭāti veditabbā .

Tattha ca āpattaññabhāgiyaṃ vāti paṭhamaṃ uddiṭṭhattā ‘‘ kathañca āpatti āpattiyā aññabhāgiyā hotī ’’ ti niddese ārabhitabbe yasmā āpattādhikaraṇassa tabbhāgiyavicāraṇāyaṃyeva ayamattho āgamissati , tasmā evaṃ anārabhitvā ‘‘ kathañca adhikaraṇaṃ adhikaraṇassa aññabhāgiyan ’’ ti pacchimapadaṃyeva gahetvā niddeso āraddhoti veditabbo .

TatthaV2.167 aññabhāgiyavāro uttānatthoyeva .

Ekamekañhi adhikaraṇaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ aññabhāgiyaṃ aññapakkhiyaṃ aññakoṭṭhāsiyaṃ hoti , vatthuvisabhāgattā , tabbhāgiyavāre pana vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇassa tabbhāgiyaṃ tappakkhiyaṃ taṃkoṭṭhāsiyaṃ vatthusabhāgattā , tathā anuvādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇassa .

Kathaṃ ?

Buddhakālato paṭṭhāya hi aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppannavivādo ca idāni uppajjanakavivādo ca vatthusabhāgatāya ekaṃ vivādādhikaraṇameva hoti , tathā buddhakālato paṭṭhāya catasso vipattiyo nissāya uppannaanuvādo ca idāni uppajjanakaanuvādo ca vatthusabhāgatāya ekaṃ anuvādādhikaraṇameva hoti .

Yasmā pana āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa sabhāgavisabhāgavatthuto sabhāgasarikkhāsarikkhato ca ekaṃsena tabbhāgiyaṃ na hoti , tasmā āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa siyā tabbhāgiyaṃ siyā aññabhāgiyan ti vuttaṃ .

Tattha ādito paṭṭhāya aññabhāgiyassa paṭhamaṃ niddiṭṭhattā idhāpi aññabhāgiyameva paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ , tattha aññabhāgiyattañca parato tabbhāgiyattañca vuttanayeneva veditabbaṃ .

KiccādhikaraṇaṃP3.601 kiccādhikaraṇassa tabbhāgiyan ti ettha pana buddhakālato paṭṭhāya cattāri saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇañca idāni cattāri saṅghakammāni nissāya uppajjanakaṃ adhikaraṇañca sabhāgatāya sarikkhatāya ca ekaṃ kiccādhikaraṇameva hoti .

Kiṃ pana saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇaṃM2.186 kiccādhikaraṇaṃ , udāhu saṅghakammānamevetaṃ adhivacananti ?

Saṅghakammānamevetaṃ adhivacanaṃ .

Evaṃ santepi saṅghakammaṃ nāma ‘‘ idañcidañca evaṃ kattabban ’’ ti yaṃ kammalakkhaṇaṃ manasikaroti taṃ nissāya uppajjanato purimaṃ purimaṃ saṅghakammaṃ nissāya uppajjanato ca saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti vuttaṃ .

394. Kiñci desaṃ lesamattaṃ upādāyāti ettha pana yasmā desoti vā lesamattoti vā pubbe vuttanayeneva byañjanato nānaṃ atthato ekaṃ , tasmā ‘‘ leso nāma dasa lesā jātileso nāmaleso ’’ tiādimāha .

Tattha jātiyeva jātileso .

Esa nayo sesesu .

395. Idāni tameva lesaṃ vitthārato dassetuṃ yathā taṃ upādāya anuddhaṃsanā hoti tathā savatthukaṃ katvā dassento ‘‘ jātileso nāma khattiyo diṭṭho hotī ’’ tiādimāha .

Tattha khattiyo diṭṭho hotīti añño koci khattiyajātiyo iminā codakena diṭṭho hoti .

Pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjantoti methunadhammādīsu aññataraṃ āpajjanto .

Aññaṃ khattiyaṃ passitvāV2.168 codetīti atha so aññaṃ attano veriṃ khattiyajātiyaṃ bhikkhuṃ passitvā taṃ khattiyajātilesaṃ gahetvā evaṃ codeti ‘‘ khattiyo mayā diṭṭho pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto , tvaṃ khattiyo , pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī ’’ atha vā ‘‘ tvaṃ so khattiyo , na añño , pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi , assamaṇosi asakyaputtiyosi natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā ’’ ti , āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassa .

Ettha ca tesaṃ khattiyānaṃ aññamaññaṃ asadisassa tassa tassa dīghādino vā diṭṭhādino vā vasena aññabhāgiyatā khattiyajātipaññattiyā ādhāravasena adhikaraṇatā ca veditabbā , etenupāyena sabbapadesu yojanā veditabbā .

400. Pattalesaniddese caP3.602 sāṭakapattoti lohapattasadiso susaṇṭhāno succhavi siniddho bhamaravaṇṇo mattikāpatto vuccati .

Sumbhakapattoti pakatimattikāpatto .

406. YasmāM2.187 pana āpattilesassa ekapadeneva saṅkhepato niddeso vutto , tasmā vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hotī ’’ tiādi vuttaṃ .

Kasmā panassa tattheva niddesaṃ avatvā idha visuṃ vuttoti ?

Sesaniddesehi asabhāgattā .

Sesaniddesā hi aññaṃ disvā aññassa codanāvasena vuttā .

Ayaṃ pana ekameva aññaṃ āpattiṃ āpajjantaṃ disvā aññāya āpattiyā codanāvasena vutto .

Yadi evaṃ kathaṃ aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hotīti ?

Āpattiyā .

Teneva vuttaṃ –

‘‘ evampi āpattaññabhāgiyañca hoti leso ca upādinno ’’ ti .

Yañhi so saṅghādisesaṃ āpanno taṃ pārājikassa aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ .

Tassa pana aññabhāgiyassa adhikaraṇassa leso nāma yo so sabbakhattiyānaṃ sādhāraṇo khattiyabhāvo viya sabbāpattīnaṃ sādhāraṇo āpattibhāvo .

Etenupāyena sesāpattimūlakanayo codāpakavāro ca veditabbo .

408. Anāpatti tathāsaññī codeti vā codāpeti vāti ‘‘ pārājikaṃyeva ayaṃ āpanno ’’ ti yo evaṃ tathāsaññī codeti vā codāpeti vā tassa anāpatti .

Sesaṃ sabbattha uttānameva .

Samuṭṭhānādīnipi paṭhamaduṭṭhadosasadisānevāti .

Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .