Dibbacakkhuñāṇakathā
13. So evaṃ … pe … cutūpapātañāṇāyāti cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya ;
yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati , tadatthanti vuttaṃ hoti .
Cittaṃ abhininnāmesin ti parikammacittaṃ nīhariṃ .
So dibbena … pe … passāmīti ettha pana pūritapāramīnaṃ mahāsattānaṃ parikammakaraṇaṃ natthi .
Te hi citte abhininnāmitamatte eva dibbena cakkhunā satte passanti , ādikammikakulaputtā pana parikammaṃ katvā .
Tasmā tesaṃ vasena parikammaṃ vattabbaṃ siyā .
Taṃ pana vuccamānaṃ atibhāriyaṃ vinayanidānaṃ karoti ;
tasmā taṃ
V1.122 na vadāma .Atthikehi pana visuddhimagge ( visuddhi .2.411) vuttanayena gahetabbaṃ .
Idha pana pāḷimeva vaṇṇayissāma .
Soti
M1.132 so ahaṃ .Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ
P1.163 .Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavinimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti .
Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ , dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ , ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ , tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ .
Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ .
Dassanaṭṭhena cakkhu .
Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu .
Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātamattameva passati na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati , tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Tadubhayañca bhagavā addasa .
Tenetaṃ vuttaṃ –
‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhan ’’ ti .
Ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ .
Bhagavato hi ekādasapakkilesavirahitaṃ dibbacakkhu .
Yathāha –
‘‘ so kho ahaṃ , anuruddha ,‘ vicikicchā cittassa upakkileso ’ ti iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ .
Amanasikāro … pe … thinamiddhaṃ … chambhitattaṃ … uppilaṃ … duṭṭhullaṃ … accāraddhavīriyaṃ … atilīnavīriyaṃ … abhijappā … nānattasaññā …‘ atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso ’ ti iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ .
So kho ahaṃ , anuruddha , appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañhi kho sañjānāmi , na ca rūpāni passāmi .
Rūpāni hi kho passāmi , na ca obhāsaṃ sañjānāmī ’’ ti ( ma . ni .3.242-243) evamādi .
Tadevaṃ ekādasupakkilesavirahato
P1.164 visuddhaṃ .Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ ;
mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte
V1.123 passāmīti manussamaṃsacakkhunā viya satte passāmi dakkhāmi olokemi .Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā
M1.133 dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā , ye pana āsannacutikā idāni cavissanti te cavamānā .Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passāmīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite uññāte avaññāte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantaamanāpavaṇṇayutte ;
abhirūpe virūpetipi attho .
Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ tena tena upagate .
Tattha purimehi ‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ ;
iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ .
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – so heṭṭhā nirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayikasatte passati mahantaṃ dukkhamanubhavamāne , taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti –
‘‘ kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī ’’ ti ?
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati .
Tathā upari devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavana-missakavana-phārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne .
Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti –
‘‘ kinnu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī ’’ ti ?
Athassa ‘‘ idaṃ
P1.165 nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati .Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma .
Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi .
Yathā cimassa , evaṃ anāgataṃsañāṇassapi .
Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti .
Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ ;
kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ .
Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni .
Samannāgatāti samaṅgībhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddha-paccekabuddha-buddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā
M1.134 vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā ;akkosakā , garahakāti vuttaṃ hoti .
Tattha ‘‘ natthi imesaṃ samaṇadhammo , assamaṇā ete ’’ ti vadanto antimavatthunā upavadati .
‘‘ Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā ’’ ti vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti
V1.124 veditabbo .So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā , ubhayathāpi ariyūpavādova hoti .
Bhāriyaṃ kammaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca , satekicchaṃ pana hoti .
Tassa ca āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthumudāharanti –
‘‘ Aññatarasmiṃ kira gāme eko thero ca daharabhikkhu ca piṇḍāya caranti .
Te paṭhamaghareyeva uḷuṅkamattaṃ uṇhayāguṃ labhiṃsu .
Therassa ca kucchivāto atthi .
So cintesi –
‘ ayaṃ yāgu mayhaṃ sappāyā , yāva na sītalā hoti tāva naṃ pivāmī ’ ti .
So manussehi ummāratthāya āhaṭe dārukkhandhe nisīditvā taṃ pivi .
Itaro taṃ jigucchi –
‘ aticchāto vatāyaṃ mahallako amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsī ’ ti .
Thero gāme caritvā vihāraṃ gantvā daharabhikkhuṃ āha –
‘ atthi te , āvuso , imasmiṃ sāsane patiṭṭhā ’ ti ?
‘ Āma , bhante , sotāpanno ahan ’ ti .
‘ Tena hāvuso , uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi , khīṇāsavo tayā upavadito ’ ti .
So taṃ khamāpesi .
Tenassa taṃ pākatikaṃ ahosi ’’.
Tasmā yo aññopi ariyaṃ upavadati , tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti ,‘‘ ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamāhī ’’ ti khamāpetabbo .
Sace navakataro hoti
P1.166 , vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ ahaṃ bhante tumhe idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamathā ’’ ti khamāpetabbo .Sace so nakkhamati disāpakkanto vā hoti , ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti tesaṃ santikaṃ gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti ṭhitakeneva , sace navakataro ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , khamatu me so āyasmā ’’ ti evaṃ vadantena khamāpetabbo .
Sace so parinibbuto hoti , parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbo .
Evaṃ kate saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca na hoti , pākatikameva hoti .
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā .
Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi
M1.135 samādapenti .Tattha vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde , manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ .
Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso .
Yathāha –
‘‘ seyyathāpi , sāriputta , bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya ;
evaṃsampadamidaṃ , sāriputta , vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto , evaṃ niraye ’’ ti ( ma . ni .1.149).
Micchādiṭṭhito
V1.125 ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi .Yathāha –
‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , evaṃ mahāsāvajjataraṃ , yathayidaṃ , micchādiṭṭhi .
Micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).
Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .
Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe .
Athavā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā .
Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ
P1.167 vā āyassa abhāvā apāyo .Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati ;
dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati .
Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto ;
vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti .
Tiracchānayoni hi apāyo , sugatiyā apetattā ;
na duggati , mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti .
So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā , dukkhassa ca gatibhūtattā ;
na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Petamahiddhikānañhi vimānānipi nibbattanti .
Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti .
So hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Nirayaggahaṇena avīci-ādianekappakāraṃ nirayameva dīpeti .
Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ
M1.136 pana viseso – ettha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati .Saggaggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādivisayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho .
Vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā .
Avijjāti sattānaṃ cutipaṭisandhipaṭicchādikā avijjā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Ayameva hettha viseso – yathā pubbenivāsakathāyaṃ ‘‘ pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbenivutthakkhandhapaacchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā ’’ ti vuttaṃ ;
evamidha ‘‘ cutūpapātañāṇamukhatuṇḍakena cutūpapātapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā ’’ ti vattabbanti .
Dibbacakkhuñāṇakathā niṭṭhitā .