Issues
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )
Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )

Tatiyajjhānakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Tatiyajjhānakathā

PītiyāV1.111 ca virāgāti ettha vuttatthāyeva pīti .
Virāgoti tassā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā .
Ubhinnamantarā ‘‘ ca ’’ saddo sampiṇḍanattho , soM1.120 hi vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā .
Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti , tadā pītiyā virāgā ca , kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanāP1.150 veditabbā .
Imissā ca yojanāyaṃ virāgo jigucchanattho hoti .
Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cāti ayamattho daṭṭhabbo .
Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti , tadā pītiyā ca virāgā , kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāyaṃ virāgo samatikkamanattho hoti .
Tasmā pītiyā ca samatikkamā , vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo .
Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ .
‘‘ Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti hi vutte idaṃ paññāyati –
‘‘ nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā ’’ ti .
Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ’’ ti ( ma . ni .2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti tadadhigamāya ussukānaṃ ussāhajanakaṃ ;
evamevaṃ idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti .
Tenāyamattho vutto –
‘‘ pītiyā ca samatikkamā , vitakkavicārānañca vūpasamā ’’ ti .
Upekkhako ca vihāsin ti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā , samaṃ passati , apakkhapatitāva hutvā passatīti attho .
Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘ upekkhako ’’ ti vuccati .
Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā , brahmavihārupekkhā , bojjhaṅgupekkhā , vīriyupekkhā , saṅkhārupekkhā , vedanupekkhā , vipassanupekkhā , tatramajjhattupekkhā , jhānupekkhā , pārisuddhupekkhāti .
Evamayaṃ dasavidhāpi tattha tattha āgatanayato bhūmipuggalacittārammaṇato , khandhasaṅgaha-ekakkhaṇakusalattikasaṅkhepavasena ca aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaP1.151 vuttanayeneva veditabbā .
Idha pana vuccamānā vinayanidānaṃ atibhāriyaṃ karotīti na vuttā .
Lakkhaṇādito pana idha adhippetupekkhā majjhattalakkhaṇā , anābhogarasā , abyāpārapaccupaṭṭhānā , pītivirāgapadaṭṭhānāti .
EtthāhaV1.112 – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti , sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi , tasmā tatrāpi ‘‘ upekkhako ca vihāsin ’’ ti evamayaṃ vattabbā siyā , sā kasmā na vuttāti ?
Aparibyattakiccato .
AparibyattañhiM1.121 tassā tattha kiccaṃ , vitakkādīhi abhibhūtattā .
Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā , tasmā vuttāti .
Niṭṭhitā ‘‘ upekkhako ca vihāsin ’’ ti etassa sabbaso atthavaṇṇanā .
Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato , sampajānātīti sampajāno .
Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ .
Tattha saraṇalakkhaṇā sati , asammussanarasā , ārakkhapaccupaṭṭhānā ;
asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ , tīraṇarasaṃ , pavicayapaccupaṭṭhānaṃ .
Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi , muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacārajjhānamattampi na sampajjati , pageva appanā ;
oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti , abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ .
Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitāyeva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ .
Kiñca bhiyyo ?
Yathāpi dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati ;
evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya pītisampayuttameva siyā .
Sukhe vāpi sattā rajjanti , idañca atimadhuraṃ sukhaṃ , tato paraṃ sukhābhāvāP1.152 .
Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti , no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ .
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedesin ti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhappaṭisaṃvedanābhogo natthi , evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ , taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo , yassaM1.122 phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya , tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedesin ’’ ti āha .
Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapentiV1.113 paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti , pasaṃsantīti adhippāyo .
Kinti ?
‘‘ Upekkhako satimā sukhavihārī ’’ ti .
Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsinti evamettha yojanā veditabbā .
Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti ?
Pasaṃsārahato .
Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako , na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati , yathā ca pīti na uppajjati ;
evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā .
Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti , tasmā pasaṃsāraho .
Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’’ ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ .
Tatiyan ti gaṇanānupubbato tatiyaṃ .
Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ .
Jhānan ti ettha ca yathā dutiyaṃ sampasādādīhi caturaṅgikaṃ ;
evamidaṃ upekkhādīhi pañcaṅgikaṃ .
Yathāha –
‘‘ jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassa ekaggatā ’’ ti ( vibha .591).
Pariyāyoyeva ceso .
Upekkhāsatisampajaññāni pana ṭhapetvā nippariyāyena duvaṅgikamevetaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotiP1.153 ?
Sukhaṃ , cittassekaggatā ’’ ti ( dha . sa .163).
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Tatiyajjhānakathā niṭṭhitā .