Tatiyajjhānakathā
Pītiyā
V1.111 ca virāgāti ettha vuttatthāyeva pīti .Virāgoti tassā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā .
Ubhinnamantarā ‘‘ ca ’’ saddo sampiṇḍanattho , so
M1.120 hi vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā .Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti , tadā pītiyā virāgā ca , kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā
P1.150 veditabbā .Imissā ca yojanāyaṃ virāgo jigucchanattho hoti .
Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cāti ayamattho daṭṭhabbo .
Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti , tadā pītiyā ca virāgā , kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāyaṃ virāgo samatikkamanattho hoti .
Tasmā pītiyā ca samatikkamā , vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo .
Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ .
‘‘ Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti hi vutte idaṃ paññāyati –
‘‘ nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā ’’ ti .
Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ’’ ti ( ma . ni .2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti tadadhigamāya ussukānaṃ ussāhajanakaṃ ;
evamevaṃ idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti .
Tenāyamattho vutto –
‘‘ pītiyā ca samatikkamā , vitakkavicārānañca vūpasamā ’’ ti .
Upekkhako ca vihāsin ti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā , samaṃ passati , apakkhapatitāva hutvā passatīti attho .
Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘ upekkhako ’’ ti vuccati .
Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā , brahmavihārupekkhā , bojjhaṅgupekkhā , vīriyupekkhā , saṅkhārupekkhā , vedanupekkhā , vipassanupekkhā , tatramajjhattupekkhā , jhānupekkhā , pārisuddhupekkhāti .
Evamayaṃ dasavidhāpi tattha tattha āgatanayato bhūmipuggalacittārammaṇato , khandhasaṅgaha-ekakkhaṇakusalattikasaṅkhepavasena ca aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya
P1.151 vuttanayeneva veditabbā .Idha pana vuccamānā vinayanidānaṃ atibhāriyaṃ karotīti na vuttā .
Lakkhaṇādito pana idha adhippetupekkhā majjhattalakkhaṇā , anābhogarasā , abyāpārapaccupaṭṭhānā , pītivirāgapadaṭṭhānāti .
Etthāha
V1.112 – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti , sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi , tasmā tatrāpi ‘‘ upekkhako ca vihāsin ’’ ti evamayaṃ vattabbā siyā , sā kasmā na vuttāti ?Aparibyattakiccato .
Aparibyattañhi
M1.121 tassā tattha kiccaṃ , vitakkādīhi abhibhūtattā .Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā , tasmā vuttāti .
Niṭṭhitā ‘‘ upekkhako ca vihāsin ’’ ti etassa sabbaso atthavaṇṇanā .
Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato , sampajānātīti sampajāno .
Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ .
Tattha saraṇalakkhaṇā sati , asammussanarasā , ārakkhapaccupaṭṭhānā ;
asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ , tīraṇarasaṃ , pavicayapaccupaṭṭhānaṃ .
Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi , muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacārajjhānamattampi na sampajjati , pageva appanā ;
oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti , abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ .
Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitāyeva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ .
Kiñca bhiyyo ?
Yathāpi dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati ;
evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya pītisampayuttameva siyā .
Sukhe vāpi sattā rajjanti , idañca atimadhuraṃ sukhaṃ , tato paraṃ sukhābhāvā
P1.152 .Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti , no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ .
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedesin ti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhappaṭisaṃvedanābhogo natthi , evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ , taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo , yassa
M1.122 phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya , tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedesin ’’ ti āha .Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti
V1.113 paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti , pasaṃsantīti adhippāyo .Kinti ?
‘‘ Upekkhako satimā sukhavihārī ’’ ti .
Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsinti evamettha yojanā veditabbā .
Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti ?
Pasaṃsārahato .
Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako , na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati , yathā ca pīti na uppajjati ;
evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā .
Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti , tasmā pasaṃsāraho .
Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’’ ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ .
Tatiyan ti gaṇanānupubbato tatiyaṃ .
Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ .
Jhānan ti ettha ca yathā dutiyaṃ sampasādādīhi caturaṅgikaṃ ;
evamidaṃ upekkhādīhi pañcaṅgikaṃ .
Yathāha –
‘‘ jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassa ekaggatā ’’ ti ( vibha .591).
Pariyāyoyeva ceso .
Upekkhāsatisampajaññāni pana ṭhapetvā nippariyāyena duvaṅgikamevetaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti
P1.153 ?Sukhaṃ , cittassekaggatā ’’ ti ( dha . sa .163).
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Tatiyajjhānakathā niṭṭhitā .