Pañcavīsatiavahārakathā
Apica imāni cha padāni vaṇṇentena pañca pañcake samodhānetvā pañcavīsati avahārā dassetabbā .
Evaṃ vaṇṇayatā hi idaṃ adinnādānapārājikaṃ suvaṇṇitaṃ hoti .
Imasmiñca ṭhāne sabbaaṭṭhakathā ākulā luḷitā duviññeyyavinicchayā .
Tathā hi sabbaaṭṭhakathāsu yāni tāni pāḷiyaṃ ‘‘ pañcahākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassa , parapariggahitañca hotī ’’ tiādinā nayena avahāraṅgāni vuttāni , tānipi gahetvā katthaci ekaṃ pañcakaṃ dassitaṃ , katthaci ‘‘ chahākārehī ’’ ti āgatehi saddhiṃ dve pañcakāni
V1.243 dassitāni .Etāni ca pañcakāni na honti .
Yattha hi ekekena padena avahāro sijjhati , taṃ pañcakaṃ nāma vuccati .
Ettha pana sabbehipi padehi ekoyeva avahāro .
Yāni ca tattha labbhamānāniyeva pañcakāni dassitāni , tesampi na sabbesaṃ attho pakāsito .
Evamimasmiṃ ṭhāne sabbaaṭṭhakathā ākulā luḷitā duviññeyyavinicchayā .
Tasmā pañca pañcake samodhānetvā dassiyamānā ime pañcavīsati avahārā sādhukaṃ sallakkhetabbā .
Pañca pañcakāni nāma – nānābhaṇḍapañcakaṃ , ekabhaṇḍapañcakaṃ , sāhatthikapañcakaṃ , pubbapayogapañcakaṃ
P2.304 , theyyāvahārapañcakanti .Tattha nānābhaṇḍapañcakañca ekabhaṇḍapañcakañca ‘‘ ādiyeyya , hareyya , avahareyya , iriyāpathaṃ vikopeyya , ṭhānā cāveyyā ’’ ti imesaṃ padānaṃ vasena labbhanti .
Tāni pubbe yojetvā dassitanayeneva veditabbāni .
Yaṃ panetaṃ ‘‘ saṅketaṃ vītināmeyyā ’’ ti chaṭṭhaṃ padaṃ , taṃ parikappāvahārassa ca nissaggiyāvahārassa ca sādhāraṇaṃ .
Tasmā taṃ tatiyapañcamesu pañcakesu labbhamānapadavasena yojetabbaṃ .
Vuttaṃ nānābhaṇḍapañcakañca ekabhaṇḍapañcakañca .
Katamaṃ sāhatthikapañcakaṃ ?
Pañca avahārā – sāhatthiko , āṇattiko , nissaggiyo , atthasādhako , dhuranikkhepoti .
Tattha sāhatthiko nāma parassa bhaṇḍaṃ sahatthā avaharati .
Āṇattiko nāma ‘‘ asukassa bhaṇḍaṃ
M1.264 avaharā ’’ ti aññaṃ āṇāpeti .Nissaggiyo nāma antosuṅkaghāte ṭhito bahisuṅkaghātaṃ pāteti , āpatti pārājikassāti , iminā ca saddhiṃ ‘‘ saṅketaṃ vītināmeyyā ’’ ti idaṃ padayojanaṃ labhati .
Atthasādhako nāma ‘‘ asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ yadā sakkosi , tadā avaharā ’’ ti āṇāpeti .
Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati , āṇāpako āṇattikkhaṇeyeva pārājiko hoti , avahārako pana avahaṭakāle .
Ayaṃ atthasādhako .
Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo .
Idaṃ sāhatthikapañcakaṃ .
Katamaṃ pubbapayogapañcakaṃ ?
Aparepi pañca avahārā – pubbapayogo , sahapayogo , saṃvidāvahāro , saṅketakammaṃ , nimittakammanti .
Tattha āṇattivasena pubbapayogo veditabbo .
Ṭhānā cāvanavasena sahapayogo .
Itare pana tayo pāḷiyaṃ ( pārā .118-120) āgatanayeneva veditabbāti .
Idaṃ pubbapayogapañcakaṃ .
Katamaṃ theyyāvahārapañcakaṃ ?
Aparepi pañca avahārā – theyyāvahāro , pasayhāvahāro , parikappāvahāro
V1.244 , paṭicchannāvahāro , kusāvahāroti .Te pañcapi ‘‘ aññataro bhikkhu saṅghassa cīvare bhājiyamāne theyyacitto kusaṃ saṅkāmetvā cīvaraṃ aggahesī ’’ ti ( pārā .138) etasmiṃ kusasaṅkāmanavatthusmiṃ vaṇṇayissāma .
Idaṃ theyyāvahārapañcakaṃ .
Evamimāni pañca pañcakāni samodhānetvā ime pañcavīsati avahārā veditabbā .
Imesu ca pana pañcasu pañcakesu kusalena vinayadharena otiṇṇaṃ vatthuṃ sahasā avinicchinitvāva
P2.305 pañca ṭhānāni oloketabbāni .Yāni sandhāya porāṇā āhu –
‘‘ Vatthuṃ kālañca desañca , agghaṃ paribhogapañcamaṃ ;
Tulayitvā pañca ṭhānāni , dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo ’’ ti .
Tattha vatthun ti bhaṇḍaṃ ;
avahārakena hi ‘‘ mayā idaṃ nāma avahaṭan ’’ ti vuttepi āpattiṃ anāropetvāva taṃ bhaṇḍaṃ sassāmikaṃ vā assāmikaṃ vāti upaparikkhitabbaṃ .
Sassāmikepi sāmikānaṃ sālayabhāvo vā nirālayabhāvo vā upaparikkhitabbo .
Sace tesaṃ sālayakāle avahaṭaṃ , bhaṇḍaṃ agghāpetvā āpatti kātabbā .
Sace nirālayakāle
M1.265 , na pārājikena kāretabbo .Bhaṇḍasāmikesu pana bhaṇḍaṃ āharāpentesu bhaṇḍaṃ dātabbaṃ .
Ayamettha sāmīci .
Imassa panatthassa dīpanatthamidaṃ vatthu – bhātiyarājakāle kira mahācetiyapūjāya dakkhiṇadisato eko bhikkhu sattahatthaṃ paṇḍukāsāvaṃ aṃse karitvā cetiyaṅgaṇaṃ pāvisi ;
taṅkhaṇameva ca rājāpi cetiyavandanatthaṃ āgato .
Tattha ussāraṇāya vattamānāya mahājanasammaddo ahosi .
Atha so bhikkhu janasammaddapīḷito aṃsato patantaṃ kāsāvaṃ adisvāva nikkhanto ;
nikkhamitvā ca kāsāvaṃ apassanto ‘‘ ko īdise janasammadde kāsāvaṃ lacchati , na dāni taṃ mayhan ’’ ti dhuranikkhepaṃ katvā gato .
Athañño bhikkhu pacchā āgacchanto taṃ kāsāvaṃ disvā theyyacittena gahetvā puna vippaṭisārī hutvā ‘‘ assamaṇo dānimhi , vibbhamissāmī ’’ ti citte uppannepi ‘‘ vinayadhare pucchitvā ñassāmī ’’ ti cintesi .
Tena ca samayena cūḷasumanatthero nāma sabbapariyattidharo vinayācariyapāmokkho mahāvihāre paṭivasati .
So bhikkhu theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā okāsaṃ kāretvā attano kukkuccaṃ pucchi .
Thero tena bhaṭṭhe
P2.306 janakāye pacchā āgantvā gahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ atthi dāni ettha okāso ’’ ti cintetvā āha –‘‘ sace kāsāvasāmikaṃ bhikkhuṃ āneyyāsi , sakkā
V1.245 bhaveyya tava patiṭṭhā kātun ’’ ti .‘‘ Kathāhaṃ , bhante , taṃ dakkhissāmī ’’ ti ?
‘‘ Tahiṃ tahiṃ gantvā olokehī ’’ ti .
So pañcapi mahāvihāre oloketvā neva addakkhi .
Tato naṃ thero pucchi –
‘‘ katarāya disāya bahū bhikkhū āgacchantī ’’ ti ?
‘‘ Dakkhiṇadisāya , bhante ’’ ti .
‘‘ Tena hi kāsāvaṃ dīghato ca tiriyañca minitvā ṭhapehi .
Ṭhapetvā dakkhiṇadisāya vihārapaṭipāṭiyā vicinitvā taṃ bhikkhuṃ ānehī ’’ ti .
So tathā katvā taṃ bhikkhuṃ disvā therassa santikaṃ ānesi .
Thero pucchi –
‘‘ tavedaṃ kāsāvan ’’ ti ?
‘‘ Āma , bhante ’’ ti .
‘‘ Kuhiṃ te pātitan ’’ ti ?
So sabbaṃ ācikkhi .
Thero pana tena kataṃ dhuranikkhepaṃ sutvā itaraṃ pucchi –
‘‘ tayā idaṃ kuhiṃ disvā gahitan ’’ ti ?
Sopi sabbaṃ ārocesi .
Tato naṃ thero āha –
‘‘ sace te suddhacittena gahitaṃ abhavissa , anāpattiyeva te assa .
Theyyacittena pana gahitattā dukkaṭaṃ āpannosi .
Taṃ desetvā anāpattiko hohi .
Idañca kāsāvaṃ attano
M1.266 santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehī ’’ ti .So bhikkhu amateneva abhisitto paramassāsappatto ahosīti .
Evaṃ vatthu oloketabbaṃ .
Kāloti avahārakālo .
Tadeva hi bhaṇḍaṃ kadāci samagghaṃ hoti , kadāci mahagghaṃ .
Tasmā taṃ bhaṇḍaṃ yasmiṃ kāle avahaṭaṃ , tasmiṃyeva kāle yo tassa aggho hoti , tena agghena āpatti kāretabbā .
Evaṃ kālo oloketabbo .
Desoti avahāradeso .
Tañhi bhaṇḍaṃ yasmiṃ dese avahaṭaṃ , tasmiṃyeva dese yo tassa aggho hoti , tena agghena āpatti kāretabbā .
Bhaṇḍuṭṭhānadese hi bhaṇḍaṃ samagghaṃ hoti , aññattha mahagghaṃ .
Imassāpi ca atthassa dīpanatthamidaṃ vatthu – antarasamudde kira eko bhikkhu susaṇṭhānaṃ nāḷikeraṃ labhitvā bhamaṃ āropetvā saṅkhathālakasadisaṃ manoramaṃ pānīyathālakaṃ katvā tattheva ṭhapetvā cetiyagiriṃ agamāsi .
Athañño bhikkhu antarasamuddaṃ gantvā tasmiṃ vihāre paṭivasanto taṃ thālakaṃ disvā theyyacittena gahetvā cetiyagirimeva āgato .
Tassa tattha yāguṃ pivantassa taṃ
P2.307 thālakaṃ disvā thālakasāmiko bhikkhu āha –‘‘ kuto te idaṃ laddhan ’’ ti ?
‘‘ Antarasamuddato me ānītan ’’ ti .
So taṃ ‘‘ netaṃ tava santakaṃ , theyyāya te gahitan ’’ ti saṅghamajjhaṃ ākaḍḍhi .
Tattha ca vinicchayaṃ alabhitvā mahāvihāraṃ agamiṃsu .
Tattha bheriṃ paharāpetvā mahācetiyasamīpe sannipātaṃ katvā vinicchayaṃ ārabhiṃsu .
Vinayadharattherā avahāraṃ saññāpesuṃ .
Tasmiñca
V1.246 sannipāte ābhidhammikagodattatthero nāma vinayakusalo hoti .So evamāha –
‘‘ iminā idaṃ thālakaṃ kuhiṃ avahaṭan ’’ ti ?
‘‘ Antarasamudde avahaṭan ’’ ti .
‘‘ Tatridaṃ kiṃ agghatī ’’ ti ?
‘‘ Na kiñci agghati .
Tatra hi nāḷikeraṃ bhinditvā miñjaṃ khāditvā kapālaṃ chaḍḍenti , dāruatthaṃ pana pharatī ’’ ti .
‘‘ Imassa bhikkhuno ettha hatthakammaṃ kiṃ agghatī ’’ ti ?
‘‘ Māsakaṃ vā ūnamāsakaṃ vā ’’ ti .
‘‘ Atthi pana katthaci sammāsambuddhena māsakena vā ūnamāsakena vā pārājikaṃ paññattan ’’ ti .
Evaṃ vutte ‘‘ sādhu !
Sādhu !
Sukathitaṃ suvinicchitan ’’ ti ekasādhukāro ahosi .
Tena ca samayena bhātiyarājāpi cetiyavandanatthaṃ nagarato nikkhamanto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘ kiṃ idan ’’ ti pucchitvā sabbaṃ paṭipāṭiyā sutvā nagare bheriṃ carāpesi –
‘‘ mayi sante bhikkhūnampi bhikkhūnīnampi
M1.267 gihīnampi adhikaraṇaṃ ābhidhammikagodattattherena vinicchitaṃ suvinicchitaṃ , tassa vinicchaye atiṭṭhamānaṃ rājāṇāya ṭhapemī ’’ ti .Evaṃ deso oloketabbo .
Agghoti bhaṇḍaggho .
Navabhaṇḍassa hi yo aggho hoti , so pacchā parihāyati ;
yathā navadhoto patto aṭṭha vā dasa vā agghati , so pacchā bhinno vā chiddo vā āṇigaṇṭhikāhato vā appaggho hoti tasmā na sabbadā bhaṇḍaṃ pakatiaggheneva kātabbanti .
Evaṃ aggho oloketabbo .
Paribhogoti bhaṇḍaparibhogo .
Paribhogenāpi hi vāsiādibhaṇḍassa aggho parihāyati .
Tasmā evaṃ upaparikkhitabbaṃ , sace koci kassaci pādagghanakaṃ vāsiṃ harati , tatra vāsisāmiko pucchitabbo
P2.308 –‘‘ tayā ayaṃ vāsi kittakena kītā ’’ ti ?
‘‘ Pādena , bhante ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana te kiṇitvāva ṭhapitā , udāhu taṃ vaḷañjesī ’’ ti ?
Sace vadati ‘‘ ekadivasaṃ me dantakaṭṭhaṃ vā rajanachalliṃ vā pattapacanakadāruṃ vā chinnaṃ , ghaṃsitvā vā nisitā ’’ ti .
Athassā porāṇo aggho bhaṭṭhoti veditabbo .
Yathā ca vāsiyā evaṃ añjaniyā vā añjanisalākāya vā kuñcikāya vā palālena vā thusehi vā iṭṭhakacuṇṇena vā ekavāraṃ ghaṃsitvā dhovanamattenāpi aggho bhassati .
Tipumaṇḍalassa makaradantacchedanenāpi parimajjitamattenāpi , udakasāṭikāya sakiṃ nivāsanapārupanenāpi paribhogasīsena aṃse vā sīse vā ṭhapanamattenāpi , taṇḍulādīnaṃ papphoṭanenāpi tato ekaṃ vā dve vā apanayanenāpi , antamaso ekaṃ pāsāṇasakkharaṃ uddharitvā chaḍḍitamattenāpi , sappitelādīnaṃ bhājanantarapaavattanenāpi , antamaso tato makkhikaṃ vā kipillikaṃ vā uddharitvā chaḍḍitamattenāpi , guḷapiṇḍakassa madhurabhāvajānanatthaṃ nakhena vijjhitvā aṇumattaṃ gahitamattenāpi aggho bhassati .
Tasmā
V1.247 yaṃkiñci pādagghanakaṃ vuttanayeneva sāmikehi paribhogena ūnaṃ kataṃ hoti , na taṃ avahaṭo bhikkhu pārājikena kātabbo .Evaṃ paribhogo oloketabbo .
Evaṃ imāni tulayitvā pañca ṭhānāni dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo , āpattiṃ vā anāpattiṃ vā garukaṃ vā lahukaṃ vā āpattiṃ yathāṭhāne ṭhapeyyāti .
Niṭṭhito ‘‘ ādiyeyya … pe … saṅketaṃ vītināmeyyā ’’ ti .
Imesaṃ padānaṃ vinicchayo .
Idāni
M1.268 yadidaṃ ‘‘ yathārūpe adinnādāne ’’ tiādīni vibhajantena ‘‘ yathārūpaṃ nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha yathārūpan ti yathājātikaṃ .
Taṃ pana yasmā pādato paṭṭhāya hoti , tasmā ‘‘ pādaṃ vā pādārahaṃ vā atirekapādaṃ vā ’’ ti āha .
Tattha pādena kahāpaṇassa catutthabhāgaṃ akappiyabhaṇḍameva dasseti .
Pādārahena
P2.309 pādagghanakaṃ kappiyabhaṇḍaṃ .Atirekapādena ubhayampi .
Ettāvatā sabbākārena dutiyapārājikappahonakavatthu dassitaṃ hoti .
Pathabyā rājāti sakalapathaviyā rājā dīpacakkavattī asokasadiso , yo vā panaññopi ekadīpe rājā , sīhaḷarājasadiso .
Padesarājāti ekadīpassa padesissaro , bimbisāra-pasenadi-ādayo viya .
Maṇḍalikā nāma ye dīpapadesepi ekamekaṃ maṇḍalaṃ bhuñjanti .
Antarabhogikā nāma dvinnaṃ rājūnaṃ antarā katipayagāmasāmikā .
Akkhadassāti dhammavinicchanakā , te dhammasabhāyaṃ nisīditvā aparādhānurūpaṃ corānaṃ hatthapādacchejjādiṃ anusāsanti .
Ye pana ṭhānantarappattā amaccā vā rājakumārā vā katāparādhā honti , te rañño ārocenti , garukaṃ ṭhānaṃ sayaṃ na vinicchinanti .
Mahāmattāti ṭhānantarappattā mahāamaccā ;
tepi tattha tattha gāme vā nigame vā nisīditvā rājakiccaṃ karonti .
Ye vā panāti aññepi ye rājakulanissitā vā sakissariyanissitā vā hutvā chejjabhejjaṃ anusāsanti , sabbepi te imasmiṃ atthe ‘‘ rājāno ’’ ti dasseti .
Haneyyun ti potheyyuñceva chindeyyuñca .
Pabbājeyyun ti nīhareyyuṃ .
Corosīti evamādīni ca vatvā paribhāseyyuṃ ;
tenevāha –
‘‘ paribhāso eso ’’ ti .
Purimaṃ upādāyāti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājikaṃ āpattiṃ āpannaṃ puggalaṃ upādāya .
Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānapadatthattā ca pākaṭamevāti .
93. Evaṃ
V1.248 uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yaṃ taṃ ādiyeyyātiādīhi chahi padehi saṅkhepato ādānaṃ dassetvā saṅkhepatoeva ‘‘ pādaṃ vā pādārahaṃ vā atirekapādaṃ vā ’’ ti ādātabbabhaṇḍaṃ dassitaṃ , taṃ yattha yattha ṭhitaṃ , yathā yathā ādānaṃ gacchati , anāgateM1.269 pāpabhikkhūnaṃ lesokāsanirundhanatthaṃ tathā tathā vitthārato dassetuṃ ‘‘ bhūmaṭṭhaṃP2.310 thalaṭṭhan ’’ tiādinā nayena mātikaṃ ṭhapetvā ‘‘ bhūmaṭṭhaṃ nāma bhaṇḍaṃ bhūmiyaṃ nikkhittaṃ hotī ’’ tiādinā nayena tassa vibhaṅgaṃ āha .Pañcavīsatiavahārakathā niṭṭhitā .