Dutiyajjhānakathā
Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā ;
dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti .
Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi , aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo , aññe idha ;
oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo
V1.109 hotīti dīpanatthaṃ ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ .Ajjhattan ti idha niyakajjhattamadhippetaṃ .
Vibhaṅge pana ‘‘ ajjhattaṃ paccattan ’’ ti ( vibha .573) ettakameva vuttaṃ .
Yasmā pana niyakajjhattaṃ adhippetaṃ , tasmā attani jātaṃ attano santāne nibbattanti ayamettha attho .
Sampasādanan ti sampasādanaṃ vuccati saddhā .
Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ , nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya .
Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ceto sampasādayati , tasmāpi sampasādananti vuttaṃ .
Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo .
Purimasmiṃ pana atthavikappe
M1.118 cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ .Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi , vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti
P1.148 attho .Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati .
Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvātipi vattuṃ vaṭṭati .
Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi , uṭṭhāpetīti attho .
Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi , samādhissetaṃ adhivacanaṃ .
Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhayatīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ .
So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso , na sattassa na jīvassa , tasmā etaṃ cetaso ekodibhāvan ti vuttaṃ .
Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi , ayañca ekodināmako samādhi ;
atha kasmā idameva sampasādanaṃ ‘‘ cetaso ekodibhāvañcā ’’ ti vuttanti ?
Vuccate – aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti , tasmā satiyāpi saddhāya sampasādananti na vuttaṃ .
Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo , tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ .
Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā , balavasaddhāsahāyappaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo ;
tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Vibhaṅge pana ‘‘ sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo , cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti … pe … sammāsamādhī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
Evaṃ vuttena panetena saddhiṃ ayaṃ atthavaṇṇanā yathā na virujjhati aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca evaṃ veditabbā .
Avitakkaṃ avicāran ti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ .
Imināva nayena avicāraṃ .
Vibhaṅgepi ( vibha .576) vuttaṃ ‘‘ iti ayañca vitakko
V1.110 ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā , tena vuccati avitakkaṃ avicāran ’’ ti .Etthāha – nanu ca ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti imināpi ayamattho siddho , atha kasmā puna vuttaṃ avitakkaṃ avicāran ’’ ti ?
Vuccate – evametaṃ siddho vāyamattho , na panetaṃ tadatthadīpakaṃ ;
nanu avocumha –
‘‘ oḷārikassa pana oḷārikassa
M1.119 aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃP1.149 adhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vuttan ’’ ti .Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ , na kilesakālusiyassa .
Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā , na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ .
Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaavicāraṃ , na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca , na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ .
Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘ avitakkaṃ avicāran ’’ ti idaṃ vacanaṃ , tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti .
Samādhijan ti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho .
Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ , atha kho ayameva ‘‘ samādhī ’’ ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca .
Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘ samādhijan ’’ ti vuttaṃ .
Pītisukhan ti idaṃ vuttanayameva .
Dutiyan ti gaṇanānupubbato dutiyaṃ , idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ .
Jhānan ti ettha pana yathā paṭhamajjhānaṃ vitakkādīhi pañcaṅgikaṃ hoti , evamidaṃ sampasādādīhi ‘‘ caturaṅgikan ’’ ti veditabbaṃ .
Yathāha –
‘‘ jhānanti sampasādo , pīti , sukhaṃ , cittassekaggatā ’’ ti ( vibha .580).
Pariyāyoyeva ceso .
Sampasādanaṃ pana ṭhapetvā nippariyāyena tivaṅgikamevetaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ katamaṃ tasmiṃ samaye tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti ?
Pīti , sukhaṃ , cittassekaggatā ’’ ti ( dha . sa .161).
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Dutiyajjhānakathā niṭṭhitā .