Padabhājanīyavaṇṇanā
92. Gāmo nāmāti evamādi ‘‘ gāmā vā araññā vā ’’ ti ettha vuttassa gāmassa ca araññassa ca pabhedadassanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha yasmiṃ gāme ekā eva kuṭi , ekaṃ gehaṃ seyyathāpi malayajanapade ;
ayaṃ ekakuṭiko gāmo nāma .
Etena nayena aparepi veditabbā .
Amanusso nāma yo sabbaso vā manussānaṃ abhāvena yakkhapariggahabhūto ;
yato vā manussā kenaci kāraṇena punapi āgantukāmā eva apakkantā .
Parikkhitto nāma iṭṭhakapākāraṃ ādiṃ katvā antamaso kaṇṭakasākhāhipi parikkhitto .
Gonisādiniviṭṭho nāma vīthisannivesādivasena anivisitvā yathā gāvo tattha tattha dve tayo nisīdanti , evaṃ
P2.299 tattha tatthaV1.239M1.259 dve tīṇi gharāni katvā niviṭṭho .Satthoti jaṅghasatthasakaṭasatthādīsu yo koci .
Imasmiñca sikkhāpade nigamopi nagarampi gāmaggahaṇeneva gahitanti veditabbaṃ .
Gāmūpacārotiādi araññaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ .
Indakhīle ṭhitassāti yassa gāmassa anurādhapurasseva dve indakhīlā , tassa abbhantarime indakhīle ṭhitassa ;
tassa hi bāhiro indakhīlo ābhidhammikanayena araññasaṅkhepaṃ gacchati .
Yassa pana eko , tassa gāmadvārabāhānaṃ vemajjhe ṭhitassa .
Yatrāpi hi indakhīlo natthi , tatra gāmadvārabāhānaṃ vemajjhameva ‘‘ indakhīlo ’’ ti vuccati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ gāmadvārabāhānaṃ vemajjhe ṭhitassā ’’ ti .
Majjhimassāti thāmamajjhimassa , no pamāṇamajjhimassa , neva appathāmassa , na mahāthāmassa ;
majjhimathāmassāti vuttaṃ hoti .
Leḍḍupātoti yathā mātugāmo kāke uḍḍāpento ujukameva hatthaṃ ukkhipitvā leḍḍuṃ khipati , yathā ca udakukkhepe udakaṃ khipanti , evaṃ akhipitvā yathā taruṇamanussā attano balaṃ dassentā bāhaṃ pasāretvā leḍḍuṃ khipanti , evaṃ khittassa leḍḍussa patanaṭṭhānaṃ .
Patito pana luṭhitvā yattha gacchati , taṃ na gahetabbaṃ .
Aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupātoti ettha pana nibbakosassa udakapātaṭṭhāne ṭhitassa majjhimassa purisassa suppapāto vā musalapāto vā gharūpacāro nāma .
Tasmiṃ gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāroti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Mahāpaccariyampi tādisameva .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ gharaṃ nāma , gharūpacāro nāma , gāmo nāma , gāmūpacāro nāmā ’’ ti mātikaṃ ṭhapetvā nibbakosassa udakapātaṭṭhānabbhantaraṃ gharaṃ nāma .
Yaṃ pana dvāre ṭhito mātugāmo bhājanadhovanaudakaṃ chaḍḍeti , tassa patanaṭṭhānañca mātugāmeneva antogehe ṭhitena pakatiyā bahi khittassa suppassa
P2.300 vā sammuñjaniyā vā patanaṭṭhānañca , gharassa purato dvīsu koṇesu sambandhitvā majjhe rukkhasūcidvāraṃ ṭhapetvā gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ kataparikkhepo ca ayaṃ sabbopi gharūpacāro nāma .Tasmiṃ gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmo nāma .
Tato aññassa leḍḍupātassa abbhantaraṃ gāmūpacāro
M1.260 nāmāti vuttaṃ .Idamettha pamāṇaṃ .
Yathā cettha , evaṃ sabbattha yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccati so pamāṇato daṭṭhabbo .
Yañcetaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , taṃ pāḷiyā viruddhamiva dissati .
Pāḷiyañhi –
‘‘ gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana taṃ leḍḍupātaṃ gāmasaṅkhepaṃ katvā tato paraṃ gāmūpacāro vuttoti ?
Vuccate – saccameva pāḷiyaṃ vuttaṃ
V1.240 , adhippāyo panettha veditabbo .So ca aṭṭhakathācariyānameva vidito .
Tasmā yathā ‘‘ gharūpacāre ṭhitassā ’’ ti ettha gharūpacāralakkhaṇaṃ pāḷiyaṃ avuttampi aṭṭhakathāyaṃ vuttavasena gahitaṃ .
Evaṃ sesampi gahetabbaṃ .
Tatrāyaṃ nayo – idha gāmo nāma duvidho hoti – parikkhitto ca aparikkhitto ca .
Tatra parikkhittassa parikkhepoyeva paricchedo .
Tasmā tassa visuṃ paricchedaṃ avatvā ‘‘ gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .
Aparikkhittassa pana gāmassa gāmaparicchedo vattabbo .
Tasmā tassa gāmaparicchedadassanatthaṃ ‘‘ aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti vuttaṃ .
Gāmaparicchede ca dassite gāmūpacāralakkhaṇaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā ñātunti puna ‘‘ tattha ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti na vuttaṃ .
Yo pana gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupātaṃyeva ‘‘ gāmūpacāro ’’ ti vadati , tassa gharūpacāro gāmoti āpajjati .
Tato gharaṃ , gharūpacāro , gāmo
P2.301 , gāmūpacāroti esa vibhāgo saṅkarīyati .Asaṅkarato cettha vinicchayo veditabbo vikāle gāmappavesanādīsu .
Tasmā pāḷiñca aṭṭhakathañca saṃsanditvā vuttanayenevettha gāmo ca gāmūpacāro ca veditabbo .
Yopi ca gāmo pubbe mahā hutvā pacchā kulesu naṭṭhesu appako hoti , so gharūpacārato leḍḍupāteneva paricchinditabbo .
Purimaparicchedo panassa parikkhittassāpi aparikkhittassāpi appamāṇamevāti .
Araññaṃ nāma ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcāti imaṃ yathāvuttalakkhaṇaṃ gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā imasmiṃ adinnādānasikkhāpade avasesaṃ ‘‘ araññaṃ ’’
M1.261 nāmāti veditabbaṃ .Abhidhamme pana ‘‘ araññanti nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ araññan ’’ ti ( vibha .529) vuttaṃ .
Āraññakasikkhāpade ‘‘ āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) vuttaṃ .
Taṃ indakhīlato paṭṭhāya āropitena ācariyadhanunā pañcadhanusatappamāṇanti veditabbaṃ .
Evaṃ bhagavatā ‘‘ gāmā vā araññā vā ’’ ti etassa atthaṃ vibhajantena ‘‘ gharaṃ , gharūpacāro , gāmo , gāmūpacāro araññan ’’ ti pāpabhikkhūnaṃ lesokāsanisedhanatthaṃ pañca koṭṭhāsā dassitā .
Tasmā ghare vā gharūpacāre vā gāme vā gāmūpacāre vā araññe vā pādagghanakato paṭṭhāya sassāmikaṃ bhaṇḍaṃ avaharantassa pārājikamevāti veditabbaṃ .
Idāni
V1.241 ‘‘ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā ’’ tiādīnaṃ atthadassanatthaṃ ‘‘ adinnaṃ nāmā ’’ tiādimāha .Tattha adinnan ti dantaponasikkhāpade attano santakampi appaṭiggahitakaṃ kappiyaṃ ajjhoharaṇīyaṃ vuccati .
Idha pana yaṃkiñci parapariggahitaṃ sassāmikaṃ bhaṇḍaṃ , tadetaṃ tehi sāmikehi kāyena vā vācāya vā na dinnanti adinnaṃ .
Attano hatthato vā yathāṭhitaṭṭhānato vā na nissaṭṭhanti anissaṭṭhaṃ .
Yathāṭhāne ṭhitampi anapekkhatāya na pariccattanti apariccattaṃ .
Ārakkhasaṃvidhānena rakkhitattā rakkhitaṃ .
Mañjūsādīsu pakkhipitvā gopitattā gopitaṃ .
‘‘ Mama idan ’’ ti taṇhāmamattena mamāyitattā mamāyitaṃ .
Tāhi apariccāgarakkhaṇagopanāhi
P2.302 tehi bhaṇḍasāmikehi parehi pariggahitanti parapariggahitaṃ .Etaṃ adinnaṃ nāma .
Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro , thenassa bhāvo theyyaṃ ;
avaharaṇacittassetaṃ adhivacanaṃ .
‘‘ Saṅkhā , saṅkhātan ’’ ti atthato ekaṃ ;
koṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ ,‘‘ saññānidānā hi papañcasaṅkhā ’’ tiādīsu ( su . ni .880) viya .
Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ , theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho .
Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ , tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ .
Yo ca theyyasaṅkhātena ādiyati , so yasmā theyyacitto hoti , tasmā byañjanaṃ anādiyitvā atthameva dassetuṃ theyyacitto avaharaṇacittoti evamassa padabhājanaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Ādiyeyya
M1.262 , hareyya , avahareyya , iriyāpathaṃ vikopeyya , ṭhānā cāveyya , saṅketaṃ vītināmeyyāti ettha pana paṭhamapadaṃ abhiyogavasena vuttaṃ , dutiyapadaṃ aññesaṃ bhaṇḍaṃ harantassa gacchato vasena , tatiyapadaṃ upanikkhittabhaṇḍavasena , catutthaṃ saviññāṇakavasena , pañcamaṃ thale nikkhittādivasena , chaṭṭhaṃ parikappavasena vā suṅkaghātavasena vā vuttanti veditabbaṃ .Yojanā panettha ekabhaṇḍavasenapi nānābhaṇḍavasenapi hoti .
Ekabhaṇḍavasena ca saviññāṇakeneva labbhati , nānābhaṇḍavasena saviññāṇakāviññāṇakamissakena .
Tattha nānābhaṇḍavasena tāva evaṃ veditabbaṃ – ādiyeyyāti ārāmaṃ abhiyuñjati , āpatti dukkaṭassa .
Sāmikassa vimatiṃ uppādeti , āpatti thullaccayassa .
Sāmiko ‘‘ na mayhaṃ bhavissatī ’’ ti dhuraṃ nikkhipati , āpatti pārājikassa .
Hareyyāti
V1.242 aññassa bhaṇḍaṃ haranto sīse bhāraṃ theyyacitto āmasati , āpatti dukkaṭassa .Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .
Khandhaṃ oropeti , āpatti pārājikassa .
Avahareyyāti upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘ dehi me bhaṇḍan ’’ ti vuccamāno ‘‘ nāhaṃ gaṇhāmī ’’ ti bhaṇati , āpatti dukkaṭassa .
Sāmikassa vimatiṃ uppādeti , āpatti thullaccayassa .
Sāmiko ‘‘ na mayhaṃ dassatī ’’ ti dhuraṃ nikkhipati , āpatti pārājikassa
P2.303 .Iriyāpathaṃ vikopeyyāti ‘‘ sahabhaṇḍahārakaṃ nessāmī ’’ ti paṭhamaṃ pādaṃ saṅkāmeti , āpatti thullaccayassa .
Dutiyaṃ pādaṃ saṅkāmeti , āpatti pārājikassa .
Ṭhānā cāveyyāti thalaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasati , āpatti dukkaṭassa .
Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .
Ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassa .
Saṅketaṃ vītināmeyyāti parikappitaṭṭhānaṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmeti , āpatti thullaccayassa .
Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti , āpatti pārājikassa .
Atha vā paṭhamaṃ pādaṃ suṅkaghātaṃ atikkāmeti , āpatti thullaccayassa .
Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti , āpatti pārājikassāti – ayamettha nānābhaṇḍavasena yojanā .
Ekabhaṇḍavasena
M1.263 pana sassāmikaṃ dāsaṃ vā tiracchānaṃ vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyati vā harati vā avaharati vā iriyāpathaṃ vā vikopeti , ṭhānā vā cāveti , paricchedaṃ vā atikkāmeti – ayamettha ekabhaṇḍavasena yojanā .