Dhaniyavatthuvaṇṇanā

84. Tena samayena buddho bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbateti tattha rājagaheti evaṃnāmake nagare , tañhi mandhātu-mahāgovindādīhi pariggahitattā ‘‘ rājagahan ’’ ti vuccati .

Aññepettha pakāre vaṇṇayanti .

Kiṃ tehi !

Nāmametaṃ tassa nagarassa .

Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti .

Sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ , tesaṃ vasantavanaṃ hutvā tiṭṭhati .

Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsanaṭṭhānamāha – gijjhakūṭe pabbateti .

So ca gijjhā tassa kūṭesu vasiṃsu , gijjhasadisāni vā tassa kūṭāni ;

tasmā gijjhakūṭoti vuccatīti veditabbo .

Sambahulāti vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti , tato paraṃ saṅgho .

Suttantapariyāyena tayo tayo eva , tato paṭṭhāya sambahulā .

Idha pana te suttantapariyāyena sambahulātiP2.286 veditabbā .

Sandiṭṭhāti nātivissāsikā na daḷhamittā ;

tattha tattha saṅgamma diṭṭhattā hi te sandiṭṭhāti vuccanti .

Sambhattāti ativissāsikā daḷhamittā ;

teM1.248 hi suṭṭhu bhattāV1.229 bhajamānā ekasambhogaparibhogāti katvā ‘‘ sambhattā ’’ ti vuccanti .

Isigilipasseti isigili nāma pabbato , tassa passe .

Pubbe kira pañcasatamattā paccekabuddhā kāsikosalādīsu janapadesu piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ tasmiṃ pabbate sannipatitvā samāpattiyā vītināmenti .

Manussā te pavisanteva passanti na nikkhamante .

Tato āhaṃsu –

‘‘ ayaṃ pabbato ime isayo gilatī ’’ ti .

Tadupādāya tassa ‘‘ isigili ’’ tveva samaññā udapādi , tassa passe pabbatapāde .

Tiṇakuṭiyo karitvāti tiṇacchadanā sadvārabandhā kuṭiyo katvā .

Vassaṃ upagacchantena hi nālakapaṭipadaṃ paṭipannenāpi pañcannaṃ chadanānaṃ aññatarena channeyeva sadvārabandhe senāsane upagantabbaṃ .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ na , bhikkhave , asenāsanikena vassaṃ upagantabbaṃ .

Yo upagaccheyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( mahāva .204).

Tasmā vassakāle sace senāsanaṃ labhati , iccetaṃ kusalaṃ ;

no ce labhati , hatthakammaṃ pariyesitvāpi kātabbaṃ .

Hatthakammaṃ alabhantena sāmampi kātabbaṃ .

Na tveva asenāsanikena vassaṃ upagantabbaṃ .

Ayamanudhammatā .

Tasmā te bhikkhū tiṇakuṭiyo karitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni paricchinditvā katikavattāni ca khandhakavattāni ca adhiṭṭhāya tīsu sikkhāsu sikkhamānā vassaṃ upagacchiṃsu .

Āyasmāpi dhaniyoti na kevalaṃ te therāva imassa sikkhāpadassa ādikammiko āyasmā dhaniyopi .

Kumbhakāraputtoti kumbhakārassa putto ;

tassa hi nāmaṃ dhaniyo , pitā kumbhakāro , tena vuttaṃ –

‘‘ dhaniyo kumbhakāraputto ’’ ti .

Vassaṃ upagacchīti tehi therehi saddhiṃ ekaṭṭhāneyeva tiṇakuṭikaṃ karitvā vassaṃ upagacchi .

Vassaṃvutthāti purimikāya upagatā mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasato paṭṭhāya ‘‘ vutthavassā ’’ ti vuccanti .

EvaṃP2.287 vassaṃvutthā hutvā .

Tiṇakuṭiyo bhinditvāti na daṇḍamuggarādīhi cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā , vattasīsena pana tiṇañca dāruvalli-ādīni ca oropetvāti attho .

Yena hi vihārapaccante kuṭi katā hoti , tena sace āvāsikā bhikkhū honti , te āpucchitabbā .

‘‘ Sace imaṃ kuṭiṃ paṭijaggitvā koci vasituṃ ussahati , tassa dethā ’’ ti vatvā pakkamitabbaṃ .

Yena araññe vā katā hotiM1.249 , paṭijagganakaṃ vā na labhati , tena ‘‘ aññesampi paribhogaṃ bhavissatī ’’ ti paṭisāmetvā gantabbaṃ .

Te pana bhikkhū araññe kuṭiyo katvā paṭijagganakaṃ alabhantā tiṇañca kaṭṭhañca paṭisāmetvā saṅgopetvāti attho .

Yathā ca ṭhapitaṃ taṃ upacikāhi na khajjatiV1.230 , anovassakañca hoti , tathā ṭhapetvā ‘‘ idaṃ ṭhānaṃ āgantvā vasitukāmānaṃ sabrahmacārīnaṃ upakārāya bhavissatī ’’ ti gamiyavattaṃ pūretvā .

Janapadacārikaṃ pakkamiṃsūti attano attano cittānukūlaṃ janapadaṃ agamaṃsu .

Āyasmā pana dhaniyo kumbhakāraputto tattheva vassaṃ vasītiādi uttānatthameva .

Yāvatatiyakan ti yāvatatiyavāraṃ .

Anavayoti anuavayo , sandhivasena ukāralopo .

Anu anu avayo , yaṃ yaṃ kumbhakārehi kattabbaṃ nāma atthi , sabbattha anūno paripuṇṇasippoti attho .

Saketi attano santake .

Ācariyaketi ācariyakamme .

Kumbhakārakammeti kumbhakārānaṃ kamme ;

kumbhakārehi kattabbakammeti attho .

Etena sakaṃ ācariyakaṃ sarūpato dassitaṃ hoti .

Pariyodātasippoti parisuddhasippo .

Anavayattepi sati aññehi asadisasippoti vuttaṃ hoti .

Sabbamattikāmayan ti piṭṭhasaṅghāṭakakavāṭasūcighaṭikavātapānakavāṭamattaṃ ṭhapetvā avasesaṃ bhittichadaniṭṭhakathambhādibhedaṃ sabbaṃ gehasambhāraṃ mattikāmayameva katvāti attho .

Tiṇañca kaṭṭhañca gomayañca saṅkaḍḍhitvā taṃ kuṭikaṃ pacīti taṃ sabbamattikāmayaṃ katvā pāṇikāya ghaṃsitvā sukkhāpetvā telatambamattikāya parimajjitvā anto ca bahi ca tiṇādīhi pūretvā yathā pakkā supakkā hoti , evaṃ paci .

Evaṃ pakkā ca pana sā ahosi kuṭikāP2.288 .

Abhirūpāti surūpā .

Pāsādikāti pasādajanikā .

Lohitikāti lohitavaṇṇā .

Kiṅkaṇikasaddoti kiṅkaṇikajālassa saddo .

Yathā kira nānāratanehi katassa kiṅkaṇikajālassa saddo hoti , evaṃ tassā kuṭikāya vātapānantarikādīhi paviṭṭhena vātena samāhatāya saddo ahosi .

Etenassā anto ca bahi ca supakkabhāvo dassito hoti .

Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ kiṅkaṇikā ’’ ti kaṃsabhājanaṃ , tasmā yathā abhihatassa kaṃsabhājanassa saddo , evamassā vātappahatāya saddo ahosī ’’ ti vuttaṃ .

85. KiṃM1.250 etaṃ , bhikkhaveti ettha jānantova bhagavā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi .

Bhagavato etamatthaṃ ārocesun ti sabbamattikāmayāya kuṭikāya karaṇabhāvaṃ ādito paṭṭhāya bhagavato ārocesuṃ .

Kathañhi nāma so , bhikkhave … pe … kuṭikaṃ karissatīti idaṃ atītatthe anāgatavacanaṃ ;

akāsīti vuttaṃ hoti .

Tassa lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ .

Na hi nāma , bhikkhave , tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā anukampā avihesā bhavissatīti ettha anuddayāti anurakkhaṇā ;

etena mettāpubbabhāgaṃ dasseti .

Anukampāti paradukkhena cittakampanā .

Avihesāti avihiṃsanā ;

etehi karuṇāpubbabhāgaṃ dasseti .

Idaṃ vuttaṃ hoti –

‘‘ bhikkhaveV1.231 , tassa moghapurisassa pathavīkhaṇanacikkhallamaddanaaggidānesu bahū khuddānukhuddake pāṇe byābādhentassa vināsentassa tesu pāṇesu mettākaruṇānaṃ pubbabhāgamattāpi anuddayā anukampā avihesā na hi nāma bhavissati appamattakāpi nāma na bhavissatī ’’ ti .

Mā pacchimā janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjīti pacchimo janasamūho pāṇesu pātabyabhāvaṃ mā āpajji .

‘‘ Buddhakālepi bhikkhūhi evaṃ kataṃ , īdisesu ṭhānesu pāṇātipātaṃ karontānaṃ natthi doso ’’ ti maññitvā imassa diṭṭhānugatiṃ āpajjamānā pacchimā janatā mā pāṇesu pātabye ghaṃsitabbe evaṃ maññīti vuttaṃ hoti .

EvaṃP2.289 dhaniyaṃ garahitvā na ca , bhikkhave , sabbamattikāmayā kuṭikā kātabbāti āyatiṃ tādisāya kuṭikāya karaṇaṃ paṭikkhipi ;

paṭikkhipitvā ca ‘‘ yo kareyya āpatti dukkaṭassā ’’ ti sabbamattikāmayakuṭikākaraṇe āpattiṃ ṭhapesi .

Tasmā yopi pathavīkhaṇanādinā pāṇesu pātabyataṃ anāpajjanto tādisaṃ kuṭikaṃ karoti , sopi dukkaṭaṃ āpajjati .

Pathavīkhaṇanādīhi pana pāṇesu pātabyataṃ āpajjanto yaṃ yaṃ vatthuṃ vītikkamati , tattha tattha vuttameva āpattiṃ āpajjati .

Dhaniyattherassa ādikammikattā anāpatti .

Sesānaṃ sikkhāpadaṃ atikkamitvā karontānampi kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭameva .

Dabbasambhāramissakā pana yathā vā tathā vā missā hotu , vaṭṭati .

Suddhamattikāmayāva na vaṭṭati .

Sāpi iṭṭhakāhi giñjakāvasathasaṅkhepena katā vaṭṭati .

Evaṃ bhanteti kho … pe … taṃ kuṭiṃ bhindiṃsūti bhagavato vacanaṃ sampaṭicchitvā kaṭṭhehi ca pāsāṇehi ca taṃ kuṭikaṃ vikirantā bhindiṃsu .

AthaM1.251 kho āyasmā dhaniyotiādimhi ayaṃ saṅkhepattho – dhaniyo ekapasse divāvihāraṃ nisinno tena saddena āgantvā te bhikkhū ‘‘ kissa me tumhe , āvuso , kuṭiṃ bhindathā ’’ ti pucchitvā ‘‘ bhagavā bhedāpetī ’’ ti sutvā subbacatāya sampaṭicchi .

Kasmā pana bhagavā iminā atimahantena ussāhena attano vasanatthaṃ kataṃ kuṭikaṃ bhedāpesi , nanu etassettha vayakammampi atthīti ?

Kiñcāpi atthi , atha kho naṃ bhagavā akappiyāti bhindāpesi , titthiyadhajoti bhindāpesi .

Ayamettha vinicchayo .

Aṭṭhakathāyaṃ pana aññānipi kāraṇāni vuttāni – sattānuddayāya , pattacīvaraguttatthāya , senāsanabāhullapaasedhanāyātiādīni .

Tasmā idānipi yo bhikkhu bahussuto vinayaññū aññaṃ bhikkhuṃ akappiyaṃ parikkhāraṃ gahetvā vicarantaṃ disvā taṃ chindāpeyya vā bhindāpeyya vā anupavajjoV1.232 , so neva codetabbo na sāretabbo ;

na taṃ labbhā vattuṃ ‘‘ mama parikkhāro tayā nāsito , taṃ me dehī ’’ ti .

Issues

Select Version

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā ( paṭhamo bhāgo )