Padabhājanīyavaṇṇanā

172. SañciccātiV2.35 ayaṃ ‘‘ sañcicca manussaviggahan ’’ ti mātikāya vuttassa sañciccapadassa uddhāro .

Tattha san ti upasaggo , tena saddhiṃ ussukkavacanametaṃ sañciccātiP2.437 ;

tassa sañcetetvā suṭṭhu cetetvāti attho .

Yasmā pana yo sañcicca voropeti , so jānanto sañjānanto hoti , tañcassa voropanaṃ cecca abhivitaritvā vītikkamo hoti .

Tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthameva dassetuṃ ‘‘ jānanto sañjānanto cecca abhivitaritvā vītikkamo ’’ ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ .

Tattha jānantoti ‘‘ pāṇo ’’ ti jānanto .

Sañjānantoti ‘‘ jīvitā voropemī ’’ ti sañjānanto ;

teneva pāṇajānanākārena saddhiṃ jānantoti attho .

Ceccāti vadhakacetanāvasena cetetvā pakappetvā .

Abhivitaritvāti upakkamavasena maddanto nirāsaṅkacittaṃ pesetvā .

Vītikkamoti evaṃ pavattassa yo vītikkamo ayaṃ sañciccasaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hoti .

Idāni ‘‘ manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā ’’ ti ettha vuttaṃ manussattabhāvaṃ ādito paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ manussaviggaho nāmā ’’ tiādimāha .

Tattha gabbhaseyyakānaṃ vasena sabbasukhumaattabhāvadassanatthaṃ ‘‘ yaṃ mātukucchismin ’’ ti vuttaṃ .

Paṭhamaṃ cittan ti paṭisandhicittaṃ .

Uppannan ti jātaṃ .

Paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtan ti idaṃ tasseva vevacanaṃ .

‘‘ Mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittan ’’ ti vacanena cettha sakalāpi pañcavokārapaṭisandhi dassitā hoti .

Tasmā tañca paṭhamaṃ cittaṃ taṃsampayuttā ca tayo arūpakkhandhā tena saha nibbattañca kalalarūpanti ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggaho .

Tattha ‘‘ kalalarūpan ’’ ti itthipurisānaṃ kāyavatthubhāvadasakavasenaM2.38 samatiṃsa rūpāni , napuṃsakānaṃ kāyavatthudasakavasena vīsati .

Tattha itthipurisānaṃ kalalarūpaṃ jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭatelabindumattaṃ hoti acchaṃ vippasannaṃ .

Vuttañcetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

‘‘ Tilatelassa yathā bindu , sappimaṇḍo anāvilo ;

Evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ kalalanti pavuccatī ’’ ti .( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.235);

Evaṃ parittakaṃ vatthuṃ ādiṃ katvā pakatiyā vīsavassasatāyukassa sattassa yāva maraṇakālā etthantare anupubbenaP2.438 vuḍḍhippatto attabhāvo eso manussaviggaho nāma .

JīvitāV2.36 voropeyyāti kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojeyyāti attho .

Yasmā pana jīvitā voropanaṃ nāma atthato jīvitindriyupacchedanameva hoti , tasmā etassa padabhājane ‘‘ jīvitindriyaṃ upacchindati uparodheti santatiṃ vikopetī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha jīvitindriyassa paveṇighaṭanaṃ upacchindanto uparodhento ca ‘‘ jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī ’’ ti vuccati .

Svāyamattho ‘‘ santatiṃ vikopetī ’’ tipadena dassito .

Vikopetīti viyojeti .

Tattha duvidhaṃ jīvitindriyaṃ – rūpajīvitindriyaṃ , arūpajīvitindriyañca .

Tesu arūpajīvitindriye upakkamo natthi , taṃ voropetuṃ na sakkā .

Rūpajīvitindriye pana atthi , taṃ voropetuṃ sakkā .

Taṃ pana voropento arūpajīvitindriyampi voropeti .

Teneva hi saddhiṃ taṃ nirujjhati tadāyattavuttito .

Taṃ pana voropento kiṃ atītaṃ voropeti , anāgataṃ , paccuppannanti ?

Neva atītaṃ , na anāgataṃ , tesu hi ekaṃ niruddhaṃ ekaṃ anuppannanti ubhapampi asantaṃ , asantattā upakkamo natthi , upakkamassa natthitāya ekampi voropetuṃ na sakkā .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Atīte cittakkhaṇe jīvittha , na jīvati ;

na jīvissati .

Anāgate cittakkhaṇe jīvissati , na jīvittha ;

na jīvati .

Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati , na jīvittha ;

na jīvissatī ’’ ti ( mahāni .10).

TasmāM2.39 yattha jīvati tattha upakkamo yuttoti paccuppannaṃ voropeti .

Paccuppannañca nāmetaṃ khaṇapaccuppannaṃ , santatipaccuppannaṃ , addhāpaccuppannanti tividhaṃ .

Tattha ‘‘ khaṇapaccuppannaṃ ’’ nāma uppādajarābhaṅgasamaṅgi , taṃ voropetuṃ na sakkā .

Kasmā ?

Sayameva nirujjhanato .

‘‘ Santatipaccuppannaṃ ’’ nāma sattaṭṭhajavanavāramattaṃ sabhāgasantativasena pavattitvā nirujjhanakaṃ , yāva vā uṇhato āgantvā ovarakaṃ pavisitvā nisinnassa andhakāraṃ hoti , sītato vā āgantvā ovarake nisinnassa yāva visabhāgautupātubhāvena purimako utu nappaṭippassambhati , etthantare ‘‘ santatipaccuppannan ’’ ti vuccatiP2.439 .

Paṭisandhito pana yāva cuti , etaṃ ‘‘ addhāpaccuppannaṃ ’’ nāma .

Tadubhayampi voropetuṃ sakkā .

Kathaṃ ?

Tasmiñhi upakkame kate laddhupakkamaṃ jīvitanavakaṃ nirujjhamānaṃ dubbalassa parihīnavegassa santānassa paccayo hoti .

Tato santatipaccuppannaṃ vā addhāpaccuppannaṃ vā yathāparicchinnaṃ kālaṃ apatvā antarāva nirujjhatiV2.37 .

Evaṃ tadubhayampi voropetuṃ sakkā , tasmā tadeva sandhāya ‘‘ santatiṃ vikopetī ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ pāṇo veditabbo , pāṇātipāto veditabbo , pāṇātipāti veditabbo , pāṇātipātassa payogo veditabbo .

Tattha ‘‘ pāṇo ’’ ti vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ .

Jīvitindriyañhi atipātento ‘‘ pāṇaṃ atipātetī ’’ ti vuccati taṃ vuttappakārameva .

‘‘ Pāṇātipāto ’’ ti yāya cetanāya jīvitindriyupacchedakaṃ payogaṃ samuṭṭhāpeti , sā vadhakacetanā ‘‘ pāṇātipāto ’’ ti vuccati .

‘‘ Pāṇātipātī ’’ ti vuttacetanāsamaṅgi puggalo daṭṭhabbo .

‘‘ Pāṇātipātassa payogo ’’ ti pāṇātipātassa chapayogā – sāhatthiko , āṇattiko , nissaggiyo , thāvaro , vijjāmayo , iddhimayoti .

Tattha ‘‘ sāhatthiko ’’ ti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ .

‘‘ Āṇattiko ’’ ti aññaṃ āṇāpentassa ‘‘ evaṃ vijjhitvā vā paharitvā vā mārehī ’’ ti āṇāpanaṃ .

‘‘ Nissaggiyo ’’ ti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā ususattiyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ .

‘‘ Thāvaro ’’ ti asañcārimena upakaraṇena māretukāmassa opātaapassenaupanikkhipanaṃ bhesajjasaṃvidhānaṃ .

Te cattāropi parato pāḷivaṇṇanāyameva vitthārato āvibhavissanti .

VijjāmayaiddhimayāM2.40 pana pāḷiyaṃ anāgatā .

Te evaṃ veditabbā .

Saṅkhepato hi māraṇatthaṃ vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogo .

AṭṭhakathāsuP2.440 pana ‘‘ katamo vijjāmayo payogo ?

Āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti ;

nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite paṭisenāya paccatthikesu paccāmittesu ītiṃ uppādenti , upaddavaṃ uppādenti , rogaṃ uppādenti , pajjarakaṃ uppādenti , sūcikaṃ karonti , visūcikaṃ karonti , pakkhandiyaṃ karonti .

Evaṃ āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti .

Vijjādhārā vijjaṃ parivattetvā nagare vā ruddhe … pe … pakkhandiyaṃ karontī ’’ ti evaṃ vijjāmayaṃ payogaṃ dassetvā āthabbaṇikehi ca vijjādharehi ca māritānaṃ bahūni vatthūni vuttāni , kiṃ tehi !

Idañhettha lakkhaṇaṃ māraṇāya vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogoti .

Kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ iddhimayo payogo .

Kammavipākajiddhi ca nāmesā nāgānaṃ nāgiddhi , supaṇṇānaṃ supaṇṇiddhi , yakkhānaṃ yakkhiddhi , devānaṃ deviddhi , rājūnaṃ rājiddhītiV2.38 bahuvidhā .

Tattha diṭṭhadaṭṭhaphuṭṭhavisānaṃ nāgānaṃ disvā ḍaṃsitvā phusitvā ca parūpaghātakaraṇe ‘‘ nāgiddhi ’’ veditabbā .

Supaṇṇānaṃ mahāsamuddato dvattibyāmasatappamāṇanāguddharaṇe ‘‘ supaṇṇiddhi ’’ veditabbā .

Yakkhā pana neva āgacchantā na paharantā dissanti , tehi pahaṭasattā pana tasmiṃyeva ṭhāne maranti , tatra tesaṃ ‘‘ yakkhiddhi ’’ daṭṭhabbā .

Vessavaṇassa sotāpannakālato pubbe nayanāvudhena olokitakumbhaṇḍānaṃ maraṇe aññesañca devānaṃ yathāsakaṃ iddhānubhāve ‘‘ deviddhi ’’ veditabbā .

Rañño cakkavattissa saparisassa ākāsagamanādīsu , asokassa heṭṭhā upari ca yojane āṇāpavattanādīsu , piturañño ca sīhaḷanarindassa dāṭhākoṭanena cūḷasumanakuṭumbiyassamaraṇeP2.441 ‘‘ rājiddhi ’’ daṭṭhabbāti .

Keci pana ‘‘ puna caparaṃ , bhikkhave , samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto aññissā kucchigataṃ gabbhaṃ pāpakena manasāanupekkhitā hoti ‘ aho vatāyaṃ kucchigato gabbho na sotthinā abhinikkhameyyā ’ ti .

Evampi bhikkhave kulumbassa upaghāto hotī ’’ ti ādikāni suttāni dassetvā bhāvanāmayiddhiyāpi parūpaghātakammaṃ vadanti ;

saha parūpaghātakaraṇena ca ādittagharūparikhittassaM2.41 udakaghaṭassa bhedanamiva iddhivināsañca icchanti ;

taṃ tesaṃ icchāmattameva .

Kasmā ?

Yasmā kusalavedanāvitakkaparittattikehi na sameti .

Kathaṃ ?

Ayañhi bhāvanāmayiddhi nāma kusalattike kusalā ceva abyākatā ca , pāṇātipāto akusalo .

Vedanāttike adukkhamasukhasampayuttā pāṇātipāto dukkhasampayutto .

Vitakkattike avitakkāvicārā , pāṇātipāto savitakkasavicāro .

Parittattike mahaggatā , pāṇātipāto parittoti .

Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti ettha haratīti hārakaṃ .

Kiṃ harati ?

Jīvitaṃ .

Atha vā haritabbanti hārakaṃ ;

upanikkhipitabbanti attho .

Satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ .

Assāti manussaviggahassa .

Pariyeseyyāti yathā labhati tathā kareyya ;

upanikkhipeyyāti attho .

Etena thāvarappayogaṃ dasseti .

Itarathā hi pariyiṭṭhamatteneva pārājiko bhaveyya ;

na cetaṃ yuttaṃ .

Pāḷiyaṃ pana sabbaṃ byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ ettha thāvarappayogasaṅgahitaṃ satthaṃ , tadeva dassetuṃ ‘‘ asiṃ vā … pe … rajjuṃ vā ’’ ti padabhājanaṃ vuttaṃ .

Tattha satthan ti vuttāvasesaṃ yaṃkiñci samukhaṃ veditabbaṃ .

Laguḷapāsāṇavisarajjūnañca jīvitavināsanabhāvato satthasaṅgaho veditabbo .

Maraṇavaṇṇaṃ vāti ettha yasmā ‘‘ kiṃ tuyhimināP2.442 pāpakena dujjīvitena , yo tvaṃ na labhasi paṇītāni bhojanāni bhuñjitun ’’ tiādināV2.39 nayena jīvite ādīnavaṃ dassentopi ‘‘ tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo … pe … akataṃ tayā pāpaṃ , mataṃ te jīvitā seyyo , ito tvaṃ kālaṅkato paricarissasi accharāparivuto nandanavane sukhappatto viharissasī ’’ tiādinā nayena maraṇe vaṇṇaṃ bhaṇantopi maraṇavaṇṇameva saṃvaṇṇeti .

Tasmā dvidhā bhinditvā padabhājanaṃ vuttaṃ –

‘‘ jīvite ādīnavaṃ dasseti , maraṇe vaṇṇaṃ bhaṇatī ’’ ti .

Maraṇāya vā samādapeyyāti maraṇatthāya upāyaṃ gāhāpeyya .

Satthaṃ vā āharāti ādīsu ca yampi na vuttaṃ ‘‘ sobbhe vā narake vā papāte vā papatā ’’ tiādi , taṃ sabbaṃ parato vuttanayattā atthato vuttamevāti veditabbaṃ .

Na hi sakkā sabbaṃ sarūpeneva vattuṃ .

ItiM2.42 cittamanoti iticitto itimano ;

‘‘ mataṃ te jīvitā seyyo ’’ ti ettha vuttamaraṇacitto maraṇamanoti attho .

Yasmā panettha mano cittasaddassa atthadīpanatthaṃ vutto , atthato panetaṃ ubhayampi ekameva , tasmā tassa atthato abhedaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ cittaṃ taṃ mano , yaṃ mano taṃ cittan ’’ ti vuttaṃ .

Itisaddaṃ pana uddharitvāpi na tāva attho vutto .

Cittasaṅkappoti imasmiṃ pade adhikāravasena itisaddo āharitabbo .

Idañhi ‘‘ iticittasaṅkappo ’’ ti evaṃ avuttampi adhikārato vuttameva hotīti veditabbaṃ .

Tathā hissa tamevaatthaṃ dassento ‘‘ maraṇasaññī ’’ tiādimāha .

Yasmā cettha ‘‘ saṅkappo ’’ ti nayidaṃ vitakkassa nāmaṃ .

Atha kho saṃvidahanamattassetaṃ adhivacanaṃ .

Tañca saṃvidahanaṃ imasmiṃ atthe saññācetanādhippāyehi saṅgahaṃ gacchati .

Tasmā citto nānappakārako saṅkappo assāti cittasaṅkappoti evamattho daṭṭhabbo .

Tathā hissa padabhājanampiP2.443 saññācetanādhippāyavasena vuttaṃ .

Ettha ca ‘‘ adhippāyo ’’ ti vitakko veditabbo .

Uccāvacehi ākārehīti mahantāmahantehi upāyehi .

Tattha maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇane tāva jīvite ādīnavadassanavasena avacākāratā maraṇe vaṇṇabhaṇanavasena uccākāratā veditabbā .

Samādapane pana muṭṭhijāṇunipphoṭanādīhi maraṇasamādapanavasena uccākāratā , ekato bhuñjantassa nakhe visaṃ pakkhipitvā maraṇādisamādapanavasena avacākāratā veditabbā .

Sobbhe vā narake vā papāte vāti ettha sobbho nāma samantato chinnataṭo gambhīro āvāṭo .

Narako nāma tattha tattha phalantiyā bhūmiyā sayameva nibbattā mahādarī , yattha hatthīpi patanti , corāpi nilīnā tiṭṭhanti .

Papātoti pabbatantare vā thalantare vā ekato chinnoV2.40 hoti .

Purime upādāyāti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā adinnañca ādiyitvā pārājikaṃ āpattiṃ āpanne puggale upādāya .

Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti .

174. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yasmā heṭṭhā padabhājanīyamhi saṅkhepeneva manussaviggahapārājikaṃ dassitaṃ , na vitthārena āpattiṃ āropetvā tanti ṭhapitā .

Saṅkhepadassite ca atthe na sabbākārenevaM2.43 bhikkhū nayaṃ gahetuṃ sakkonti , anāgate ca pāpapuggalānampi okāso hoti , tasmā bhikkhūnañca sabbākārena nayaggahaṇatthaṃ anāgate ca pāpapuggalānaṃ okāsapaṭibāhanatthaṃ puna ‘‘ sāmaṃ adhiṭṭhāyā ’’ tiādinā nayena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato manussaviggahapārājikaṃ dassento ‘‘ sāmanti sayaṃ hanatī ’’ tiādimāha .

Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanāya saddhiṃ vinicchayakathā – kāyenāti hatthena vā pādena vā muṭṭhinā vā jāṇunā vā yena kenaci aṅgapaccaṅgena .

Kāyapaṭibaddhenāti kāyato amocitena asiādinā paharaṇena .

Nissaggiyenāti kāyato ca kāyapaṭibaddhato ca mocitena ususattiādinā .

Ettāvatā sāhatthikoP2.444 ca nissaggiyo cāti dve payogā vuttā honti .

Tattha ekameko uddissānuddissabhedato duvidho .

Tattha uddesike yaṃ uddissa paharati , tasseva maraṇena kammunā bajjhati .

‘‘ Yo koci maratū ’’ ti evaṃ anuddesike pahārappaccayā yassa kassaci maraṇena kammunā bajjhati .

Ubhayathāpi ca paharitamatte vā maratu pacchā vā teneva rogena , paharitamatteyeva kammunā bajjhati .

Maraṇādhippāyena ca pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññacittena pahāre dinne pacchāpi yadi paṭhamappahāreneva marati , tadā eva kammunā baddho .

Atha dutiyappahārena marati , natthi pāṇātipāto .

Ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammunā baddho .

Ubhayehi amate nevatthi pāṇātipāto .

Esa nayo bahūhipi ekassa pahāre dinne .

Tatrāpi hi yassa pahārena marati , tasseva kammunā baddho hotīti .

Kammāpattibyattibhāvatthañcettha eḷakacatukkampi veditabbaṃ .

Yo hi eḷakaṃ ekasmiṃ ṭhāne nipannaṃ upadhāreti ‘‘ rattiṃ āgantvā vadhissāmī ’’ ti .

Eḷakassa ca nipannokāse tassa mātā vā pitā vā arahā vā paṇḍukāsāvaṃ pārupitvā nipanno hoti .

So rattibhāge āgantvā ‘‘ eḷakaṃ māremī ’’ ti mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā māreti .

‘‘ Imaṃ vatthuṃ māremī ’’ ti cetanāya atthibhāvato ghātako ca hoti , anantariyakammañca phusati , pārājikañca āpajjatiV2.41 .

Añño koci āgantuko nipanno hotiM2.44 ,‘‘ eḷakaṃ māremī ’’ ti taṃ māreti , ghātako ca hoti pārājikañca āpajjati , ānantariyaṃ na phusati .

Yakkho vā peto vā nipanno hoti ,‘‘ eḷakaṃ māremī ’’ ti taṃ māreti ghātakova hoti , na cānantariyaṃ phusati , na ca pārājikaṃ āpajjati , thullaccayaṃ pana hoti .

Añño koci nipanno natthi , eḷakova hoti taṃ māreti , ghātako ca hoti , pācittiyañca āpajjati .

‘‘ Mātāpituarahantānaṃ aññataraṃP2.445 māremī ’’ ti tesaṃyeva aññataraṃ māreti , ghātako ca hoti , ānantariyañca phusati , pārājikañca āpajjati .

‘‘ Tesaṃ aññataraṃ māressāmī ’’ ti aññaṃ āgantukaṃ māreti , yakkhaṃ vā petaṃ vā māreti , eḷakaṃ vā māreti , pubbe vuttanayena veditabbaṃ .

Idha pana cetanā dāruṇā hotīti .

Aññānipi ettha palālapuñjādivatthūni veditabbāni .

Yo hi ‘‘ lohitakaṃ asiṃ vā sattiṃ vā pucchissāmī ’’ ti palālapuñje pavesento tattha nipannaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā āgantukapurisaṃ vā yakkhaṃ vā petaṃ vā tiracchānagataṃ vā māreti , vohāravasena ‘‘ ghātako ’’ ti vuccati , vadhakacetanāya pana abhāvato neva kammaṃ phusati , na āpattiṃ āpajjati .

Yo pana evaṃ pavesento sarīrasamphassaṃ sallakkhetvā ‘‘ satto maññe abbhantaragato maratū ’’ ti pavesetvā māreti , tassa tesaṃ vatthūnaṃ anurūpena kammabaddho ca āpatti ca veditabbā .

Esa nayo tattha nidahanatthaṃ pavesentassāpi vanappagumbādīsu khipantassāpi .

Yopi ‘‘ coraṃ māremī ’’ ti coravesena gacchantaṃ pitaraṃ māreti , ānantariyañca phusati , pārājiko ca hoti .

Yo pana parasenāya aññañca yodhaṃ pitarañca kammaṃ karonte disvā yodhassa usuṃ khipati ,‘‘ etaṃ vijjhitvā mama pitaraṃ vijjhissatī ’’ ti yathādhippāyaṃ gate pitughātako hoti .

‘‘ Yodhe viddhe mama pitā palāyissatī ’’ ti khipati , usu ayathādhippāyaṃ gantvā pitaraṃ māreti , vohāravasena ‘‘ pitughātako ’’ ti vuccati ;

ānantariyaṃ pana natthīti .

Adhiṭṭhahitvāti samīpe ṭhatvā .

Āṇāpetīti uddissa vā anuddissa vā āṇāpeti .

Tattha parasenāya paccupaṭṭhitāya anuddisseva ‘‘ evaṃ vijjhaM2.45 , evaṃ pahara , evaṃ ghātehī ’’ ti āṇatte yattake āṇatto ghāteti , tattakā ubhinnaṃ pāṇātipātā .

Sace tattha āṇāpakassa mātāpitaro honti , ānantariyampi phusati .

Sace āṇattasseva mātāpitaro , sova ānantariyaṃ phusati .

SaceP2.446 arahā hoti , ubhopi ānantariyaṃ phusanti .

Uddisitvā pana ‘‘ etaṃ dīghaṃ rassaṃ rattakañcukaṃ nīlakañcukaṃ hatthikkhandhe nisinnaṃ majjhe nisinnaṃ vijjha pahara ghātehī ’’ tiV2.42 āṇatte sace so tameva ghāteti , ubhinnampi pāṇātipāto ;

ānantariyavatthumhi ca ānantariyaṃ .

Sace aññaṃ māreti , āṇāpakassa natthi pāṇātipāto .

Etena āṇattiko payogo vutto hoti .

Tattha –

Vatthuṃ kālañca okāsaṃ , āvudhaṃ iriyāpathaṃ ;

Tulayitvā pañca ṭhānāni , dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo .

Aparo nayo –

Vatthu kālo ca okāso , āvudhaṃ iriyāpatho ;

Kiriyāvisesoti ime , cha āṇattiniyāmakā .

Tattha ‘‘ vatthū ’’ ti māretabbo satto .

‘‘ Kālo ’’ ti pubbaṇhasāyanhādikālo ca yobbanathāvariyādikālo ca .

‘‘ Okāso ’’ ti gāmo vā vanaṃ vā gehadvāraṃ vā gehamajjhaṃ vā rathikā vā siṅghāṭakaṃ vāti evamādi .

‘‘ Āvudhan ’’ ti asi vā usu vā satti vāti evamādi .

‘‘ Iriyāpatho ’’ ti māretabbassa gamanaṃ vā nisajjā vāti evamādi .

‘‘ Kiriyāviseso ’’ ti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍakaṃ vāti evamādi .

Yadi hi vatthuṃ visaṃvādetvā ‘‘ yaṃ mārehī ’’ ti āṇatto tato aññaṃ māreti ,‘‘ purato paharitvā mārehī ’’ ti vā āṇatto pacchato vā passato vā aññasmiṃ vā padese paharitvā māreti .

Āṇāpakassa natthi kammabandho ;

āṇattasseva kammabandho .

Atha vatthuṃ avisaṃvādetvā yathāṇattiyā māreti , āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āṇattassa ca māraṇakkhaṇeti ubhayesampi kammabandho .

Vatthuvisesena panettha kammaviseso ca āpattiviseso ca hotīti .

Evaṃ tāva vatthumhi saṅketavisaṅketatā veditabbā .

KāleM2.46 pana yo ‘‘ ajja sve ’’ ti aniyametvā ‘‘ pubbaṇhe mārehī ’’ ti āṇattoP2.447 yadā kadāci pubbaṇhe māreti , natthi visaṅketo .

Yo pana ‘‘ ajja pubbaṇhe ’’ ti vutto majjhanhe vā sāyanhe vā sve vā pubbaṇhe māreti .

Visaṅketo hoti , āṇāpakassa natthi kammabandho .

Pubbaṇhe māretuṃ vāyamantassa majjhanhe jātepi eseva nayo .

Etena nayena sabbakālappabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā .

OkāsepiV2.43 yo ‘‘ etaṃ gāme ṭhitaṃ mārehī ’’ ti aniyametvā āṇatto taṃ yattha katthaci māreti , natthi visaṅketo .

Yo pana ‘‘ gāmeyevā ’’ ti niyametvā āṇatto vane māreti , tathā ‘‘ vane ’’ ti āṇatto gāme māreti .

‘‘ Antogehadvāre ’’ ti āṇatto gehamajjhe māreti , visaṅketo .

Etena nayena sabbokāsabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā .

Āvudhepi yo ‘‘ asinā vā usunā vā ’’ ti aniyametvā ‘‘ āvudhena mārehī ’’ ti āṇatto yena kenaci āvudhena māreti , natthi visaṅketo .

Yo pana ‘‘ asinā ’’ ti vutto usunā ,‘‘ iminā vā asinā ’’ ti vutto aññena asinā māreti .

Etasseva vā asissa ‘‘ imāya dhārāya mārehī ’’ ti vutto itarāya vā dhārāya talena vā tuṇḍena vā tharunā vā māreti , visaṅketo .

Etena nayena sabbaāvudhabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā .

Iriyāpathe pana yo ‘‘ etaṃ gacchantaṃ mārehī ’’ ti vadati , āṇatto ca naṃ sace gacchantaṃ māreti , natthi visaṅketo .

‘‘ Gacchantameva mārehī ’’ ti vutto pana sace nisinnaṃ māreti .

‘‘ Nisinnameva vā mārehī ’’ ti vutto gacchantaṃ māreti , visaṅketo hoti .

Etena nayena sabbairiyāpathabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā .

Kiriyāvisesepi yo ‘‘ vijjhitvā mārehī ’’ ti vutto vijjhitvāva māreti , natthi visaṅketo .

Yo pana ‘‘ vijjhitvā mārehī ’’ ti vutto chinditvā māreti , visaṅketo .

Etena nayena sabbakiriyāvisesabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā .

Yo pana liṅgavasena ‘‘ dīghaṃ rassaṃ kāḷaṃ odātaṃ kisaṃ thūlaṃ mārehī ’’ ti aniyametvā āṇāpeti , āṇatto ca yaṃkiñci tādisaṃM2.47 māreti , natthiP2.448 visaṅketo ubhinnaṃ pārājikaṃ .

Atha pana so attānaṃ sandhāya āṇāpeti , āṇatto ca ‘‘ ayameva īdiso ’’ ti āṇāpakameva māreti , āṇāpakassa dukkaṭaṃ , vadhakassa pārājikaṃ .

Āṇāpako attānaṃ sandhāya āṇāpeti , itaro aññaṃ tādisaṃ māreti , āṇāpako muccati , vadhakasseva pārājikaṃ .

Kasmā ?

Okāsassa aniyamitattā .

Sace pana attānaṃ sandhāya āṇāpentopi okāsaṃ niyameti ,‘‘ asukasmiṃ nāma rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā therāsane vā navāsane vā majjhimāsane vā nisinnaṃ evarūpaṃ nāma mārehī ’’ ti .

Tattha ca añño nisinno hoti , sace āṇatto taṃ māreti , neva vadhako muccati na āṇāpako .

Kasmā ?

Okāsassa niyamitattā .

Sace pana niyamitokāsatoV2.44 aññatra māreti , āṇāpako muccatīti ayaṃ nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ suṭṭhu daḷhaṃ katvā vutto .

Tasmā ettha na anādariyaṃ kātabbanti .

Adhiṭṭhāyāti mātikāvasena āṇattikapayogakathā niṭṭhitā .

Idāni ye dūtenāti imassa mātikāpadassa niddesadassanatthaṃ ‘‘ bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetī ’’ tiādayo cattāro vārā vuttā .

Tesu so taṃ maññamānoti so āṇatto yo āṇāpakena ‘‘ itthannāmo ’’ ti akkhāto , taṃ maññamāno tameva jīvitā voropeti , ubhinnaṃ pārājikaṃ .

Taṃ maññamāno aññan ti ‘‘ yaṃ jīvitā voropehī ’’ ti vutto taṃ maññamāno aññaṃ tādisaṃ jīvitā voropeti , mūlaṭṭhassa anāpatti .

Aññaṃ maññamāno tan ti yo āṇāpakena vutto , tassa balavasahāyaṃ samīpe ṭhitaṃ disvā ‘‘ imassa balenāyaṃ gajjati , imaṃ tāva jīvitā voropemī ’’ ti paharanto itarameva parivattitvā tasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ ‘‘ sahāyo ’’ ti maññamāno jīvitā voropeti , ubhinnaṃ pārājikaṃ .

Aññaṃ maññamāno aññan ti purimanayeneva ‘‘ imaṃ tāvassa sahāyaṃ jīvitā voropemī ’’ ti sahāyameva voropeti , tasseva pārājikaṃ .

Dūtaparamparāpadassa niddesavāre itthannāmassa pāvadātiādīsu eko ācariyo tayo buddharakkhitadhammarakkhitasaṅgharakkhitanāmakā antevāsikāM2.48 daṭṭhabbā .

Tattha bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetīti ācariyo kañci puggalaṃP2.449 mārāpetukāmo tamatthaṃ ācikkhitvā buddharakkhitaṃ āṇāpeti .

Itthannāmassa pāvadāti gaccha tvaṃ , buddharakkhita , etamatthaṃ dhammarakkhitassa pāvada .

Itthannāmo itthannāmassa pāvadatūti dhammarakkhitopi saṅgharakkhitassa pāvadatu .

Itthannāmo itthannāmaṃ jīvitā voropetūti evaṃ tayā āṇattena dhammarakkhitena āṇatto saṅgharakkhito itthannāmaṃ puggalaṃ jīvitā voropetu ;

so hi amhesu vīrajātiko paṭibalo imasmiṃ kammeti .

Āpatti dukkaṭassāti evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭaṃ .

So itarassa ārocetīti buddharakkhito dhammarakkhitassa , dhammarakkhito ca saṅgharakkhitassa ‘‘ amhākaṃ ācariyo evaṃ vadati –

‘ itthannāmaṃ kira jīvitā voropehī ’ ti .

Tvaṃ kira amhesu vīrapuriso ’’ ti āroceti ;

evaṃ tesampi dukkaṭaṃ .

Vadhako paṭiggaṇhātīti ‘‘ sādhu voropessāmī ’’ ti saṅgharakkhito sampaṭicchati .

Mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassāti saṅgharakkhitena paṭiggahitamatte ācariyassa thullaccayaṃ .

Mahājano hi tena pāpe niyojitoti .

So tan ti so ce saṅgharakkhito taṃ puggalaṃ jīvitā voropeti , sabbesaṃ catunnampi janānaṃ pārājikaṃ .

Na kevalañcaV2.45 catunnaṃ , etenūpāyena visaṅketaṃ akatvā paramparāya āṇāpentaṃ samaṇasataṃ samaṇasahassaṃ vā hotu sabbesaṃ pārājikameva .

Visakkiyadūtapadaniddese so aññaṃ āṇāpetīti so ācariyena āṇatto buddharakkhito dhammarakkhitaṃ adisvā vā avattukāmo vā hutvā saṅgharakkhitameva upasaṅkamitvā ‘‘ amhākaṃ ācariyo evamāha –

‘ itthannāmaṃ kira jīvitā voropehī ’’ ti visaṅketaṃ karonto āṇāpeti .

Visaṅketakaraṇeneva hi esa ‘‘ visakkiyadūto ’’ ti vuccati .

Āpatti dukkaṭassāti āṇattiyā tāva buddharakkhitassa dukkaṭaṃ .

Paṭiggaṇhāti āpatti dukkaṭassāti saṅgharakkhitena sampaṭicchite mūlaṭṭhassevaP2.450 dukkaṭanti veditabbaṃ .

Evaṃ sante paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyā , sañcaritta paṭiggahaṇamaraṇābhinandanesupi ca āpatti hoti , maraṇapaṭiggahaṇe kathaṃ na siyā tasmā paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭaṃ .

Tenevettha ‘‘ mūlaṭṭhassā ’’ ti na vuttaṃ .

Purimanayepi cetaṃ paṭiggaṇhantassa veditabbameva ;

okāsābhāvena pana na vuttaṃ .

Tasmā yo yoM2.49 paṭiggaṇhāti , tassa tassa tappaccayā āpattiyevāti ayamettha amhākaṃ khanti .

Yathā cettha evaṃ adinnādānepīti .

Sace pana so taṃ jīvitā voropeti , āṇāpakassa ca buddharakkhitassa voropakassa ca saṅgharakkhitassāti ubhinnampi pārājikaṃ .

Mūlaṭṭhassa pana ācariyassa visaṅketattā pārājikena anāpatti .

Dhammarakkhitassa ajānanatāya sabbena sabbaṃ anāpatti .

Buddharakkhito pana dvinnaṃ sotthibhāvaṃ katvā attanā naṭṭhoti .

Gatapaccāgatadūtaniddese – so gantvā puna paccāgacchatīti tassa jīvitā voropetabbassa samīpaṃ gantvā susaṃvihitārakkhattā taṃ jīvitā voropetuṃ asakkonto āgacchati .

Yadā sakkosi tadāti kiṃ ajjeva mārito mārito hoti , gaccha yadā sakkosi , tadā naṃ jīvitā voropehīti .

Āpatti dukkaṭassāti evaṃ puna āṇattiyāpi dukkaṭameva hoti .

Sace pana so avassaṃ jīvitā voropetabbo hoti , atthasādhakacetanā maggānantaraphalasadisā , tasmā ayaṃ āṇattikkhaṇeyeva pārājiko .

Sacepi vadhako saṭṭhivassātikkamena taṃ vadhati , āṇāpako ca antarāva kālaṅkaroti , hīnāya vā āvattati , assamaṇova hutvā kālañca karissati , hīnāya vā āvattissati .

Sace āṇāpako gihikāle mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā sandhāya evaṃ āṇāpetvā pabbajati , tasmiṃ pabbajite āṇatto taṃ māreti , āṇāpako gihikāleyeva mātughātako pitughātako arahantaghātako vā hoti , tasmā nevassa pabbajjāV2.46 , na upasampadā ruhati .

Sacepi māretabbapuggalo āṇattikkhaṇe puthujjano , yadāP2.451 pana naṃ āṇatto māreti tadā arahā hoti , āṇattato vā pahāraṃ labhitvā dukkhamūlikaṃ saddhaṃ nissāya vipassanto arahattaṃ patvā tenevābādhena kālaṃkaroti , āṇāpako āṇattikkhaṇeyeva arahantaghātako .

Vadhako pana sabbattha upakkamakaraṇakkhaṇeyeva pārājikoti .

Idāni ye sabbesuyeva imesu dūtavasena vuttamātikāpadesu saṅketavisaṅketadassanatthaṃ

Vuttā tayo vārā , tesu paṭhamavāre tāva – yasmā taṃ saṇikaṃ vā bhaṇanto tassa vā badhiratāya ‘‘ mā ghātehī ’’ tiM2.50 etaṃ vacanaṃ na sāveti , tasmā mūlaṭṭho na mutto .

Dutiyavāre – sāvitattā mutto .

Tatiyavāre pana tena ca sāvitattā itarena ca ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā oratattā ubhopi muttāti .

Dūtakathā niṭṭhitā .

175. Araho rahosaññīniddesādīsu arahoti sammukhe .

Rahoti parammukhe .

Tattha yo upaṭṭhānakāle veribhikkhumhi bhikkhūhi saddhiṃ āgantvā purato nisinneyeva andhakāradosena tassa āgatabhāvaṃ ajānanto ‘‘ aho vata itthannāmo hato assa , corāpi nāma taṃ na hananti , sappo vā na ḍaṃsati , na satthaṃ vā visaṃ vā āharatī ’’ ti tassa maraṇaṃ abhinandanto īdisāni vacanāni ullapati , ayaṃ araho rahosaññī ullapati nāma .

Sammukheva tasmiṃ parammukhasaññīti attho .

Yo pana taṃ purato nisinnaṃ disvā puna upaṭṭhānaṃ katvā gatehi bhikkhūhi saddhiṃ gatepi tasmiṃ ‘‘ idheva so nisinno ’’ ti saññī hutvā purimanayeneva ullapati , ayaṃ raho arahosaññī ullapati nāma .

Etenevupāyena araho arahosaññī ca raho rahosaññī ca veditabbo .

Catunnampi ca etesaṃ vācāya vācāya dukkaṭanti veditabbaṃ .

IdāniP2.452 maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanāya vibhāgadassanatthaṃ vuttesu pañcasu kāyena saṃvaṇṇanādimātikāniddesesu – kāyena vikāraṃ karotīti yathā so jānāti ‘‘ satthaṃ vā āharitvā visaṃ vā khāditvā rajjuyā vā ubbandhitvā sobbhādīsu vā papatitvā yo marati so kira dhanaṃ vā labhati , yasaṃ vā labhati , saggaṃ vā gacchatīti ayamattho etena vutto ’’ ti tathā hatthamuddādīhi dasseti .

Vācāya bhaṇatīti tamevatthaṃ vākyabhedaṃ katvā bhaṇati .

Tatiyavāro ubhayavasena vutto .

Sabbattha saṃvaṇṇanāya payoge payoge dukkaṭaṃ .

Tassa dukkhuppattiyaṃ saṃvaṇṇakassaV2.47 thullaccayaṃ .

Yaṃ uddissa saṃvaṇṇanā katā , tasmiṃ mate saṃvaṇṇanakkhaṇeyeva saṃvaṇṇakassa pārājikaṃ .

So taṃ na jānāti añño ñatvā ‘‘ laddho vata me sukhuppattiupāyo ’’ ti tāya saṃvaṇṇanāya marati , anāpatti .

Dvinnaṃ uddissa saṃvaṇṇanāya katāya eko ñatvā marati , pārājikaṃ .

Dvepi maranti , pārājikañca akusalarāsi ca .

Esa nayo sambahulesu .

AnuddissaM2.51 maraṇaṃ saṃvaṇṇento āhiṇḍati , yo yo taṃ saṃvaṇṇanaṃ ñatvā marati , sabbo tena mārito hoti .

Dūtena saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ asukaṃ nāma gehaṃ vā gāmaṃ vā gantvā itthannāmassa evaṃ maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇehī ’’ ti sāsane ārocitamatte dukkaṭaṃ .

Yassatthāya pahito tassa dukkhuppattiyā mūlaṭṭhassa thullaccayaṃ , maraṇena pārājikaṃ .

Dūto ‘‘ ñāto dāni ayaṃ saggamaggo ’’ ti tassa anārocetvā attano ñātissa vā sālohitassa vā āroceti , tasmiṃ mate visaṅketo hoti , mūlaṭṭho muccati .

Dūto tatheva cintetvā sayaṃ saṃvaṇṇanāya vuttaṃ katvā marati , visaṅketova .

Anuddissa pana sāsane ārocite yattakā dūtassa saṃvaṇṇanāya maranti , tattakā pāṇātipātā .

Sace mātāpitaro maranti , ānantariyampi hoti .

176. Lekhāsaṃvaṇṇanāya – lekhaṃ chindatīti paṇṇe vā potthake vā akkharāni likhati –

‘‘ yo satthaṃ vā āharitvā papāte vā papatitvā aññehi vā aggippavesanaudakappavesanādīhi upāyehiP2.453 marati , so idañcidañca labhatī ’’ ti vā ‘‘ tassa dhammo hotī ’’ ti vāti .

Etthāpi dukkaṭathullaccayā vuttanayeneva veditabbā .

Uddissa likhite pana yaṃ uddissa likhitaṃ tasseva maraṇena pārājikaṃ .

Bahū uddissa likhite yattakā maranti , tattakā pāṇātipātā .

Mātāpitūnaṃ maraṇena ānantariyaṃ .

Anuddissa likhitepi eseva nayo .

‘‘ Bahū marantī ’’ ti vippaṭisāre uppanne taṃ potthakaṃ jhāpetvā vā yathā vā akkharāni na paññāyanti tathā katvā muccati .

Sace so parassa potthako hoti , uddissa likhito vā hoti anuddissa likhito vā , gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati .

Sace mūlena kīto hoti , potthakassāmikānaṃ potthakaṃ , yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ , tesaṃ mūlaṃ datvā muccati .

Sace sambahulā ‘‘ maraṇavaṇṇaṃ likhissāmā ’’ ti ekajjhāsayā hutvā eko tālarukkhaṃ ārohitvā paṇṇaṃ chindati , eko āharati , eko potthakaṃ karoti , eko likhati , eko sace kaṇṭakalekhā hoti , masiṃ makkheti , masiṃ makkhetvā taṃ potthakaṃ sajjetvā sabbevaM2.52 sabhāyaṃ vā āpaṇe vā yattha vā pana lekhādassanakotūhalakā bahū sannipatanti , tattha ṭhapenti .

Taṃ vācetvā sacepi eko marati , sabbesaṃ pārājikaṃ .

Sace bahukā maranti , vuttasadisova nayo .

VippaṭisāreV2.48 pana uppanne taṃ potthakaṃ sacepi mañjūsāyaṃ gopenti , añño ca taṃ disvā nīharitvā puna bahūnaṃ dasseti , neva muccanti .

Tiṭṭhatu mañjūsā , sacepi taṃ potthakaṃ nadiyaṃ vā samudde vā khipanti vā dhovanti vā khaṇḍākhaṇḍaṃ vā chindanti , aggimhi vā jhāpenti , yāva saṅghaṭṭitepi duddhote vā dujjhāpite vā patte akkharāni paññāyanti , tāva na muccanti .

Yathā pana akkharāni na paññāyanti tatheva kate muccantīti .

IdāniP2.454 thāvarapayogassa vibhāgadassanatthaṃ vuttesu opātādimātikāniddesesu manussaṃ uddissa opātaṃ khanatīti ‘‘ itthannāmo patitvā marissatī ’’ ti kañci manussaṃ uddisitvā yattha so ekato vicarati , tattha āvāṭaṃ khanati , khanantassa tāva sacepi jātapathaviyā khanati , pāṇātipātassa payogattā payoge payoge dukkaṭaṃ .

Yaṃ uddissa khanati , tassa dukkhuppattiyā thullaccayaṃ , maraṇena pārājikaṃ .

Aññasmiṃ patitvā mate anāpatti .

Sace anuddissa ‘‘ yo koci marissatī ’’ ti khato hoti , yattakā patitvā maranti , tattakā pāṇātipātā .

Ānantariyavatthūsu ca ānantariyaṃ thullaccayapācittiyavatthūsu thullaccayapācittiyāni .

Bahū tattha cetanā ;

katamāya pārājikaṃ hotīti ?

Mahāaṭṭhakathāyaṃ tāva vuttaṃ –

‘‘ āvāṭaṃ gambhīrato ca āyāmavitthārato ca khanitvā pamāṇe ṭhapetvā tacchetvā puñchitvā paṃsupacchiṃ uddharantassa sanniṭṭhāpikā atthasādhakacetanā maggānantaraphalasadisā .

Sacepi vassasatassa accayena patitvā avassaṃ maraṇakasatto hoti , sanniṭṭhāpakacetanāyameva pārājikan ’’ ti .

Mahāpaccariyaṃ pana saṅkhepaṭṭhakathāyañca –

‘‘ imasmiṃ āvāṭe patitvā marissatīti ekasmimpi kuddālappahāre dinne sace koci tattha pakkhalito patitvā marati , pārājikameva .

Suttantikattherā pana sanniṭṭhāpakacetanaṃ gaṇhantī ’’ ti vuttaṃ .

EkoM2.53 ‘‘ opātaṃ khanitvā asukaṃ nāma ānetvā idha pātetvā mārehī ’’ ti aññaṃ āṇāpeti , so taṃ pātetvā māreti , ubhinnaṃ pārājikaṃ .

Aññaṃ pātetvā māreti , sayaṃ patitvā marati , añño attano dhammatāya patitvā marati , sabbattha visaṅketo hoti , mūlaṭṭho muccati .

‘‘ Asuko asukaṃ ānetvā idha māressatī ’’ ti khatepi eseva nayo .

Maritukāmā idha marissantīti khanati , ekassa maraṇe pārājikaṃ .

Bahunnaṃ maraṇe akusalarāsiP2.455 , mātāpitūnaṃ maraṇe ānantariyaṃ , thullaccayapācittiyavatthūsu thullaccayapācittiyāni .

‘‘ Ye keci māretukāmā , te idha pātetvā māressantī ’’ ti khanati , tattha pātetvā mārentiV2.49 , ekasmiṃ mate pārājikaṃ , bahūsu akusalarāsi , ānantariyādivatthūsu ānantariyādīni .

Idheva arahantāpi saṅgahaṃ gacchanti .

Purimanaye pana ‘‘ tesaṃ maritukāmatāya patanaṃ natthī ’’ ti te na saṅgayhanti .

Dvīsupi nayesu attano dhammatāya patitvā mate visaṅketo .

‘‘ Ye keci attano verike ettha pātetvā māressantī ’’ ti khanati , tattha ca verikā verike pātetvā mārenti , ekasmiṃ mārite pārājikaṃ , bahūsu akusalarāsi , mātari vā pitari vā arahante vā verikehi ānetvā tattha mārite ānantariyaṃ .

Attano dhammatāya patitvā matesu visaṅketo .

Yo pana ‘‘ maritukāmā vā amaritukāmā vā māretukāmā vā amāretukāmā vā ye keci ettha patitā vā pātitā vā marissantī ’’ ti sabbathāpi anuddisseva khanati .

Yo yo marati tassa tassa maraṇena yathānurūpaṃ kammañca phusati , āpattiñca āpajjati .

Sace gabbhinī patitvā sagabbhā marati , dve pāṇātipātā .

Gabbhoyeva vinassati , eko .

Gabbho na vinassati , mātā marati , ekoyeva .

Corehi anubaddho patitvā marati , opātakhanakasseva pārājikaṃ .

Corā tattha pātetvā mārenti , pārājikameva .

Tattha patitaṃ bahi nīharitvā mārenti , pārājikameva .

Kasmā ?

Opāte patitappayogena gahitattā .

Opātato nikkhamitvā teneva ābādhena marati , pārājikameva .

Bahūni vassāni atikkamitvā puna kupitena tenevābādhena marati , pārājikameva .

Opāte patanappaccayā uppannarogena gilānasseva añño rogo uppajjati , opātarogo balavataroM2.54 hoti , tena matepi opātakhaṇako na muccati .

Sace pacchā uppannarogo balavā hoti , tena mate muccati .

Ubhohi mate na muccati .

Opāte opapātikamanusso nibbattitvā uttarituṃ asakkonto marati , pārājikameva .

Manussaṃ uddissa khate yakkhādīsu patitvā matesu anāpatti .

YakkhādayoP2.456 uddissa khate manussādīsu marantesupi eseva nayo .

Yakkhādayo uddissa khanantassa pana khananepi tesaṃ dukkhuppattiyampi dukkaṭameva .

Maraṇe vatthuvasena thullaccayaṃ vā pācittiyaṃ vā .

Anuddissa khate opāte yakkharūpena vā petarūpena vā patati , tiracchānarūpena marati , patanarūpaṃ pamāṇaṃ , tasmā thullaccayanti upatissatthero .

Maraṇarūpaṃ pamāṇaṃ , tasmā pācittiyanti phussadevatthero .

Tiracchānarūpena patitvā yakkhapetarūpena matepi eseva nayo .

Opātakhanako opātaṃ aññassa vikkiṇāti vā mudhā vā deti , yo yo patitvā marati , tappaccayā tasseva āpatti ca kammabandho ca .

Yena laddho so niddoso .

Atha sopi ‘‘ evaṃV2.50 patitā uttarituṃ asakkontā nassissanti , suuddharā vā na bhavissantī ’’ ti taṃ opātaṃ gambhīrataraṃ vā uttānataraṃ vā dīghataraṃ vā rassataraṃ vā vitthatataraṃ vā sambādhataraṃ vā karoti , ubhinnampi āpatti ca kammabandho ca .

Bahū marantīti vippaṭisāre uppanne opātaṃ paṃsunā pūreti , sace koci paṃsumhi patitvā marati , pūretvāpi mūlaṭṭho na muccati .

Deve vassante kaddamo hoti , tattha laggitvā matepi .

Rukkho vā patanto vāto vā vassodakaṃ vā paṃsuṃ harati , kandamūlatthaṃ vā pathaviṃ khanantā tattha āvāṭaṃ karonti .

Tattha sace koci laggitvā vā patitvā vā marati , mūlaṭṭho na muccati .

Tasmiṃ pana okāse mahantaṃ taḷākaṃ vā pokkharaṇiṃ vā kāretvā cetiyaṃ vā patiṭṭhāpetvā bodhiṃ vā ropetvā āvāsaṃ vā sakaṭamaggaṃ vā kāretvā muccati .

Yadāpi thiraṃ katvā pūrite opāte rukkhādīnaṃ mūlāni mūlehi saṃsibbitāni hontiP2.457 , jātapathavī jātā , tadāpi muccati .

Sacepi nadī āgantvā opātaṃ harati , evampi muccatīti .

Ayaṃ tāva opātakathā .

Opātasseva pana anulomesu pāsādīsupi yo tāva pāsaṃ oḍḍeti ‘‘ ettha bajjhitvā sattā marissantī ’’ ti avassaṃ bajjhanakasattānaṃ vasenaM2.55 hatthā muttamatte pārājikānantariyathullaccayapācittiyāni veditabbāni .

Uddissa kate yaṃ uddissa oḍḍito , tato aññesaṃ bandhane anāpatti .

Pāse mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabandho .

Sace yena laddho so uggalitaṃ vā pāsaṃ saṇṭhapeti , passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā sammukhe paveseti , thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapeti , daḷhataraṃ vā pāsarajjuṃ bandhati , thirataraṃ vā khāṇukaṃ vā ākoṭeti , ubhopi na muccanti .

Sace vippaṭisāre uppanne pāsaṃ uggalāpetvā gacchati , taṃ disvā puna aññe saṇṭhapenti , baddhā baddhā maranti , mūlaṭṭho na muccati .

Sace pana tena pāsayaṭṭhi sayaṃ akatā hoti , gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati .

Tatthajātakayaṭṭhiṃ chinditvā muccati .

Sayaṃ katayaṭṭhiṃ pana gopentopi na muccati .

Yadi hi taṃ añño gaṇhitvā pāsaṃ saṇṭhapeti , tappaccayā marantesu mūlaṭṭho na muccati .

Sace taṃ jhāpetvā alātaṃ katvā chaḍḍeti , tena alātena pahāraṃ laddhā marantesupi na muccati .

Sabbaso pana jhāpetvā vā nāsetvā vā muccati , pāsarajjumpi aññehi ca vaṭṭitaṃ gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati .

Rajjuke labhitvā sayaṃ vaṭṭitaṃ ubbaṭṭetvā vāke labhitvā vaṭṭitaṃ hīraṃ hīraṃ katvā muccati .

Araññato pana sayaṃ vāke āharitvā vaṭṭitaṃ gopentopi na muccati .

Sabbaso pana jhāpetvā vā nāsetvā vā muccati .

AdūhalaṃV2.51 sajjento catūsu pādesu adūhalamañcaṃ ṭhapetvā pāsāṇe āropeti , payoge payoge dukkaṭaṃ .

Sabbasajjaṃ katvā hatthatoP2.458 muttamatte avassaṃ ajjhottharitabbakasattānaṃ vasena uddissakānuddissakānurūpena pārājikādīni veditabbāni .

Adūhale mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabaddho .

Sace yena laddhaṃ so patitaṃ vā ukkhipati , aññepi pāsāṇe āropetvā garukataraṃ vā karoti , passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā adūhale paveseti , ubhopi na muccanti .

Sacepi vippaṭisāre uppanne adūhalaṃ pātetvā gacchati , taṃ disvā añño saṇṭhapeti , mūlaṭṭho na muccati .

Pāsāṇe pana gahitaṭṭhāne ṭhapetvā adūhalapāde ca pāsayaṭṭhiyaṃ vuttanayena gahitaṭṭhāne vā ṭhapetvā jhāpetvā vā muccati .

Sūlaṃ ropentassāpi sabbasajjaṃ katvā hatthato muttamatte sūlamukhe patitvā avassaṃ maraṇakasattānaṃ vasena uddissānuddissānurūpato pārājikādīniM2.56 veditabbāni .

Sūle mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabaddho .

Sace yena laddhaṃ so ‘‘ ekappahāreneva marissantī ’’ ti tikhiṇataraṃ vā karoti ,‘‘ dukkhaṃ marissantī ’’ ti kuṇṭhataraṃ vā karoti ,‘‘ uccan ’’ ti sallakkhetvā nīcataraṃ vā ‘‘ nīcan ’’ ti sallakkhetvā uccataraṃ vā puna ropeti , vaṅkaṃ vā ujukaṃ atiujukaṃ vā īsakaṃ poṇaṃ karoti , ubhopi na muccanti .

Sace pana ‘‘ aṭṭhāne ṭhitan ’’ ti aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti , taṃ ce māraṇatthāya ādito pabhuti pariyesitvā kataṃ hoti , mūlaṭṭho na muccati .

Apariyesitvā pana katameva labhitvā ropite mūlaṭṭho muccati .

Vippaṭisāre uppanne pāsayaṭṭhiyaṃ vuttanayena gahitaṭṭhāne vā ṭhapetvā jhāpetvā vā muccati .

177. Apassene satthaṃ vāti ettha apassenaṃ nāma niccaparibhogo mañco vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā divāṭṭhāne nisīdantassa apassenakatthambho vā tatthajātakarukkho vā caṅkame apassāya tiṭṭhantassa ālambanarukkho vā ālambanaphalakaṃ vā sabbampetaṃ apassayanīyaṭṭhena apassenaṃP2.459 nāma ;

tasmiṃ apassene yathā apassayantaṃ vijjhati vā chindati vā tathā katvā vāsipharasusattiārakaṇṭakādīnaṃ aññataraṃ satthaṃ ṭhapeti , dukkaṭaṃ .

Dhuvaparibhogaṭṭhāne nirāsaṅkassa nisīdato vā nipajjato vā apassayantassa vā satthasamphassapaccayā dukkhuppattiyā thullaccayaṃ , maraṇena pārājikaṃ .

Taṃ ce aññopi tassa veribhikkhu vihāracārikaṃ caranto disvā ‘‘ imassa maññe maraṇatthāya idaṃ nikhittaṃ , sādhu suṭṭhu maratū ’’ ti abhinandanto gacchati , dukkaṭaṃ .

Sace pana sopi tattha ‘‘ evaṃ kate sukataṃ bhavissatī ’’ ti tikhiṇatarādikaraṇena kiñci kammaṃ karoti , tassāpi pārājikaṃ .

Sace pana ‘‘ aṭṭhāne ṭhitan ’’ ti uddharitvā aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti tadatthameva katvā ṭhapite mūlaṭṭho na muccati .

Pākatikaṃ labhitvā ṭhapitaṃ hoti , muccati .

Taṃ apanetvā aññaṃ tikhiṇataraṃ ṭhapeti mūlaṭṭho muccateva .

Visamakkhanepi yāva maraṇābhinandane dukkaṭaṃ tāva eseva nayo .

Sace pana sopi khuddakaṃ visamaṇḍalanti sallakkhetvā mahantataraṃ vā karotiM2.57 , mahantaṃ vā ‘‘ atirekaṃ hotī ’’ ti khuddakaṃ karoti , tanukaṃ vā bahalaṃ ;

bahalaṃ vā tanukaṃ karoti , agginā tāpetvā heṭṭhā vā upari vā sañcāreti , tassāpi pārājikaṃ .

‘‘ Idaṃ aṭhāne ṭhitan ’’ ti sabbameva tacchetvā puñchitvā aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti , attanā bhesajjāni yojetvā kate mūlaṭṭho na muccatiV2.52 , attanā akate muccati .

Sace pana so ‘‘ idaṃ visaṃ atiparittan ’’ ti aññampi ānetvā pakkhipati , yassa visena marati , tassa pārājikaṃ .

Sace ubhinnampi santakena marati , ubhinnampi pārājikaṃ .

‘‘ Idaṃ visaṃ nibbisan ’’ ti taṃ apanetvā attano visameva ṭhapeti , tasseva pārājikaṃ mūlaṭṭho muccati .

Dubbalaṃ vā karotītiP2.460 mañcapīṭhaṃ aṭaniyā heṭṭhābhāge chinditvā vidalehi vā rajjukehi vā yehi vītaṃ hoti , te vā chinditvā appāvasesameva katvā heṭṭhā āvudhaṃ nikkhipati ‘‘ ettha patitvā marissatī ’’ ti .

Apassenaphalakādīnampi caṅkame ālambanarukkhaphalakapariyosānānaṃ parabhāgaṃ chinditvā heṭṭhā āvudhaṃ nikkhipati , sobbhādīsu mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā ānetvā ṭhapeti , yathā tattha nisinnamatto vā apassitamatto vā patati , sobbhādīsu vā sañcaraṇasetu hoti , taṃ dubbalaṃ karoti ;

evaṃ karontassa karaṇe dukkaṭaṃ .

Itarassa dukkhuppattiyā thullaccayaṃ , maraṇe pārājikaṃ .

Bhikkhuṃ ānetvā sobbhādīnaṃ taṭe ṭhapeti ‘‘ disvā bhayena kampento patitvā marissatī ’’ ti dukkaṭaṃ .

So tattheva patati , dukkhuppattiyā thullaccayaṃ , maraṇe pārājikaṃ .

Sayaṃ vā pāteti , aññena vā pātāpeti , añño avutto vā attano dhammatāya pāteti , amanusso pāteti , vātappahārena patati , attano dhammatāya patatti , sabbattha maraṇe pārājikaṃ .

Kasmā ?

Tassa payogena sobbhāditaṭe ṭhitattā .

Upanikkhipanaṃ nāma samīpe nikkhipanaṃ .

Tattha ‘‘ yo iminā asinā mato so dhanaṃ vā labhatī ’’ tiādinā nayena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇetvā ‘‘ iminā maraṇatthikā marantu , māraṇatthikā mārentū ’’ ti vā vatvā asiṃ upanikkhipati , tassa upanikkhipane dukkaṭaṃ .

Maritukāmo vā tena attānaṃ paharatuM2.58 , māretukāmo vā aññaṃ paharatu , ubhayathāpi parassa dukkhuppattiyāV2.53 upanikkhepakassa thullaccayaṃ , maraṇe pārājikaṃ .

Anuddissa nikkhitte bahūnaṃ maraṇe akusalarāsi .

Pārājikādivatthūsu pārājikādīni .

Vippaṭisāre uppanne asiṃ gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati .

Kiṇitvā gahito hoti , asissāmikānaṃ asiṃ , yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ , tesaṃ mūlaṃ datvā muccati .

Sace lohapiṇḍiṃ vā phālaṃ vā kudālaṃ vā gahetvā asi kārāpito hoti , yaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā kārito , tadeva katvā muccati .

Sace kudālaṃ gahetvāP2.461 kāritaṃ vināsetvā phālaṃ karoti , phālena pahāraṃ labhitvā marantesupi pāṇātipātato na muccati .

Sace pana lohaṃ samuṭṭhāpetvā upanikkhipanatthameva kārito hoti , arena ghaṃsitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā vippakiṇṇe muccati .

Sacepi saṃvaṇṇanāpotthako viya bahūhi ekajjhāsayehi kato hoti , potthake vuttanayeneva kammabandhavinicchayo veditabbo .

Esa nayo sattibheṇḍīsu .

Laguḷe pāsayaṭṭhisadiso vinicchayo .

Tathā pāsāṇe .

Satthe asisadisova .

Visaṃ vāti visaṃ upanikkhipantassa vatthuvasena uddissānuddissānurūpato pārājikādivatthūsu pārājikādīni veditabbāni .

Kiṇitvā ṭhapite purimanayena paṭipākatikaṃ katvā muccati .

Sayaṃ bhesajjehi yojite avisaṃ katvā muccati .

Rajjuyā pāsarajjusadisova vinicchayo .

Bhesajje – yo bhikkhu veribhikkhussa pajjarake vā visabhāgaroge vā uppanne asappāyānipi sappiādīni sappāyānīti maraṇādhippāyo deti , aññaṃ vā kiñci kandamūlaphalaṃ tassa evaṃ bhesajjadāne dukkaṭaṃ .

Parassa dukkhuppattiyaṃ maraṇe ca thullaccayapārājikāni , ānantariyavatthumhi ānantariyanti veditabbaṃ .

178. Rūpūpahāre – upasaṃharatīti paraṃ vā amanāparūpaṃ tassa samīpe ṭhapeti , attanā vā yakkhapetādivesaṃ gahetvā tiṭṭhati , tassa upasaṃhāramatte dukkaṭaṃ .

Parassa taṃ rūpaṃ disvā bhayuppattiyaṃ thullaccayaṃ , maraṇe pārājikaṃ .

Sace pana tadeva rūpaṃ ekaccassa manāpaṃ hoti , alābhakena ca sussitvā marati , visaṅketo .

Manāpiyepi eseva nayo .

Tattha pana visesenaM2.59 itthīnaṃ purisarūpaṃ purisānañca itthirūpaṃ manāpaṃ taṃ alaṅkaritvā upasaṃharati , diṭṭhamattakameva karoti , aticiraṃ passitumpi na deti , itaro alābhakena sussitvā marati , pārājikaṃ .

Sace uttasitvā maratiP2.462 , visaṅketo .

Atha pana uttasitvā vā alābhakena vāti avicāretvā ‘‘ kevalaṃ passitvā marissatī ’’ ti upasaṃharati , uttasitvā vā sussitvā vā mate pārājikameva .

Etenevūpāyena saddūpahārādayopi veditabbā .

Kevalañhettha amanussasaddādayo utrāsajanakā amanāpasaddā , purisānaṃ itthisaddamadhuragandhabbasaddādayo cittassādakarā manāpasaddā .

Himavante visarukkhānaṃ mūlādigandhā kuṇapagandhā ca amanāpagandhā , kāḷānusārīmūlagandhādayo manāpagandhāV2.54 .

Paṭikūlamūlarasādayo amanāparasā , appaṭikūlamūlarasādayo manāparasā .

Visaphassamahākacchuphassādayo amanāpaphoṭṭhabbā , cīnapaṭahaṃsapupphatūlikaphassādayo manāpaphoṭṭhabbāti veditabbā .

Dhammūpahāre – dhammoti desanādhammo veditabbo .

Desanāvasena vā niraye ca sagge ca vipattisampattibhedaṃ dhammārammaṇameva .

Nerayikassāti bhinnasaṃvarassa katapāpassa niraye nibbattanārahassa sattassa pañcavidhabandhanakammakaraṇādinirayakathaṃ katheti .

Taṃ ce sutvā so uttasitvā marati , kathikassa pārājikaṃ .

Sace pana so sutvāpi attano dhammatāya marati , anāpatti .

‘‘ Idaṃ sutvā evarūpaṃ pāpaṃ na karissati oramissati viramissatī ’’ ti nirayakathaṃ katheti , taṃ sutvā itaro uttasitvā marati , anāpatti .

Saggakathan ti devanāṭakādīnaṃ nandanavanādīnañca sampattikathaṃ ;

taṃ sutvā itaro saggādhimutto sīghaṃ taṃ sampattiṃ pāpuṇitukāmo satthāharaṇavisakhādanaāhārupaccheda-assāsapassāsasannirundhanādīhi dukkhaṃ uppādeti , kathikassa thullaccayaṃ , marati pārājikaṃ .

Sace pana so sutvāpi yāvatāyukaṃ ṭhatvā attano dhammatāya marati , anāpattiP2.463 .

‘‘ Imaṃ sutvā puññāni karissatī ’’ ti katheti , taṃ sutvā itaro adhimutto kālaṃkaroti , anāpatti .

179. Ācikkhanāyaṃ – puṭṭho bhaṇatīti ‘‘ bhante kathaṃ mato dhanaṃ vā labhati sagge vā upapajjatī ’’ ti evaṃ pucchito bhaṇati .

Anusāsaniyaṃ – apuṭṭhoti evaṃ apucchito sāmaññeva bhaṇati .

SaṅketakammanimittakammāniM2.60 adinnādānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni .

Evaṃ nānappakārato āpattibhedaṃ dassetvā idāni anāpattibhedaṃ dassento ‘‘ anāpatti asañciccā ’’ tiādimāha .

Tattha asañciccāti ‘‘ iminā upakkamena imaṃ māremī ’’ ti acetetvā .

Evañhi acetetvā katena upakkamena pare matepi anāpatti , vakkhati ca ‘‘ anāpatti bhikkhu asañciccā ’’ ti .

Ajānantassāti ‘‘ iminā ayaṃ marissatī ’’ ti ajānantassa upakkamena pare matepi anāpatti , vakkhati ca visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ ‘‘ anāpatti bhikkhu ajānantassā ’’ ti .

Namaraṇādhippāyassāti maraṇaṃ anicchantassa .

Yena hi upakkamena paro marati , tena upakkamena tasmiṃ māritepi namaraṇādhippāyassa anāpatti .

VakkhatiV2.55 ca ‘‘ anāpatti bhikkhu namaraṇādhippāyassā ’’ ti .

Ummattakā dayo pubbe vuttanayā eva .

Idha pana ādikammikā aññamaññaṃ jīvitā voropitabhikkhū , tesaṃ anāpatti .

Avasesānaṃ maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanakādīnaṃ āpattiyevāti .

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

Samuṭṭhānādīsu – idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ ;

kāyacittato ca vācācittato ca kāyavācācittato ca samuṭṭhāti .

Kiriyaṃ , saññāvimokkhaṃ , sacittakaṃ , lokavajjaṃ , kāyakammaṃ , vacīkammaṃ , akusalacittaṃ , dukkhavedanaṃ .

Sacepi hi sirisayanaṃ ārūḷho rajjasampattisukhaṃ anubhavanto rājā ‘‘ coro deva ānīto ’’ ti vutte ‘‘ gacchatha naṃ mārethā ’’ ti hasamānova bhaṇati , domanassacitteneva bhaṇatīti veditabbo .

SukhavokiṇṇattāP2.464 pana anuppabandhābhāvā ca dujjānametaṃ puthujjanehīti .

Vinītavatthuvaṇṇanā

180. Vinītavatthukathāsu paṭhamavatthusmiṃ – kāruññenāti te bhikkhū tassa mahantaṃ gelaññadukkhaṃ disvā kāruññaṃ uppādetvā ‘‘ sīlavā tvaṃ katakusalo , kasmā mīyamāno bhāyasi , nanu sīlavato saggo nāma maraṇamattapaṭibaddhoyevā ’’ ti evaṃ maraṇatthikāva hutvā maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesuṃ .

Sopi bhikkhu tesaṃ saṃvaṇṇanāyaM2.61 āhārupacchedaṃ katvā antarāva kālamakāsi .

Tasmā āpattiṃ āpannā .

Vohāravasena pana vuttaṃ ‘‘ kāruññena maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesun ’’ ti .

Tasmā idānipi paṇḍitena bhikkhunā gilānassa bhikkhuno evaṃ maraṇavaṇṇo na saṃvaṇṇetabbo .

Sace hi tassa saṃvaṇṇanaṃ sutvā āhārūpacchedādinā upakkamena ekajavanavārāvasesepi āyusmiṃ antarā kālaṃkaroti , imināva mārito hoti .

Iminā pana nayena anusiṭṭhi dātabbā –

‘‘ sīlavato nāma anacchariyā maggaphaluppatti , tasmā vihārādīsu āsattiṃ akatvā buddhagataṃ dhammagataṃ saṅghagataṃ kāyagatañca satiṃ upaṭṭhapetvā manasikāre appamādo kātabbo ’’ ti .

Maraṇavaṇṇe ca saṃvaṇṇitepi yo tāya saṃvaṇṇanāya kañci upakkamaṃ akatvā attano dhammatāya yathāyunā yathānusandhināva marati , tappaccayā saṃvaṇṇako āpattiyā na kāretabboti .

Dutiyavatthusmiṃ – na ca bhikkhave appaṭivekkhitvāti ettha kīdisaṃ āsanaṃ paṭivekkhitabbaṃV2.56 , kīdisaṃ na paṭivekkhitabbaṃ ?

Yaṃ suddhaṃ āsanameva hoti apaccattharaṇakaṃ , yañca āgantvā ṭhitānaṃ passataṃyeva attharīyati , taṃ napaccavekkhitabbaṃP2.465 , nisīdituṃ vaṭṭati .

Yampi manussā sayaṃ hatthena akkamitvā ‘‘ idha bhante nisīdathā ’’ ti denti , tasmimpi vaṭṭati .

Sacepi paṭhamamevāgantvā nisinnā pacchā uddhaṃ vā adho vā saṅkamanti , paccavekkhaṇakiccaṃ natthi .

Yampi tanukena vatthena yathā talaṃ dissati , evaṃ paṭicchannaṃ hoti , tasmimpi paccavekkhaṇakiccaṃ natthi .

Yaṃ pana paṭikacceva pāvārakojavādīhi atthataṃ hoti , taṃ hatthena parāmasitvā sallakkhetvā nisīditabbaṃ .

Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ ghanasāṭakenāpi atthate yasmiṃ vali na paññāyati , taṃ nappaṭivekkhitabbanti vuttaṃ .

Musalavatthusmiṃ – asañciccoti avadhakacetano viraddhapayogo hi so .

Tenāha ‘‘ asañcicco ahan ’’ ti .

Udukkhalavatthu uttānameva .

Vuḍḍhapabbajitavatthūsu paṭhamavatthusmiṃ ‘‘ bhikkhusaṅghassa paṭibandhaṃ mā akāsī ’’ ti paṇāmesi .

Dutiyavatthusmiṃ – saṅghamajjhepi gaṇamajjhepi ‘‘ mahallakattherassa putto ’’ ti vuccamāno tena vacanena aṭṭīyamāno ‘‘ maratu ayan ’’ ti paṇāmesi .

Tatiyavatthusmiṃ – tassa dukkhuppādanena thullaccayaṃ .

181. TatoM2.62 parāni tīṇi vatthūni uttānatthāneva .

Visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ – sārāṇīyadhammapūrako so bhikkhu aggapiṇḍaṃ sabrahmacārīnaṃ datvāva bhuñjati .

Tena vuttaṃ ‘‘ aggakārikaṃ adāsī ’’ ti .

Aggakārikan ti aggakiriyaṃ ;

paṭhamaṃ laddhapiṇḍapātaṃ aggaggaṃ vā paṇītapaṇītaṃ piṇḍapātanti attho .

Yā pana tassa dānasaṅkhātā aggakiriyā , sā na sakkā dātuṃ , piṇḍapātañhi so therāsanatoP2.466 paṭṭhāya adāsi .

Te bhikkhūti te therāsanato paṭṭhāya paribhuttapiṇḍapātā bhikkhū ;

te kira sabbepi kālamakaṃsu .

Sesamettha uttānameva .

Assaddhesu pana micchādiṭṭhikesu kulesu sakkaccaṃ paṇītabhojanaṃ labhitvā anupaparikkhitvā neva attanā paribhuñjitabbaṃ , na paresaṃ dātabbaṃ .

Yampi ābhidosikaṃ bhattaṃ vā khajjakaṃ vā tato labhati , tampi na paribhuñjitabbaṃ .

Apihitavatthumpi hi sappavicchikādīhi adhisayitaṃ chaḍḍanīyadhammaṃ tāni kulāni denti .

Gandhahaliddādimakkhitopi tato piṇḍapāto na gahetabbo .

Sarīre rogaṭṭhānāni puñchitvā ṭhapitabhattampi hi tāni dātabbaṃ maññantīti .

Vīmaṃsanavatthusmiṃ – vīmaṃsamāno dve vīmaṃsati –

‘‘ sakkoti nu kho imaṃ māretuṃ no ’’ ti visaṃ vā vīmaṃsati ,‘‘ mareyya nu kho ayaṃ imaṃ visaṃ khāditvā no ’’ ti puggalaṃ vā .

Ubhayathāpi vīmaṃsādhippāyena dinne maratu vā mā vā thullaccayaṃ .

‘‘ Idaṃ visaṃ etaṃ māretū ’’ ti vāV2.57 ‘‘ idaṃ visaṃ khāditvā ayaṃ maratū ’’ ti vā evaṃ dinne pana sace marati , pārājikaṃ ;

no ce , thullaccayaṃ .

182-3.

Ito parāni tīṇi silāvatthūni tīṇi iṭṭhakavāsigopānasīvatthūni ca uttānatthāneva .

Na kevalañca silādīnaṃyeva vasena ayaṃ āpattānāpattibhedo hoti , daṇḍamuggaranikhādanavemādīnampi vasena hotiyeva , tasmā pāḷiyaṃ anāgatampi āgatanayeneva veditabbaṃ .

Aṭṭakavatthūsu – aṭṭakoti vehāsamañco vuccati ;

yaṃ setakammamālākammalatākammādīnaṃ atthāya bandhanti .

Tattha āvuso atraṭṭhito bandhāhīti maraṇādhippāyo yatra ṭhito patitvā khāṇunā vā bhijjeyya , sobbhapapātādīsu vā mareyyaP2.467 , tādisaṃ ṭhānaṃ sandhāyāha .

Ettha ca koci upariṭhānaṃ niyāmeti ‘‘ ito patitvā marissatī ’’ ti , koci heṭṭhā ṭhānaṃ ‘‘ idha patitvā marissatī ’’ ti , koci ubhayampi ‘‘ ito idha patitvāM2.63 marissatī ’’ ti .

Tatra yo upari niyamitaṭṭhānā apatitvā aññato patati , heṭṭhā niyamitaṭṭhāne vā apatitvā aññattha patati , ubhayaniyāme vā yaṃkiñci ekaṃ virādhetvā patati , tasmiṃ mate visaṅketattā anāpatti .

Vihāracchādanavatthusmimpi eseva nayo .

Anabhirativatthusmiṃ – so kira bhikkhu kāmavitakkādīnaṃ samudācāraṃ disvā nivāretuṃ asakkonto sāsane anabhirato gihibhāvābhimukho jāto .

Tato cintesi –

‘‘ yāva sīlabhedaṃ na pāpuṇāmi tāva marissāmī ’’ ti .

Atha taṃ pabbataṃ abhiruhitvā papāte papatanto aññataraṃ vilīvakāraṃ ottharitvā māresi .

Vilīvakāran ti veṇukāraṃ .

Na ca bhikkhave attānaṃ pātetabban ti na attā pātetabbo .

Vibhattibyattayena panetaṃ vuttaṃ .

Ettha ca na kevalaṃ na pātetabbaṃ , aññenapi yena kenaci upakkamena antamaso āhārupacchedenapi na māretabbo .

Yopi hi gilāno vijjamāne bhesajje ca upaṭṭhākesu ca maritukāmo āhāraṃ upacchindati , dukkaṭameva .

Yassa pana mahāābādho cirānubaddho , bhikkhū upaṭṭhahantā kilamanti jigucchanti ‘‘ kadā nu kho gilānato muccissāmā ’’ ti aṭṭīyanti .

Sace so ‘‘ ayaṃ attabhāvo paṭijaggiyamānopi na tiṭṭhati , bhikkhū ca kilamantī ’’ ti āhāraṃ upacchindati , bhesajjaṃ na sevati vaṭṭati .

Yo pana ‘‘ ayaṃ rogo kharo , āyusaṅkhārā na tiṭṭhanti , ayañca me visesādhigamo hatthappatto viya dissatī ’’ ti upacchindati vaṭṭatiyeva .

Agilānassāpi uppannasaṃvegassa ‘‘ āhārapariyesanaṃ nāma papañco , kammaṭṭhānameva anuyuñjissāmī ’’ ti kammaṭṭhānasīsenaV2.58 upacchindantassa vaṭṭati .

Visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati , na vaṭṭati .

SabhāgānañhiP2.468 lajjībhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭati .

Silāvatthusmiṃ – davāyāti davena hassena ;

khiḍḍāyāti attho .

Silāti pāsāṇo ;

na kevalañca pāsāṇo , aññampi yaṃkiñci dārukhaṇḍaṃ vā iṭṭhakākhaṇḍaṃ vā hatthena vā yantena vā pavijjhituṃ na vaṭṭati .

Cetiyādīnaṃ atthāya pāsāṇādayo hasantā hasantā pavaṭṭentipi khipantipi ukkhipantipi kammasamayoti vaṭṭati .

Aññampi īdisaṃ navakammaṃ vā karontā bhaṇḍakaṃ vā dhovantā rukkhaṃ vā dhovanadaṇḍakaṃ vā ukkhipitvā pavijjhanti , vaṭṭati .

Bhattavissaggakālādīsu kāke vā soṇe vā kaṭṭhaṃ vā kathalaṃ vā khipitvā palāpeti , vaṭṭati .

184. SedanādivatthūniM2.64 sabbāneva uttānatthāni .

Ettha ca ahaṃ kukkuccakoti na gilānupaṭṭhānaṃ na kātabbaṃ , hitakāmatāya sabbaṃ gilānassa balābalañca ruciñca sappāyāsappāyañca upalakkhetvā kātabbaṃ .

185. Jāragabbhinivatthusmiṃ – pavutthapatikāti pavāsaṃ gatapatikā .

Gabbhapātanan ti yena paribhuttena gabbho patati , tādisaṃ bhesajjaṃ .

Dve pajāpatikavatthūni uttānatthāneva .

Gabbhamaddanavatthusmiṃ –

‘‘ madditvā pātehī ’’ ti vutte aññena maddāpetvā pāteti , visaṅketaṃ .

‘‘ Maddāpetvā pātāpehī ’’ ti vuttepi sayaṃ madditvā pāteti , visaṅketameva .

Manussaviggahe pariyāyo nāma natthi .

Tasmā ‘‘ gabbho nāma maddite patatī ’’ ti vutte sā sayaṃ vā maddatu , aññena vā maddāpetvā pātetu , visaṅketo natthi ;

pārājikameva tāpanavatthusmimpi eseva nayo .

Vañjhitthivatthusmiṃ – vañjhitthī nāma yā gabbhaṃ na gaṇhāti .

Gabbhaṃ agaṇhanakaitthī nāma natthi , yassā pana gahitopi gabbho na saṇṭhāti , taṃyeva sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Utusamaye kira sabbitthiyo gabbhaṃ gaṇhanti .

Yā panāyaṃ ‘‘ vañjhā ’’ ti vuccati , tassā kucchiyaṃ nibbattasattānaṃP2.469 akusalavipāko sampāpuṇāti .

Te parittakusalavipākena gahitapaṭisandhikā akusalavipākena adhibhūtā vinassanti .

Abhinavapaṭisandhiyaṃyeva hi kammānubhāvena dvīhākārehi gabbho na saṇṭhāti – vātena vā pāṇakehi vā .

Vāto sosetvā antaradhāpeti , pāṇakā khāditvā .

Tassa pana vātassa pāṇakānaṃ vā paṭighātāya bhesajje kate gabbho saṇṭhaheyya ;

so bhikkhu taṃ akatvā aññaṃ kharabhesajjaṃ adāsi .

Tena sā kālamakāsi .

Bhagavā bhesajjassa kaṭattā dukkaṭaṃ paññāpesi .

DutiyavatthusmimpiV2.59 eseva nayo .

Tasmā āgatāgatassa parajanassa bhesajjaṃ na kātabbaṃ , karonto dukkaṭaṃ āpajjati .

Pañcannaṃ pana sahadhammikānaṃ kātabbaṃ bhikkhussa bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa sāmaṇeriyāti .

Samasīlasaddhāpaññānañhi etesaṃ tīsu sikkhāsu yuttānaṃ bhesajjaṃ akātuṃ na labbhati , karontena ca sace tesaṃ atthi , tesaṃ santakaṃ gahetvā yojetvā dātabbaṃ .

Sace natthi , attano santakaṃ kātabbaṃ .

Sace attanopi natthi , bhikkhācāravattena vā ñātakapavāritaṭṭhānato vā pariyesitabbaṃ .

Alabhantena gilānassa atthāya akataviññattiyāpi āharitvā kātabbaṃ .

AparesampiM2.65 pañcannaṃ kātuṃ vaṭṭati – mātu , pitu , tadupaṭṭhākānaṃ , attano veyyāvaccakarassa , paṇḍupalāsassāti .

Paṇḍupalāso nāma yo pabbajjāpekkho yāva pattacīvaraṃ paṭiyādiyati tāva vihāre vasati .

Tesu sace mātāpitaro issarā honti , na paccāsīsanti , akātuṃ vaṭṭati .

Sace pana rajjepi ṭhitā paccāsīsanti , akātuṃ na vaṭṭati .

Bhesajjaṃ paccāsīsantānaṃ bhesajjaṃ dātabbaṃ , yojetuṃ ajānantānaṃ yojetvā dātabbaṃ .

Sabbesaṃ atthāya sahadhammikesu vuttanayeneva pariyesitabbaṃ .

Sace pana mātaraṃ vihāre ānetvā jaggati , sabbaṃ parikammaṃ anāmasantena kātabbaṃ .

Khādanīyaṃ bhojanīyaṃ sahatthā dātabbaṃ .

Pitā pana yathā sāmaṇero evaṃ sahatthena nhāpanasambāhanādīniP2.470 katvā upaṭṭhātabbo .

Ye ca mātāpitaro upaṭṭhahanti paṭijagganti , tesampi evameva kātabbaṃ .

Veyyāvaccakaro nāma yo vetanaṃ gahetvā araññe dārūni vā chindati , aññaṃ vā kiñci kammaṃ karoti , tassa roge uppanne yāva ñātakā na passanti tāva bhesajjaṃ kātabbaṃ .

Yo pana bhikkhunissitakova hutvā sabbakammāni karoti , tassa bhesajjaṃ kātabbameva .

Paṇḍupalāsepi sāmaṇere viya paṭipajjitabbaṃ .

Aparesampi dasannaṃ kātuṃ vaṭṭati – jeṭṭhabhātu , kaniṭṭhabhātu , jeṭṭhabhaginiyā , kaniṭṭhabhaginiyā , cūḷamātuyā , mahāmātuyā , cūḷapituno , mahāpituno , pitucchāya , mātulassāti .

Tesaṃ pana sabbesampi karontena tesaṃyeva santakaṃ bhesajjaṃ gahetvā kevalaṃ yojetvā dātabbaṃ .

Sace pana nappahonti , yācanti ca ‘‘ detha no , bhante , tumhākaṃ paṭidassāmā ’’ ti tāvakālikaṃ dātabbaṃ .

Sacepi na yācanti ,‘‘ amhākaṃ bhesajjaṃ atthi , tāvakālikaṃ gaṇhathā ’’ ti vatvā vā ‘‘ yadā nesaṃ bhavissati tadā dassantī ’’ ti ābhogaṃ vā katvā dātabbaṃ .

Sace paṭidenti , gahetabbaṃ , no ce denti , na codetabbā .

Ete dasa ñātake ṭhapetvā aññesaṃ na kātabbaṃ .

EtesaṃV2.60 puttaparamparāya pana yāva sattamo kulaparivaṭṭo tāva cattāro paccaye āharāpentassa akataviññatti vā bhesajjaṃ karontassa vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hoti .

Sace bhātujāyā bhaginisāmiko vā gilānā honti , ñātakā ce , tesampi vaṭṭati .

Aññātakā ce , bhātu ca bhaginiyā ca katvā dātabbaṃ ,‘‘ tumhākaṃ jagganaṭṭhāne dethā ’’ ti .

Atha vā tesaṃ puttānaṃ katvā dātabbaṃ ,‘‘ tumhākaṃ mātāpitūnaṃM2.66 dethā ’’ ti .

Etenupāyena sabbapadesupi vinicchayo veditabbo .

Tesaṃ atthāya ca sāmaṇerehi araññato bhesajjaṃ āharāpentena ñātisāmaṇerehi vā āharāpetabbaṃ .

Attano atthāya vā āharāpetvāP2.471 dātabbaṃ .

Tehipi ‘‘ upajjhāyassa āharāmā ’’ ti vattasīsena āharitabbaṃ .

Upajjhāyassa mātāpitaro gilānā vihāraṃ āgacchanti , upajjhāyo ca disāpakkanto hoti , saddhivihārikena upajjhāyassa santakaṃ bhesajjaṃ dātabbaṃ .

No ce atthi , attano bhesajjaṃ upajjhāyassa pariccajitvā dātabbaṃ .

Attanopi asante vuttanayena pariyesitvā upajjhāyassa santakaṃ katvā dātabbaṃ .

Upajjhāyenapi saddhivihārikassa mātāpitūsu evameva paṭipajjitabbaṃ .

Esa nayo ācariyantevāsikesupi .

Aññopi yo āgantuko vā coro vā yuddhaparājito issaro vā ñātakehi pariccatto kapaṇo vā gamiyamanusso vā gilāno hutvā vihāraṃ pavisati , sabbesaṃ apaccāsīsantena bhesajjaṃ kātabbaṃ .

Saddhaṃ kulaṃ hoti catūhi paccayehi upaṭṭhāyakaṃ bhikkhusaṅghassa mātāpituṭṭhāniyaṃ , tatra ce koci gilāno hoti , tassatthāya vissāsena ‘‘ bhesajjaṃ katvā bhante dethā ’’ ti vadanti , neva dātabbaṃ na kātabbaṃ .

Atha pana kappiyaṃ ñatvā evaṃ pucchanti –

‘‘ bhante , asukassa nāma rogassa kiṃ bhesajjaṃ karontī ’’ ti ?

‘‘ Idañcidañca gahetvā karontī ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .

‘‘ Bhante , mayhaṃ mātā gilānā , bhesajjaṃ tāva ācikkhathā ’’ ti evaṃ pucchite pana na ācikkhitabbaṃ .

Aññamaññaṃ pana kathā kātabbā –

‘‘ āvuso , asukassa nāma bhikkhuno imasmiṃ roge kiṃ bhesajjaṃ kariṃsū ’’ ti ?

‘‘ Idañcidañca bhante ’’ ti .

Taṃ sutvā itaro mātu bhesajjaṃ karoti , vaṭṭateva .

Mahāpadumatthero pi kira vasabharañño deviyā roge uppanne ekāya itthiyā āgantvā pucchito ‘‘ na jānāmī ’’ ti avatvā evameva bhikkhūhi saddhiṃ samullapesi .

Taṃ sutvā tassā bhesajjamakaṃsu .

Vūpasante ca roge ticīvarena tīhi ca kahāpaṇasatehi saddhiṃ bhesajjacaṅkoṭakaṃ pūretvāV2.61 āharitvāM2.67 therassa pādamūle ṭhapetvā ‘‘ bhante , pupphapūjaṃ karothā ’’ ti āhaṃsu .

Thero ‘‘ ācariyabhāgo nāmāyan ’’ ti kappiyavasena gāhāpetvā pupphapūjaṃ akāsi .

Evaṃ tāva bhesajje paṭipajjitabbaṃ .

ParitteP2.472 pana ‘‘ gilānassa parittaṃ karotha , bhante ’’ ti vutte na kātabbaṃ ,‘‘ bhaṇathā ’’ ti vutte pana kātabbaṃ .

Sace pissa evaṃ hoti ‘‘ manussā nāma na jānanti , akayiramāne vippaṭisārino bhavissantī ’’ ti kātabbaṃ ;

‘‘ parittodakaṃ parittasuttaṃ katvā dethā ’’ ti vuttena pana tesaṃyeva udakaṃ hatthena cāletvā suttaṃ parimajjetvā dātabbaṃ .

Sace vihārato udakaṃ attano santakaṃ vā suttaṃ deti , dukkaṭaṃ .

Manussā udakañca suttañca gahetvā nisīditvā ‘‘ parittaṃ bhaṇathā ’’ ti vadanti , kātabbaṃ .

No ce jānanti , ācikkhitabbaṃ .

Bhikkhūnaṃ nisinnānaṃ pādesu udakaṃ ākiritvā suttañca ṭhapetvā gacchanti ‘‘ parittaṃ karotha , parittaṃ bhaṇathā ’’ ti na pādā apanetabbā .

Manussā hi vippaṭisārino honti .

Antogāme gilānassatthāya vihāraṃ pesenti ,‘‘ parittaṃ bhaṇantū ’’ ti bhaṇitabbaṃ .

Antogāme rājagehādīsu roge vā upaddave vā uppanne pakkosāpetvā bhaṇāpenti , āṭānāṭiyasuttādīni bhaṇitabbāni .

‘‘ Āgantvā gilānassa sikkhāpadāni dentu , dhammaṃ kathentu .

Rājantepure vā amaccagehe vā āgantvā sikkhāpadāni dentu , dhammaṃ kathentū ’’ ti pesitepi gantvā sikkhāpadāni dātabbāni , dhammo kathetabbo .

‘‘ Matānaṃ parivāratthaṃ āgacchantū ’’ ti pakkosanti , na gantabbaṃ .

Sīvathikadassane asubhadassane ca maraṇassatiṃ paṭilabhissāmīti kammaṭṭhānasīsena gantuṃ vaṭṭati .

Evaṃ paritte paṭipajjitabbaṃ .

Piṇḍapāte pana – anāmaṭṭhapiṇḍapāto kassa dātabbo , kassa na dātabbo ?

Mātāpitunaṃ tāva dātabbo .

Sacepi kahāpaṇagghanako hoti , saddhādeyyavinipātanaṃ natthi .

Mātāpituupaṭṭhākānaṃ veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassātiP2.473 etesampi dātabbo .

Tattha paṇḍupalāsassa thālake pakkhipitvāpi dātuṃ vaṭṭati .

Taṃ ṭhapetvā aññesaṃ āgārikānaṃ mātāpitunampi na vaṭṭati .

Pabbajitaparibhogo hi āgārikānaṃ cetiyaṭṭhāniyo .

Apica anāmaṭṭhapiṇḍapāto nāmesa sampattassa dāmarikacorassāpi issarassāpi dātabbo .

Kasmā ?

Te hi adīyamānepi ‘‘ na dentī ’’ ti āmasitvā dīyamānepi ‘‘ ucchiṭṭhakaṃ dentī ’’ ti kujjhanti .

Kuddhā jīvitāpi voropenti , sāsanassāpi antarāyaṃ karonti .

RajjaṃM2.68 patthayamānassa vicarato coranāgassa vatthu cettha kathetabbaṃ .

Evaṃ piṇḍapāte paṭipajjitabbaṃ .

Paṭisanthāro pana kassa kātabbo , kassa na kātabbo ?

Paṭisanthāro nāma vihāraṃ sampattassaV2.62 yassa kassaci āgantukassa vā daliddassa vā corassa vā issarassa vā kātabboyeva .

Kathaṃ ?

Āgantukaṃ tāva khīṇaparibbayaṃ vihāraṃ sampattaṃ disvā pānīyaṃ dātabbaṃ , pādamakkhanatelaṃ dātabbaṃ .

Kāle āgatassa yāgubhattaṃ , vikāle āgatassa sace taṇḍulā atthi ;

taṇḍulā dātabbā .

Avelāyaṃ sampatto ‘‘ gacchāhī ’’ ti na vattabbo .

Sayanaṭṭhānaṃ dātabbaṃ .

Sabbaṃ apaccāsīsanteneva kātabbaṃ .

‘‘ Manussā nāma catupaccayadāyakā evaṃ saṅgahe kayiramāne punappunaṃ pasīditvā upakāraṃ karissantī ’’ ti cittaṃ na uppādetabbaṃ .

Corānaṃ pana saṅghikampi dātabbaṃ .

Paṭisanthārānisaṃsadīpanatthañca coranāgavatthu , bhātarā saddhiṃ jambudīpagatassa mahānāgarañño vatthu , piturājassa rajje catunnaṃ amaccānaṃ vatthu , abhayacoravatthūti evamādīni bahūniP2.474 vatthūni mahāaṭṭhakathāyaṃ vitthārato vuttāni .

Tatrāyaṃ ekavatthudīpanā – sīhaḷadīpe kira abhayo nāma coro pañcasataparivāro ekasmiṃ ṭhāne khandhāvāraṃ bandhitvā samantā tiyojanaṃ ubbāsetvā vasati .

Anurādhapuravāsino kadambanadiṃ na uttaranti , cetiyagirimagge janasañcāro upacchinno .

Athekadivasaṃ coro ‘‘ cetiyagiriṃ vilumpissāmī ’’ ti agamāsi .

Ārāmikā disvā dīghabhāṇakaabhayattherassa ārocesuṃ .

Thero ‘‘ sappiphāṇitādīni atthī ’’ ti pucchi .

‘‘ Atthi , bhante ’’ ti .

‘‘ Corānaṃ detha , taṇḍulā atthī ’’ ti ?

‘‘ Atthi , bhante , saṅghassatthāya āhaṭā taṇḍulā ca pattasākañca goraso cā ’’ ti .

‘‘ Bhattaṃ sampādetvā corānaṃ dethā ’’ ti .

Ārāmikā tathā kariṃsu .

Corā bhattaṃ bhuñjitvā ‘‘ kenāyaṃ paṭisanthāro kato ’’ ti pucchiṃsu .

‘‘ Amhākaṃ ayyena abhayattherenā ’’ ti .

Corā therassa santikaṃ gantvā vanditvā āhaṃsu –

‘‘ mayaṃ saṅghassa ca cetiyassaM2.69 ca santakaṃ acchinditvā gahessāmāti āgatā , tumhākaṃ pana iminā paṭisanthārenamha pasannā , ajja paṭṭhāya vihāre dhammikā rakkhā amhākaṃ āyattā hotu , nāgarā āgantvā dānaṃ dentu , cetiyaṃ vandantū ’’ ti .

Tato paṭṭhāya ca nāgare dānaṃ dātuṃ āgacchante nadītīreyeva paccuggantvā rakkhantā vihāraṃ nenti , vihārepi dānaṃ dentānaṃ rakkhaṃ katvā tiṭṭhanti .

Tepi bhikkhūnaṃ bhuttāvasesaṃ corānaṃ denti .

Gamanakālepi te corā nadītīraṃ pāpetvā nivattanti .

Athekadivasaṃ bhikkhusaṅghe khīyanakakathā uppannā ‘‘ thero issaravatāya saṅghassa santakaṃ corānaṃ adāsī ’’ ti .

Thero sannipātaṃ kārāpetvā āha –

‘‘ corā saṅghassa pakativaṭṭañca cetiyasantakañca acchinditvā gaṇhissāmā ’’ ti āgamiṃsu .

Atha nesaṃ mayā evaṃ na harissantītiV2.63 ettako nāma paṭisanthāro kato , taṃ sabbampi ekato sampiṇḍetvā agghāpetha .

Tena kāraṇena aviluttaṃ bhaṇḍaṃ ekato sampiṇḍetvā agghāpethāti .

Tato sabbampi therena dinnakaṃ cetiyaghare ekaṃ varapotthakacittattharaṇaṃP2.475 na agghati .

Tato āhaṃsu –

‘‘ therena katapaṭisanthāro sukato codetuṃ vā sāretuṃ vā na labbhā , gīvā vā avahāro vā natthī ’’ ti .

Evaṃ mahānisaṃso paṭisanthāroti sallakkhetvā kattabbo paṇḍitena bhikkhunāti .

187. Aṅgulipatodakavatthusmiṃ – uttantoti kilamanto .

Anassāsakoti nirassāso .

Imasmiṃ pana vatthusmiṃ yāya āpattiyā bhavitabbaṃ sā ‘‘ khuddakesu nidiṭṭhā ’’ ti idha na vuttā .

Tadanantare vatthusmiṃ – ottharitvāti akkamitvā .

So kira tehi ākaḍḍhiyamāno patito .

Eko tassa udaraṃ abhiruhitvā nisīdi .

Sesāpi pannarasa janā pathaviyaṃ ajjhottharitvā adūhalapāsāṇā viya migaṃ māresuṃ .

Yasmā pana te kammādhippāyā , na maraṇādhippāyā ;

tasmā pārājikaṃ na vuttaṃ .

Bhūtavejjakavatthusmiṃ – yakkhaṃ māresīti bhūtavijjākapāṭhakā yakkhagahitaṃ mocetukāmā yakkhaṃ āvāhetvā muñcāti vadanti .

No ce muñcati , piṭṭhena vā mattikāya vā rūpaṃ katvā hatthapādādīni chindanti , yaṃ yaṃ tassa chijjati taṃ taṃ yakkhassa chinnameva hoti .

Sīse chinne yakkhopi maratiM2.70 .

Evaṃ sopi māresi ;

tasmā thullaccayaṃ vuttaṃ .

Na kevalañca yakkhameva , yopi hi sakkaṃ devarājaṃ māreyya , sopi thullaccayameva āpajjati .

Vāḷayakkhavatthusmiṃ – vāḷayakkhavihāran ti yasmiṃ vihāre vāḷo caṇḍo yakkho vasati , taṃ vihāraṃ .

Yo hi evarūpaṃ vihāraṃ ajānanto kevalaṃ vasanatthāya peseti , anāpatti .

Yo maraṇādhippāyo peseti , so itarassa maraṇena pārājikaṃ , amaraṇena thullaccayaṃ āpajjati .

Yathā ca vāḷayakkhavihāraṃ ;

evaṃ yattha vāḷasīhabyagghādimigā vā ajagarakaṇhasappādayo dīghajātikā vā vasanti , taṃ vāḷavihāraṃ pesentassāpi āpattānāpattibhedoP2.476 veditabbo .

Ayaṃ pāḷimuttakanayo .

Yathā ca bhikkhuṃ vāḷayakkhavihāraṃ pesentassa ;

evaṃ vāḷayakkhampi bhikkhusantikaṃ pesentassa āpattānāpattibhedo veditabbo .

Eseva nayo vāḷakantārā divatthūsupi .

Kevalañhettha yasmiṃ kantāre vāḷamigā vā dīghajātikā vā atthi , so vāḷakantāro .

Yasmiṃ corā atthi , so corakantāroti evaṃ padatthamattameva nānaṃ .

Manussaviggahapārājikañca nāmetaṃ saṇhaṃ , pariyāyakathāya na muccati ;

tasmā yo vadeyya ‘‘ asukasmiṃ nāma okāse coro nisinnoV2.64 , yo tassa sīsaṃ chinditvā āharati , so rājato sakkāravisesaṃ labhatī ’’ ti .

Tassa cetaṃ vacanaṃ sutvā koci naṃ gantvā māreti , ayaṃ pārājiko hotīti .

188. Taṃ maññamānoti ādīsu so kira bhikkhu attano veribhikkhuṃ māretukāmo cintesi –

‘‘ imaṃ me divā mārentassa na sukaraṃ bhaveyya sotthinā gantuṃ , rattiṃ naṃ māressāmī ’’ ti sallakkhetvā rattiṃ āgamma bahūnaṃ sayitaṭṭhāne taṃ maññamāno tameva jīvitā voropesi .

Aparo taṃ maññamāno aññaṃ , aparo aññaṃ tasseva sahāyaṃ maññamāno taṃ , aparo aññaṃ tasseva sahāyaṃ maññamāno aññaṃ tassa sahāyameva jīvitā voropesi .

Sabbesampi pārājikameva .

Amanussagahitavatthūsu paṭhame vatthusmiṃ ‘‘ yakkhaṃ palāpessāmī ’’ ti pahāraṃ adāsi , itaro ‘‘ na dānāyaṃ virajjhituṃ samattho , māressāmi nan ’’ tiM2.71 .

Ettha ca namaraṇādhippāyassa anāpatti vuttāti .

Na ettakeneva amanussagahitassa pahāro dātabbo , tālapaṇṇaṃ pana parittasuttaṃ vā hatthe vā pāde vā bandhitabbaṃ , ratanasuttādīni parittāni bhaṇitabbāni ,‘‘ mā sīlavantaṃ bhikkhuṃ viheṭhehī ’’ ti dhammakathā kātabbāti .

Saggakathādīni uttānatthāni .

Yañhettha vattabbaṃ taṃ vuttameva .

189. Rukkhacchedanavatthu aṭṭabandhanavatthusadisaṃ .

Ayaṃ pana viseso – yo rukkhena otthatopi na maratiP2.477 , sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chetvā pathaviṃ vā khanitvā nikkhamituṃ , hatthe cassa vāsi vā kuṭhārī vā atthi , tena api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ , na ca rukkho vā chinditabbo , na pathavī vā khaṇitabbā .

Kasmā ?

Evaṃ karonto hi pācittiyaṃ āpajjati , buddhassa āṇaṃ bhañjati , na jīvitapariyantaṃ sīlaṃ karoti .

Tasmā api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ , na ca sīlanti pariggahetvā na evaṃ kātabbaṃ .

Aññassa pana bhikkhuno rukkhaṃ vā chinditvā pathaviṃ vā khanitvā taṃ nīharituṃ vaṭṭati .

Sace udukkhalayantakena rukkhaṃ pavaṭṭetvā nīharitabbo hoti , taṃyeva rukkhaṃ chinditvā udukkhalaṃ gahetabbanti mahāsumatthero āha .

Aññampi chinditvā gahetuṃ vaṭṭatīti mahāpadumatthero .

Sobbhādīsu patitassāpi nisseṇiṃ bandhitvā uttāraṇe eseva nayo .

Attanā bhūtagāmaṃ chinditvā nisseṇī na kātabbā , aññesaṃ katvā uddharituṃ vaṭṭatīti .

190. Dāyālimpanavatthūsu – dāyaṃ ālimpesun ti vane aggiṃ adaṃsu .

Ettha pana uddissānuddissavasena pārājikānantariyathullaccayapācittivatthūnaṃ anurūpato pārājikādīni akusalarāsibhāvoV2.65 ca pubbe vuttanayeneva veditabbo .

‘‘ Allatiṇavanappagumbādayo ḍayhantū ’’ ti ālimpentassa ca pācittiyaṃ .

‘‘ Dabbūpakaraṇāni vinassantū ’’ ti ālimpentassa dukkaṭaṃ .

Khiḍḍādhippāyenāpi dukkaṭanti saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

‘‘ Yaṃkiñci allasukkhaṃ saindriyānindriyaṃ ḍayhatū ’’ ti ālimpentassa vatthuvasena pārājikathullaccayapācittiyadukkaṭāni veditabbāni .

Paṭaggidānaṃ pana parittakaraṇañca bhagavatā anuññātaṃ , tasmā araññe vanakammikehi vā dinnaṃ sayaṃ vā uṭṭhitaṃ aggiṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ tiṇakuṭiyo māM2.72 vinassantū ’’ ti tassa aggino paṭiaggiṃ dātuṃ vaṭṭati , yena saddhiṃ āgacchanto aggi ekato hutvā nirupādāno nibbāti .

ParittampiP2.478 kātuṃ vaṭṭati tiṇakuṭikānaṃ samantā bhūmitacchanaṃ parikhākhaṇanaṃ vā , yathā āgato aggi upādānaṃ alabhitvā nibbāti .

Etañca sabbaṃ uṭṭhiteyeva aggismiṃ kātuṃ vaṭṭati .

Anuṭṭhite anupasampannehi kappiyavohārena kāretabbaṃ .

Udakena pana nibbāpentehi appāṇakameva udakaṃ āsiñcitabbaṃ .

191. Āghātanavatthusmiṃ – yathā ekappahāravacane ;

evaṃ ‘‘ dvīhi pahārehī ’’ ti ādivacanesupi pārājikaṃ veditabbaṃ .

‘‘ Dvīhī ’’ ti vutte ca ekena pahārena māritepi khettameva otiṇṇattā pārājikaṃ , tīhi mārite pana visaṅketaṃ .

Iti yathāparicchede vā paricchedabbhantare vā avisaṅketaṃ , paricchedātikkame pana sabbattha visaṅketaṃ hoti , āṇāpako muccati , vadhakasseva doso .

Yathā ca pahāresu ;

evaṃ purisesupi ‘‘ eko māretū ’’ ti vutte ekeneva mārite pārājikaṃ , dvīhi mārite visaṅketaṃ .

‘‘ Dve mārentū ’’ ti vutte ekena vā dvīhi vā mārite pārājikaṃ , tīhi mārite visaṅketanti veditabbaṃ .

Eko saṅgāme vegena dhāvato purisassa sīsaṃ asinā chindati , asīsakaṃ kabandhaṃ dhāvati , tamañño paharitvā pātesi , kassa pārājikanti vutte upaḍḍhā therā ‘‘ gamanūpacchedakassā ’’ ti āhaṃsu .

Ābhidhammikagodattatthero ‘‘ sīsacchedakassā ’’ ti .

Evarūpānipi vatthūni imassa vatthussa atthadīpane vattabbānīti .

192. Takkavatthusmiṃ – aniyametvā ‘‘ takkaṃ pāyethā ’’ ti vutte yaṃ vā taṃ vā takkaṃ pāyetvā mārite pārājikaṃ .

Niyametvā pana ‘‘ gotakkaṃ mahiṃsatakkaṃ ajikātakkan ’’ ti vā ,‘‘ sītaṃ uṇhaṃ dhūpitaṃ adhūpitan ’’ ti vā vutte yaṃ vuttaṃ , tato aññaṃ pāyetvā mārite visaṅketaṃ .

LoṇasovīrakavatthusmiṃV2.66 – loṇasovīrakaṃ nāma sabbarasābhisaṅkhataṃ ekaṃ bhesajjaṃ .

Taṃ kira karontāP2.479 harītakāmalakavibhītakakasāve sabbadhaññāni sabbaaparaṇṇāni sattannampi dhaññānaṃ odanaṃ kadaliphalādīni sabbaphalāni vettaketakakhajjūrikaḷīrādayo sabbakaḷīre macchamaṃsakhaṇḍāni anekāni ca madhuphāṇitasindhavaloṇanikaṭukādīni bhesajjāni pakkhipitvāM2.73 kumbhimukhaṃ limpitvā ekaṃ vā dve vā tīṇi vā saṃvaccharāni ṭhapenti , taṃ paripaccitvā jamburasavaṇṇaṃ hoti .

Vātakāsakuṭṭhapaṇḍubhagandarādīnaṃ siniddhabhojanaṃ bhuttānañca uttarapānaṃ bhattajīraṇakabhesajjaṃ tādisaṃ natthi .

Taṃ panetaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattampi vaṭṭati , gilānānaṃ pākatikameva , agilānānaṃ pana udakasambhinnaṃ pānaparibhogenāti .

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .