8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā
582. Tena samayenāti rūpiyasikkhāpadaṃ .
Tattha paṭivisoti koṭṭhāso .
583-4.
Jātarūparajatan ti
M2.269 ettha jātarūpanti suvaṇṇassa nāmaṃ .Taṃ pana yasmā tathāgatassa vaṇṇasadisaṃ hoti , tasmā ‘‘ satthuvaṇṇo vuccatī ’’ ti padabhājane vuttaṃ .
Tassattho –
‘‘ yo
V2.243 satthuvaṇṇo lohaviseso , idaṃ jātarūpaṃ nāmā ’’ ti rajataṃ pana ‘‘ saṅkho , silā , pavāla , rajataṃ , jātarūpan ’’ tiādīsu ( pāci .506) rūpiyaṃ vuttaṃ .Idha pana yaṃ kiñci vohāragamanīyaṃ kahāpaṇādi adhippetaṃ .
Tenevassa padabhājane ‘‘ kahāpaṇo lohamāsako ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kahāpaṇoti sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā pākatiko vā .
Lohamāsakoti tambalohādīhi katamāsako .
Dārumāsakoti sāradārunā vā veḷupesikāya vā antamaso tālapaṇṇenāpi rūpaṃ
P3.690 chinditvā katamāsako .Jatumāsakoti lākhāya vā niyyāsena vā rūpaṃ samuṭṭhāpetvā katamāsako .
‘‘ Ye vohāraṃ gacchantī ’’ ti iminā pana padena yo yo yattha yattha janapade yadā yadā vohāraṃ gacchati , antamaso aṭṭhimayopi cammamayopi rukkhaphalabījamayopi samuṭṭhāpitarūpopi asamuṭṭhāpitarūpopi sabbo saṅgahito .
Iccetaṃ sabbampi rajataṃ jātarūpaṃ jātarūpamāsako , vuttappabhedo sabbopi rajatamāsakoti catubbidhaṃ nissaggiyavatthu hoti .
Muttā , maṇi , veḷuriyo , saṅkho , silā , pavāla , lohitaṅko , masāragallaṃ , satta dhaññāni , dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti idaṃ dukkaṭavatthu .
Suttaṃ phālo paṭako kappāso anekappakāraṃ aparaṇṇaṃ sappinavanītatelamadhuphāṇitādibhesajjañca idaṃ kappiyavatthu .
Tattha nissaggiyavatthuṃ attano vā saṅghagaṇapuggalacetiyānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati .
Attano atthāya sampaṭicchato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ hoti , sesānaṃ atthāya dukkaṭaṃ .
Dukkaṭavatthuṃ sabbesampi atthāya sampaṭicchato dukkaṭameva .
Kappiyavatthumhi anāpatti .
Sabbampi nikkhipanatthāya bhaṇḍāgārikasīsena sampaṭicchato upari ratanasikkhāpade āgatavasena pācittiyaṃ .
Uggaṇheyyāti gaṇheyya .
Yasmā pana gaṇhanto āpattiṃ āpajjati , tenassa padabhājane ‘‘ sayaṃ gaṇhāti nissaggiyaṃ pācittiyan ’’ ti vuttaṃ .
Esa nayo sesapadesupi .
Tattha
M2.270 jātarūparajatabhaṇḍesu kahāpaṇamāsakesu ca ekaṃ gaṇhato vā gaṇhāpayato vā ekā āpatti .Sahassaṃ cepi ekato gaṇhāti , gaṇhāpeti , vatthugaṇanāya āpattiyo .
Mahāpaccariyaṃ pana kurundiyañca sithilabaddhāya thavikāya sithilapūrite vā bhājane rūpagaṇanāya āpatti .
Ghanabaddhe pana ghanapūrite vā ekāva āpattīti vuttaṃ .
Upanikkhittasādiyane pana ‘‘ idaṃ ayyassa hotū ’’ ti vutte sacepi cittena sādiyati , gaṇhitukāmo hoti , kāyena vā vācāya vā ‘‘ nayidaṃ kappatī ’’ ti paṭikkhipati , anāpatti .
Kāyavācāhi
V2.244 vā appaṭikkhipitvāpiP3.691 suddhacitto hutvā ‘‘ nayidaṃ amhākaṃ kappatī ’’ ti na sādiyati , anāpattiyeva .Tīsu dvāresu hi yena kenaci paṭikkhittaṃ paṭikkhittameva hoti .
Sace pana kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena adhivāseti , kāyavācāhi kattabbassa paṭikkhepassa akaraṇato akiriyasamuṭṭhānaṃ kāyadvāre ca vacīdvāre ca āpattiṃ āpajjati , manodvāre pana āpatti nāma natthi .
Eko sataṃ vā sahassaṃ vā pādamūle ṭhapeti ‘‘ tuyhidaṃ hotū ’’ ti , bhikkhū ‘‘ nayidaṃ kappatī ’’ ti paṭikkhipati , upāsako pariccattaṃ mayā tumhākanti gato , añño tattha āgantvā pucchati –
‘‘ kiṃ , bhante , idan ’’ ti ?
Yaṃ tena attanā ca vuttaṃ , taṃ ācikkhitabbaṃ .
So ce vadati –
‘‘ gopayissāmi , bhante , guttaṭṭhānaṃ dassethā ’’ ti , sattabhūmikampi pāsādaṃ abhiruhitvā ‘‘ idaṃ guttaṭṭhānan ’’ ti ācikkhitabbaṃ ,‘‘ idha nikkhipāhī ’’ ti na vattabbaṃ .
Ettāvatā kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitaṃ hoti .
Dvāraṃ pidahitvā rakkhantena vasitabbaṃ .
Sace kiñci vikkāyikabhaṇḍaṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā āgacchati ,‘‘ idaṃ gahessatha bhante ’’ ti vutte ‘‘ upāsaka atthi amhākaṃ iminā attho , vatthu ca evarūpaṃ nāma saṃvijjati , kappiyakārako natthī ’’ ti vattabbaṃ .
Sace so vadati ,‘‘ ahaṃ kappiyakārako bhavissāmi , dvāraṃ vivaritvā dethā ’’ ti , dvāraṃ vivaritvā ‘‘ imasmiṃ okāse ṭhapitan ’’ ti vattabbaṃ ,‘‘ idaṃ gaṇhā ’’ ti na vattabbaṃ .
Evampi kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hoti , so ce taṃ gahetvā tassa kappiyabhaṇḍaṃ deti , vaṭṭati .
Sace adhikaṃ gaṇhāti ,‘‘ na mayaṃ tava bhaṇḍaṃ gaṇhāma ,‘‘ nikkhamāhī ’’ ti vattabbo .
Saṅghamajjhe nissajjitabban ti ettha yasmā rūpiyaṃ nāma akappiyaṃ ,‘‘ tasmā nissajjitabbaṃ saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā ’’ ti na vuttaṃ .
Yasmā pana taṃ paṭiggahitamattameva na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitaṃ , tasmā upāyena
M2.271 paribhogadassanatthaṃ ‘‘ saṅghamajjhe nissajjitabban ’’ ti vuttaṃ .Kappiyaṃ ācikkhitabbaṃ sappi vāti ‘‘ pabbajitānaṃ sappi vā telaṃ vā vaṭṭati upāsakā ’’ ti evaṃ ācikkhitabbaṃ .
Rūpiyapaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sabbeheva paribhuñjitabban ti
P3.692 sabbehi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ .Rūpiyapaṭiggāhakena bhāgo na gahetabbo .
Aññesaṃ bhikkhūnaṃ vā ārāmikānaṃ vā pattabhāgampi labhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati , antamaso makkaṭādīhi tato haritvā araññe ṭhapitaṃ vā tesaṃ hatthato gaḷitaṃ vā tiracchānagatapariggahitampi paṃsukūlampi na vaṭṭatiyeva , tato
V2.245 āhaṭena phāṇitena senāsanadhūpanampi na vaṭṭati .Sappinā vā telena vā padīpaṃ katvā dīpāloke nipajjituṃ kasiṇaparikammampi kātuṃ , potthakampi vācetuṃ na vaṭṭati .
Telamadhuphāṇitehi pana sarīre vaṇaṃ makkhetuṃ na vaṭṭatiyeva .
Tena vatthunā mañcapīṭhādīni vā gaṇhanti , uposathāgāraṃ vā bhojanasālaṃ vā karonti , paribhuñjituṃ na vaṭṭati .
Chāyāpi gehaparicchedena ṭhitā na vaṭṭati , paricchedātikkantā āgantukattā vaṭṭati .
Taṃ vatthuṃ vissajjetvā katena maggenapi setunāpi nāvāyapi uḷumpenapi gantuṃ na vaṭṭati , tena vatthunā khanāpitāya pokkharaṇiyā ubbhidodakaṃ pātuṃ vā paribhuñjituṃ vā na vaṭṭati .
Anto udake pana asati aññaṃ āgantukaṃ udakaṃ vā vassodakaṃ vā paviṭṭhaṃ vaṭṭati .
Kītāya yena udakena saddhiṃ kītā taṃ āgantukampi na vaṭṭati , taṃ vatthuṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā saṅgho paccaye paribhuñjati , tepi paccayā tassa na vaṭṭanti .
Ārāmo gahito hoti , sopi paribhuñjituṃ na vaṭṭati .
Yadi bhūmipi bījampi akappiyaṃ neva bhūmiṃ na phalaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Sace bhūmiṃyeva kiṇitvā aññāni bījāni ropitāni phalaṃ vaṭṭati , atha bījāni kiṇitvā kappiyabhūmiyaṃ ropitāni , phalaṃ na vaṭṭati , bhūmiyaṃ nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā vaṭṭati .
Sace so chaḍḍetīti yattha katthaci khipati , athāpi na chaḍḍeti , sayaṃ gahetvā gacchati , na vāretabbo .
No ce chaḍḍetīti atha neva gahetvā gacchati , na chaḍḍeti , kiṃ mayhaṃ iminā byāpārenāti yena kāmaṃ pakkamati , tato yathāvuttalakkhaṇo rūpiyachaḍḍako sammannitabbo .
Yo
M2.272 na chandāgatin tiādīsu lobhavasena taṃ vatthuṃ attano vā karonto attānaṃ vā ukkaṃsento chandāgatiṃ nāma gacchatiP3.693 .Dosavasena ‘‘ nevāyaṃ mātikaṃ jānāti , na vinayan ’’ ti paraṃ apasādento dosāgatiṃ nāma gacchati .
Mohavasena muṭṭhapamuṭṭhassatibhāvaṃ āpajjanto mohāgatiṃ nāma gacchati .
Rūpiyapaṭiggāhakassa bhayena chaḍḍetuṃ avisahanto bhayāgatiṃ nāma gacchati .
Evaṃ akaronto na chandāgatiṃ gacchati , na dosāgatiṃ gacchati , na mohāgatiṃ gacchati , na bhayāgatiṃ gacchatīti veditabbo .
585. Animittaṃ katvāti nimittaṃ akatvā , akkhīni nimmīletvā nadiyā vā papāte vā vanagahane vā gūthaṃ viya anapekkhena patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabbanti attho .
Evaṃ jigucchitabbepi rūpiye bhagavā pariyāyena bhikkhūnaṃ paribhogaṃ ācikkhi .
Rūpiyapaṭiggāhakassa pana kenaci pariyāyena tato uppannapaccayaparibhogo na vaṭṭati .
Yathā cāyaṃ etassa na vaṭṭati , evaṃ asantasambhāvanāya vā kuladūsakakammena vā kuhanādīhi vā uppannapaccayā
V2.246 neva tassa na aññassa vaṭṭanti , dhammena samena uppannāpi appaccavekkhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti .Cattāro hi paribhogā – theyyaparibhogo , iṇaparibhogo , dāyajjaparibhogo , sāmiparibhogoti .
Tattha saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo ‘‘ theyyaparibhogo ’’ nāma .
Sīlavato appaccavekkhitaparibhogo ‘‘ iṇaparibhogo ’’ nāma .
Tasmā cīvaraṃ paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ , piṇḍapāto ālope ālope .
Tathā asakkontena purebhattapacchābhattapurimayāmapacchimayāmesu .
Sacassa appaccavekkhatova aruṇo uggacchati , iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati .
Senāsanampi paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ , bhesajjassa paṭiggahaṇepi paribhogepi satipaccayatā vaṭṭati , evaṃ santepi paṭiggahaṇe satiṃ katvā paribhoge akarontasseva āpatti , paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpatti .
Catubbidhā hi suddhi – desanāsuddhi , saṃvarasuddhi , pariyeṭṭhisuddhi , paccavekkhaṇasuddhīti .
Tattha desanāsuddhi nāma pātimokkhasaṃvarasīlaṃ
P3.694 , tañhi desanāya sujjhanatoM2.273 ‘‘ desanāsuddhī ’’ ti vuccati .Saṃvarasuddhi nāma indriyasaṃvarasīlaṃ , tañhi na puna evaṃ karissāmīti cittādhiṭṭhānasaṃvareneva sujjhanato ‘‘ saṃvarasuddhī ’’ ti vuccati .
Pariyeṭṭhisuddhi nāma ājīvapārisuddhisīlaṃ , tañhi anesanaṃ pahāya dhammena samena paccaye uppādentassa pariyesanāya suddhattā ‘‘ pariyeṭṭhisuddhī ’’ ti vuccati .
Paccavekkhaṇasuddhi nāma paccayaparibhogasannissitasīlaṃ , tañhi ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23; a . ni .6.58) nayena vuttena paccavekkhaṇena sujjhanato ‘‘ paccavekkhaṇasuddhī ’’ ti vuccati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpattī ’’ ti .
Sattannaṃ sekkhānaṃ paccayaparibhogo dāyajjaparibhogo nāma , te hi bhagavato puttā , tasmā pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti .
Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti , gihīnaṃ paccaye paribhuñjantīti ?
Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti , tasmā te bhagavato paccaye paribhuñjantīti ( ma . ni .1.29) veditabbaṃ , dhammadāyādasutta ñcettha sādhakaṃ .
Khīṇāsavānaṃ
V2.247 paribhogo sāmiparibhogo nāma , te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantīti .Imesu paribhogesu sāmiparibhogo ca dāyajjaparibhogo ca sabbesampi vaṭṭati .
Iṇaparibhogo na vaṭṭati , theyyaparibhoge kathāyeva natthi .
Aparepi cattāro paribhogā – lajjiparibhogo , alajjiparibhogo , dhammiyaparibhogo , adhammiyaparibhogoti .
Tattha alajjino lajjinā saddhiṃ paribhogo vaṭṭati , āpattiyā na kāretabbo .
Lajjino alajjinā saddhiṃ yāva na jānāti , tāva vaṭṭati .
Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthi , tasmā yadāssa alajjībhāvaṃ jānāti tadā vattabbo ‘‘ tumhe kāyadvāre ca vacīdvāre ca vītikkamaṃ karotha , taṃ appatirūpaṃ mā evamakatthā ’’ ti .
Sace anādiyitvā karotiyeva , yadi tena saddhiṃ paribhogaṃ karoti , sopi alajjīyeva hoti .
Yopi attano bhārabhūtena alajjinā saddhiṃ paribhogaṃ karoti , sopi nivāretabbo .
Sace
P3.695 na oramati , ayampi alajjīyeva hoti .Evaṃ eko alajjī alajjīsatampi karoti .
Alajjino
M2.274 pana alajjināva saddhiṃ paribhoge āpatti nāma natthi .Lajjino lajjinā saddhiṃ paribhogo dvinnaṃ khattiyakumārānaṃ suvaṇṇapātiyaṃ bhojanasadisoti .
Dhammiyādhammiyaparibhogo paccayavasena veditabbo .
Tattha sace puggalopi alajjī piṇḍapātopi adhammiyo , ubho jegucchā .
Puggalo alajjī piṇḍapāto dhammiyo , puggalaṃ jigucchitvā piṇḍapāto na gahetabbo .
Mahāpaccariyaṃ pana dussīlo saṅghato uddesabhattādīni labhitvā saṅghasseva deti , etāni yathādānameva gatattā vaṭṭantīti vuttaṃ .
Puggalo lajjī piṇḍapāto adhammiyo , piṇḍapāto jeguccho na gahetabbo .
Puggalo lajjī , piṇḍapātopi dhammiyo , vaṭṭati .
Apare dve paggahā ;
dve ca paribhogā – lajjipaggaho , alajjipaggaho ;
dhammaparibhogo āmisaparibhogoti .
Tattha alajjino lajjiṃ paggahetuṃ vaṭṭati , na so āpattiyā kāretabbo .
Sace pana lajjī alajjiṃ paggaṇhāti , anumodanāya ajjhesati , dhammakathāya ajjhesati , kulesu upatthambheti
V2.248 .Itaropi ‘‘ amhākaṃ ācariyo īdiso ca īdiso cā ’’ ti tassa parisati vaṇṇaṃ bhāsati , ayaṃ sāsanaṃ osakkāpeti antaradhāpetīti veditabbo .
Dhammaparibhoga-āmisaparibhogesu pana yattha āmisaparibhogo vaṭṭati , tattha dhammaparibhogopi vaṭṭati .
Yo pana koṭiyaṃ ṭhito gantho tassa puggalassa accayena nassissati , taṃ dhammānuggahena uggaṇhituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ .
Tatridaṃ vatthu – mahābhaye kira ekasseva bhikkhuno mahāniddeso paguṇo ahosi .
Atha catunikāyikatissattherassa upajjhāyo mahātipiṭakatthero nāma mahārakkhitattheraṃ āha –
‘‘ āvuso mahārakkhita , etassa santike mahāniddesaṃ gaṇhāhī ’’ ti .
‘‘ Pāpo kirāyaṃ , bhante , na gaṇhāmī ’’ ti .
‘‘ Gaṇhāvuso , ahaṃ te santike nisīdissāmī ’’ ti .
‘‘ Sādhu , bhante , tumhesu nisinnesu gaṇhissāmī ’’ ti paṭṭhapetvā rattindivaṃ nirantaraṃ pariyāpuṇanto
M2.275 osānadivase heṭṭhāmañce itthiṃ disvā ‘‘ bhante , sutaṃyeva me pubbe , sacāhaṃ evaṃ jāneyyaṃ , na īdisassa santike dhammaṃ pariyāpuṇeyyan ’’ ti āha .Tassa pana santike
P3.696 bahū mahātherā uggaṇhitvā mahāniddesaṃ patiṭṭhāpesuṃ . 586. Rūpiye rūpiyasaññīti ettha sabbampi jātarūparajataṃ rūpiyasaṅgahameva gatanti veditabbaṃ .
Rūpiye vematikoti ‘‘ suvaṇṇaṃ nu kho , kharapattaṃ nu kho ’’ tiādinā nayena saṃsayajāto .
Rūpiye arūpiyasaññīti suvaṇṇādīsu kharapattādisaññī .
Apica puññakāmā rājorodhādayo bhattakhajjakagandhapiṇḍādīsu pakkhipitvā hiraññasuvaṇṇaṃ denti , coḷabhikkhāya carantānaṃ dassante baddhakahāpaṇādīhiyeva saddhiṃ coḷakāni denti , bhikkhū bhattādisaññāya vā coḷakasaññāya vā paṭiggaṇhanti , evampi rūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ gaṇhātīti veditabbo .
Paṭiggaṇhantena pana ‘‘ imasmiṃ gehe idaṃ laddhan ’’ ti sallakkhetabbaṃ .
Yena hi assatiyā dinnaṃ hoti , so satiṃ paṭilabhitvā puna āgacchati , athassa vattabbaṃ –
‘‘ tava coḷakaṃ passāhī ’’ ti .
Sesamettha uttānatthameva .
Samuṭṭhānādīsu chasamuṭṭhānaṃ , siyā kiriyaṃ gahaṇena āpajjanato , siyā akiriyaṃ paṭikkhepassa
V2.249 akaraṇato rūpiyaaññavādakaupassutisikkhāpadāni hi tīṇi ekaparicchedāni , nosaññāvimokkhaṃ , acittakaṃ , paṇṇattivajjaṃ , kāyakammavacīkammaṃ , ticittaṃ , tivedananti .Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .