251.‘‘ Yathādhammo ṭhito , tathevā ’’ ti imināpi yathā-saddassa anurūpatthamāha , sādhusamāciṇṇakusaladhammānurūpanti attho .
Paṭisaddassa anatthakataṃ dasseti ‘‘ karosī ’’ ti iminā .
Paṭikammaṃ karosītipi vadanti .
Yathādhammaṃ paṭikaraṇaṃ nāma katāparādhassa khamāpanamevāti āha ‘‘ khamāpesīti vuttaṃ hotī ’’ ti .
‘‘ Paṭiggaṇhāmā ’’ ti etassa adhivāsanaṃ sampaṭicchāmāti atthaṃ dasseti ‘‘ khamāmā ’’ ti iminā .
251. Sadevakena lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti araṇīyato ariyo , tathāgatoti āha ‘‘ ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane ’’ ti .
Vuddhi hesāti ettha ha -kāro padasiliṭṭhatāya āgamo , hi -saddo vā nipātamattaṃ .
Esāti yathādhammaṃ paṭikiriyā , āyatiṃ saṃvarāpajjanā ca .
Tenāha ‘‘ yo accayaṃ … pe … āpajjatī ’’ ti .
Sadevakena lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti araṇīyato upagantabbato tathāgato ariyo nāmāti vuttaṃ ‘‘ buddhassa bhagavato ’’ ti .
Vineti satte etenāti vinayo , sāsanaṃ .
Vaddhati saggamokkhasampatti etāyāti vuddhi .
Katamā pana sā , yā ‘‘ esā ’’ ti niddiṭṭhā vuddhīti codanamapanetuṃ ‘‘ yo accayan ’’ tiādi vuttanti sambandhaṃ dasseti ‘‘ katamā ’’ tiādinā , yā ayaṃ saṃvarāpajjanā , sā ‘‘ esā ’’ ti niddiṭṭhā vuddhi nāmāti attho .
Puggalādhiṭṭhānaṃ karontoti kāmaṃ ‘‘ vuddhi hesā ’’ ti
V1.252 dhammādhiṭṭhānavasena vākyaṃ āraddhaṃ , tathāpi desanaṃP1.370 pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto saṃvaraṃ āpajjatīti āhāti yojanā .
‘‘ Yathādhammaṃ paṭikarotī ’’ ti idaṃ āyatiṃ saṃvarāpajjanāya pubbakiriyādassananti viññāpanatthaṃ ‘‘ yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā ’’ ti vuttaṃ .
Esā hi ācariyānaṃ pakati , yadidaṃ yena kenaci pakārena adhippāyantaraviññāpanaṃ , etapadena pana tassāpi paṭiniddeso sambhavati ‘‘ yathādhammaṃ paṭikarotī ’’ tipi paṭiniddisitabbassa dassanato .
Keci pana ‘‘ yathādhammaṃ paṭikarotī ’ ti idaṃ pubbakiriyāmattasseva dassanaṃ , na paṭiniddisitabbassa .
‘ Āyatiñca saṃvaraṃ āpajjatī ’ ti idaṃ pana paṭiniddisitabbassevāti viññāpanatthaṃ evaṃ vuttan ’’ ti vadanti , tadayuttameva khamāpanassāpi vuddhihetubhāvena ariyūpavāde vuttattā .
Itarathā hi khamāpanābhāvepi āyatiṃ saṃvarāpajjanāya eva ariyūpavādāpagamanaṃ vuttaṃ siyā , na ca pana vuttaṃ , tasmā vuttanayeneva attho veditabboti .Kasmā pana
V2.167 ‘‘ yāyan ’’ tiādinā dhammaniddeso dassito , nanu pāḷiyaṃ ‘‘ yo accayan ’’ tiādinā puggalaniddeso katoti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘ desanaṃ panā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Puggalādhiṭṭhānaṃ karontoti puggalādhiṭṭhānadhammadesanaṃM2.194 karonto .
Puggalādhiṭṭhānāpi hi puggalādhiṭṭhānadhammadesanā , puggalādhiṭṭhānapuggaladesanāti duvidhā hoti .
Ayametthādhippāyo – kiñcāpi ‘‘ vuddhi hesā ’’ tiādinā dhammādhiṭṭhānadesanā āraddhā , tathāpi puna puggalādhiṭṭhānaṃ karontena ‘‘ yo accayan ’’ tiādinā puggalādhiṭṭhānadesanā āraddhā desanāvilāsavasena , veneyyajjhāsayavasena cāti .
Tadubhayavaseneva hi dhammādhiṭṭhānādibhedena catubbidhā desanā . 252. Vacasāyatteti vacasā āyatte .
Vācāpaṭibandhatteti vadanti , taṃ ‘‘ so hī ’’ tiādinā viruddhaṃ viya dissati .
Vacasāyattheti pana vācāpariyosānattheti attho yutto osānakaraṇatthassa sāsaddassa vasena sāyasaddanipphattito yathā ‘‘ dāyo ’’ ti .
Evañhi samatthanavacanampi upapannaṃ hoti .
Gamanāya kataṃ vācāpariyosānaṃ katvā vuttattā tasmiṃyeva atthe vattatīti .
Handa saddañhi codanatthe , vacasaggatthe ca icchanti .
‘‘ Handa dāni bhikkhave āmantayāmī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.218; saṃ . ni .1.186) hi codanatthe ,‘‘ handa dāni apāyāmī ’’ tiādīsu ( jā .2.22.843) vacasaggatthe , vacasaggo ca nāma vācāvissajjanaṃ , tañca vācāpariyosānamevāti daṭṭhabbaṃ .
Dukkarakiccavasena bahukiccatāti āha ‘‘ balavakiccā ’’ ti .
‘‘ Avassaṃ kattabbaṃ kiccaṃ , itaraṃ karaṇīyaṃ .
Paṭhamaṃ vā kattabbaṃ kiccaṃ , pacchā kattabbaṃ karaṇīyaṃ .
Khuddakaṃ vā kiccaṃ , mahantaṃ karaṇīyan ’’ tipi udānaṭṭhakathādīsu ( udā . aṭṭha .15) vuttaṃ .
Yaṃ-taṃ-saddānaṃ niccasambandhattā , gamanakālajānanato , aññakiriyāya ca anupayuttattā ‘‘ tassa kālaṃ tvameva jānāsī ’’ ti vuttaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ tayā ñātaṃ gamanakālaṃ tvameva ñatvā gacchāhī ’’ ti .
Atha vā yathā kattabbakiccaniyojane ‘‘ imaṃ jāna , imaṃ dehi , imaṃ āharā ’’ ti ( pāci .88,93) vuttaṃ , tathā idhāpi tayā ñātaṃ kālaṃ tvameva jānāsi , gamanavasena karohīti gamane niyojetīti dassetuṃ ‘‘ tvameva jānāsī ’’ ti pāṭhaseso vuttoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā ’’ tiādi yathāsamāciṇṇaṃ pakaraṇādhigatamattaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha padakkhiṇan ti pakārato kataṃ dakkhiṇaṃ .
Tenāha ‘‘ tikkhattun ’’ ti .
Dasanakhasamodhānasamujjalan ti dvīsu hatthesu jātānaṃ dasannaṃ nakhānaṃ samodhānena ekībhāvena samujjalantaṃ , tena dvinnaṃ karatalānaṃ samaṭṭhapanaṃ
M2.195 dasseti .
Añjalin ti hatthapuṭaṃ .
Añjati byattiṃ pakāseti etāyāti añjali .
Añju-saddañhi byattiyaṃ , alipaccayañca icchanti saddavidū .
Abhimukhovāti sammukho eva , na bhagavato piṭṭhiṃ dassetvāti attho .
Pañcappatiṭṭhitavandanānayo vutto eva . 253. Imasmiṃyeva attabhāve nippajjanakānaṃ attano kusalamūlānaṃ khaṇanena khato , tesaṃyeva upahananena upahato .
Ubhayenāpi tassa kammāparādhameva vadati .
Patiṭṭhāti sammattaniyāmokkamanaṃ etāyāti
M1.285 patiṭṭhā , tassa upanissayasampadā .
Sā kiriyāparādhena bhinnā vināsitā etenāti bhinnapatiṭṭho , tenāha ‘‘ tathā ’’ tiādi .
253. ImasmiṃyevaV2.168 attabhāve vipaccanakānaṃ attano pubbe katakusalamūlānaṃ khaṇanena khato , tesameva upahananena upahato , padadvayenapi tassa kammāparādhameva dasseti pariyāyavacanattā padadvayassa .
Kusalamūlasaṅkhātapatiṭṭhābhedanena khatūpahatabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ bhinnapatiṭṭho jāto ’’ ti vuttaṃ .
Patiṭṭhā , mūlanti ca atthato ekaṃ .
Patiṭṭhahati sammattaniyāmokkamanaṃ etāyāti hi patiṭṭhā , tassa kusalūpanissayasampadā , sā kiriyāparādhena bhinnā vināsitā etenāti bhinnapatiṭṭho .
Tadeva vitthārento ‘‘ tathā ’’ tiādimāha .
Yathā kusalamūlasaṅkhātā attano patiṭṭhānajātā , tathā anena raññā attanāva attā khato khanitoti yojanā .
Khatoti hi idaṃ idha kammavasena siddhaṃ , pāḷiyaṃ pana kattuvasenāti daṭṭhabbaṃ .
Padadvayassa pariyāyattā ‘‘ upahato ’’ ti idha na vuttaṃ .‘‘ Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī ’’ tiādi ( mahāni .209; cūḷani .74) vacanato rāgadosamohāva idha rajo nāmāti vuttaṃ ‘‘ rāgarajādivirahitan ’’ ti .
Vītasaddassa vigatapariyāyataṃ dasseti ‘‘ vigatattā ’’ ti iminā .
Idāni
M2.196 ‘‘ khatāyaṃ bhikkhave rājā ’’ tiādipāṭhassa suviññeyyamadhippāyaṃ dassento ‘‘ idaṃ vuttaṃ hotī ’’ tiādimāha .
Tattha nābhavissāti sace na abhavissatha , evaṃ satīti attho .
Atīte hi idaṃ kālātipattivacanaṃ , na anāgateti daṭṭhabbaṃ .
Esa nayo sotāpattimaggaṃ patto abhavissāti etthāpi .
Nanu ca maggapāpuṇanavacanaṃ bhavissamānattā anāgatakālikanti ?
Saccaṃ aniyamite , idha pana ‘‘ idhevāsane nisinno ’’ ti niyamitattā atītakālikamevāti veditabbaṃ .
Idañhi bhagavā rañño āsanā vuṭṭhāya acirapakkantasseva avocāti .
Pāpamittasaṃsaggenāti devadattena , devadattaparisāsaṅkhātena ca pāpamittena saṃsaggato .
Assāti sotāpattimaggassa .Dhammesu cakkhun ti catusaccadhammesu tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhu .
Aññesu ṭhānesūti aññesu suttapadesu .
Dhammesu cakkhun ti catusaccadhammesu pavattaṃ tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhuṃ .
Dhammesūti vā heṭṭhimesu tīsu maggadhammesu .
Cakkhun ti sotāpattimaggasaṅkhātaṃ ekaṃ cakkhuṃ , samudāyekadesavasena ādhāratthasamāsoyaṃ , na tu niddhāraṇatthasamāso .
So hi sāsanaganthesu , sakkataganthesu ca sabbattha paṭisiddhoti .
Dhammamayan ti samathavipassanādhammena nibbattaṃ , iminā ‘‘ dhammena nibbattaṃ cakkhu dhammacakkhū ’’ ti atthamāha .
Apica dhammamayan ti sīlāditividhadhammakkhandhoyeva maya -saddassa sakatthe pavattanato , anena ‘‘ dhammoyeva cakkhu dhammacakkhū ’’ ti atthamāha .
Aññesu ṭhānesūti aññesu suttapadesesu , etena yathāpāṭhaṃ tividhatthataṃ dasseti .
Idha pana sotāpattimaggassevetaṃ adhivacanaṃ , tasmimpi anadhigate aññesaṃ vattabbatāyeva abhāvatoti adhippāyo .
‘‘ Evaṃ santepī ’’ tiādinā pāṭhānāruḷhaṃ vacanāvasesaṃ dasseti .
Tasmāti saraṇaṃ
V2.169 gatattā muccissatīti sambandho .
‘‘ Mama ca sāsanamahantatāyā ’’ ti pāṭho yutto , katthaci pana ca -saddo na dissati , tattha so luttaniddiṭṭhoti daṭṭhabbaṃ .
Na kevalaṃ saraṇaṃ gatattāyeva muccissati , atha kho yattha esa pasanno , pasannākārañca karoti , tassa ca tividhassapi sāsanassa uttamatāyāti hi saha samuccayena attho adhippetoti .
‘‘ Yathā nāmā ’’ tiādi dukkarakammavipākato sukarena muccanena upamādassanaṃ .
Kocīti koci puriso .
Kassacīti kassaci purisassa ,‘‘ vadhan ’’ ti ettha bhāvayoge kammatthe sāmivacanaṃ .
Pupphamuṭṭhimattena daṇḍenāti pupphamuṭṭhimattasaṅkhātena dhanadaṇḍena .
Mucceyyāti vadhakammadaṇḍato mucceyya , daṇḍenāti vā nissakkatthe karaṇavacanaṃ ‘‘ sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.232; cūḷava .437) viya , pupphamuṭṭhimattena dhanadaṇḍato , vadhadaṇḍato ca mucceyyāti attho .
Lohakumbhiyan ti lohakumbhinarake .
Tattha hi tadanubhavanakānaṃ sattānaṃ kammabalena lohamayā mahatī kumbhī nibbattā , tasmā taṃ ‘‘ lohakumbhī ’’ ti vuccati .
Uparimatalato adho patanto , heṭṭhimatalato uddhaṃ gacchanto , ubhayathā pana saṭṭhivassasahassāni honti .
Vuttañca –
‘‘ Saṭṭhivassasahassāni , paripuṇṇāni sabbaso ;
Niraye paccamānānaṃ , kadā anto bhavissatī ’’ ti .( pe . va .802; jā .1.4.54);
‘‘ HeṭṭhimatalaṃM2.197 patvā , uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatī ’’ ti vadanto imamatthaṃ dīpeti – yathā aññe seṭṭhiputtādayo aparāparaṃ adho patantā , uddhaṃ gacchantā ca anekāni vassasatasahassāni tattha paccanti , na tathā ayaṃ , ayaṃ pana rājā yathāvuttakāraṇena ekavārameva adho patanto , uddhañca gacchanto saṭṭhivassasahassāniyeva paccitvā muccissatīti .
Ayaṃ pana attho kuto laddhoti anuyogaṃ pariharanto ‘‘ idampi kira bhagavatā vuttamevā ’’ ti āha .
Kira saddo cettha anussavanattho , tena bhagavatā vuttabhāvassa ācariyaparamparato suyyamānataṃ , imassa ca atthassa ācariyaparamparābhatabhāvaṃ dīpeti .
Atha pāḷiyaṃ saṅgītaṃ siyāti codanamapaneti ‘‘ pāḷiyaṃ pana na āruḷhan ’’ ti iminā , pakiṇṇakadesanābhāvena pāḷiyamanāruḷhattā pāṭhabhāvena na saṅgītanti adhippāyo .
Pakiṇṇakadesanā hi pāḷiyamanāruḷhāti aṭṭhakathāsu vuttaṃ .Muccissatīti saṭṭhi vassasahassāni paccitvā lohakumbhī narakato muccissati .
Yadi anantare attabhāve narake paccati , imaṃ pana suttaṃ sutvā rañño ko ānisaṃso laddhoti āha ‘‘ mahānisaṃso ’’ tiādi .
So pana ānisaṃso niddālābhasīsena vutto tadā kāyikacetasikadukkhāpagamo , tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkārakiriyā , sātisayo pothujjanikasaddhāpaṭilābhoti evaṃpakāro diṭṭhadhammiko , samparāyiko pana aparāparesupi bhavesu aparimāṇo yevāti veditabbo .
Yadi
V2.170 anantare attabhāve narake paccati , evaṃ sati imaṃ desanaṃ sutvā ko rañño ānisaṃso laddhoti kassaci āsaṅkā siyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ codanaṃ uddharitvā pariharituṃ ‘‘ idaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Ayañhī ’’ tiādinā niddālābhādikaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ anekavidhaṃ mahānisaṃsaṃ sarūpato niyametvā dasseti .
Ettha hi ‘‘ ayaṃ … pe … niddaṃ labhatī ’’ ti iminā niddālābhaṃ dasseti , tadā kāyikacetasikadukkhāpagatabhāvañca niddālābhasīsena ,‘‘ tiṇṇaṃ … pe … akāsī ’’ ti iminā tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkārakiriyaṃ ,‘‘ pothujjanikāya … pe … nāhosī ’’ ti iminā sātisayaṃ pothujjanikasaddhāpaṭilābhaṃ dassetīti evamādi diṭṭhadhammiko ,‘‘ anāgate … pe … parinibbāyissatī ’’ ti iminā pana ukkaṃsato samparāyiko dassito , anavasesato pana aparāparesu bhavesu aparimāṇoyeva samparāyiko veditabbo .
Tattha madhurāyāti madhurarasabhūtāya .
Ojavantiyāti madhurarasassāpi sārabhūtāya ojāya ojavatiyā .
Puthujjane bhavā pothujjanikā .Etthāha – yadi rañño kammantarāyābhāve tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissati , kathaṃ anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati .
Atha
P1.371 paccekabuddho hutvā parinibbāyissati , kathaṃ tadā dhammacakkhuṃ uppajjissati , nanu ime sāvakabodhipaccekabodhiupanissayā bhinnanissayāti ?
Nāyaṃ virodho ito parato evassa paccekabodhisambhārānaṃ sambharaṇīyato .
Sāvakabodhiyā bujjhanakasattāpi hi asati tassā samavāye kālantare paccekabodhiyā bujjhissanti katābhinīhārasambhavato .
Apare pana bhaṇanti ‘‘ paccekabodhiyā yevāyaṃ katābhinīhāro .
Katābhinīhārāpi hi tattha niyatiṃ appattā tassa ñāṇassa paripākaṃ anupagatattā satthu sammukhībhāve sāvakabodhiṃ pāpuṇissantīti bhagavā ‘ sacāyaṃ bhikkhave rājā ’ tiādimāha .
Mahābodhisattānameva ca ānantariyaparimutti , na itarabodhisattānaṃ .
Tathā hi paccekabodhiyaṃ niyato samāno devadatto cirakālasambhūtena lokanāthe āghātena garutarāni ānantariyāni pasavi , tasmā kammantarāyenāyaṃ idāni asamavetadassanābhisamayo rājā paccekabodhiniyāmena anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissatī ’’ ti daṭṭhabbaṃ .
Pañca māre visesato jitavāti vijitāvī , parūpadesavirahatā cettha visesabhāvo .
Paccekaṃ abhisambuddhoti paccekabuddho , anācariyako hutvā sāmaññeva sambodhiṃ abhisambuddhoti attho .
Tathā hi ‘‘ paccekabuddhā sayameva bujjhanti , na pare bodhenti , attharasamevaM2.198 paṭivijjhanti , na dhammarasaṃ .
Na hi te lokuttaradhammaṃ paññattiṃ āropetvā desetuṃ sakkonti , mūgena diṭṭhasupino viya , vanacarakena nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṃ dhammābhisamayo hoti , sabbaṃ iddhisamāpattipaṭisambhidāpabhedaṃ pāpuṇantī ’’ ti ( su . ni . aṭṭha .1. khaggavisāṇasuttavaṇṇanā ; apa . aṭṭha .1.90,91) aṭṭhakathāsu vuttaṃ .
Etthāha – yadi rañño kammantarāyābhāve tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissatha , atha kathaṃ anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati .
Yadi ca anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati , atha kathaṃ tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissatha , nanu ime sāvakabodhipaccekabodhiupanissayā bhinnanissayā dvinnaṃ bodhīnaṃ asādhāraṇabhāvato .
Asādhāraṇā hi etā dve yathākkamaṃ pañcaṅgadvayaṅgasampattiyā , abhinīhārasamiddhivasena , pāramīsambharaṇakālavasena , abhisambujjhanavasena cāti ?
Nāyaṃ virodho ito paratoyevassa paccekabodhisambhārānaṃ sambharaṇīyattā .
Sāvakabodhiyā bujjhanakasattāpi hi asati tassā samavāye kālantare paccekabodhiyā bujjhissanti tathābhinīhārassa sambhavatoti .
Apare pana bhaṇanti –
‘‘ paccekabodhiyāyevāyaṃ rājā katābhinīhāro .
Katābhinīhārāpi hi tattha niyatimappattāV2.171 tassa ñāṇassa paripākaṃ anupagatattā satthu sammukhībhāve sāvakabodhiṃ pāpuṇissantīti bhagavā ‘ sacāyaṃ bhikkhave rājā ’ tiādimavoca , mahābodhisattānameva ca ānantariyaparimutti hoti , na itaresaṃ bodhisattānaṃ .
Tathā hi paccekabodhiyaṃ niyato samāno devadatto cirakālasambhūtena lokanāthe āghātena garutarāni ānantariyakammāni pasavi , tasmā kammantarāyena ayaṃ idāni asamavetadassanābhisamayo rājā paccekabodhiniyāmena anāgate vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatī ’’ ti daṭṭhabbaṃ , yuttataramettha vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .Yathāvuttaṃ pāḷimeva saṃvaṇṇanāya nigamavasena dassento ‘‘ idamavocā ’’ tiādimāha .
Tassattho hi heṭṭhā vuttoti .
Apica pāḷiyamanāruḷhampi atthaṃ saṅgahetuṃ ‘‘ idamavocā ’’ tiādinā nigamanaṃ karotīti daṭṭhabbaṃ .
Sāmaññaphalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .
Iti
M2.199 sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṃhiravisāradañāṇacārinā anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatināmatherena mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthappakāsaniyā sāmaññaphalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .