问题
选择版本
(DN) Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā
(DN) Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Saraṇagamanakathā

作者: _System_commentary_ @ Administrator

251.‘‘ Yathādhammo ṭhito , tathevā ’’ ti imināpi yathā-saddassa anurūpatthamāha , sādhusamāciṇṇakusaladhammānurūpanti attho .
Paṭisaddassa anatthakataṃ dasseti ‘‘ karosī ’’ ti iminā . Paṭikammaṃ karosītipi vadanti . Yathādhammaṃ paṭikaraṇaṃ nāma katāparādhassa khamāpanamevāti āha ‘‘ khamāpesīti vuttaṃ hotī ’’ ti .
‘‘ Paṭiggaṇhāmā ’’ ti etassa adhivāsanaṃ sampaṭicchāmāti atthaṃ dasseti ‘‘ khamāmā ’’ ti iminā .
251. Sadevakena lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti araṇīyato ariyo , tathāgatoti āha ‘‘ ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane ’’ ti . Vuddhi hesāti ettha ha -kāro padasiliṭṭhatāya āgamo , hi -saddo vā nipātamattaṃ . Esāti yathādhammaṃ paṭikiriyā , āyatiṃ saṃvarāpajjanā ca . Tenāha ‘‘ yo accayaṃ … pe … āpajjatī ’’ ti . Sadevakena lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti araṇīyato upagantabbato tathāgato ariyo nāmāti vuttaṃ ‘‘ buddhassa bhagavato ’’ ti . Vineti satte etenāti vinayo , sāsanaṃ . Vaddhati saggamokkhasampatti etāyāti vuddhi .
Katamā pana sā , yā ‘‘ esā ’’ ti niddiṭṭhā vuddhīti codanamapanetuṃ ‘‘ yo accayan ’’ tiādi vuttanti sambandhaṃ dasseti ‘‘ katamā ’’ tiādinā , yā ayaṃ saṃvarāpajjanā , sā ‘‘ esā ’’ ti niddiṭṭhā vuddhi nāmāti attho .
Puggalādhiṭṭhānaṃ karontoti kāmaṃ ‘‘ vuddhi hesā ’’ tiV1.252 dhammādhiṭṭhānavasena vākyaṃ āraddhaṃ , tathāpi desanaṃP1.370 pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto saṃvaraṃ āpajjatīti āhāti yojanā . ‘‘ Yathādhammaṃ paṭikarotī ’’ ti idaṃ āyatiṃ saṃvarāpajjanāya pubbakiriyādassananti viññāpanatthaṃ ‘‘ yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā ’’ ti vuttaṃ . Esā hi ācariyānaṃ pakati , yadidaṃ yena kenaci pakārena adhippāyantaraviññāpanaṃ , etapadena pana tassāpi paṭiniddeso sambhavati ‘‘ yathādhammaṃ paṭikarotī ’’ tipi paṭiniddisitabbassa dassanato . Keci pana ‘‘ yathādhammaṃ paṭikarotī ’ ti idaṃ pubbakiriyāmattasseva dassanaṃ , na paṭiniddisitabbassa . ‘ Āyatiñca saṃvaraṃ āpajjatī ’ ti idaṃ pana paṭiniddisitabbassevāti viññāpanatthaṃ evaṃ vuttan ’’ ti vadanti , tadayuttameva khamāpanassāpi vuddhihetubhāvena ariyūpavāde vuttattā . Itarathā hi khamāpanābhāvepi āyatiṃ saṃvarāpajjanāya eva ariyūpavādāpagamanaṃ vuttaṃ siyā , na ca pana vuttaṃ , tasmā vuttanayeneva attho veditabboti .
Kasmā panaV2.167 ‘‘ yāyan ’’ tiādinā dhammaniddeso dassito , nanu pāḷiyaṃ ‘‘ yo accayan ’’ tiādinā puggalaniddeso katoti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘ desanaṃ panā ’’ tiādi āraddhaṃ . Puggalādhiṭṭhānaṃ karontoti puggalādhiṭṭhānadhammadesanaṃM2.194 karonto . Puggalādhiṭṭhānāpi hi puggalādhiṭṭhānadhammadesanā , puggalādhiṭṭhānapuggaladesanāti duvidhā hoti . Ayametthādhippāyo – kiñcāpi ‘‘ vuddhi hesā ’’ tiādinā dhammādhiṭṭhānadesanā āraddhā , tathāpi puna puggalādhiṭṭhānaṃ karontena ‘‘ yo accayan ’’ tiādinā puggalādhiṭṭhānadesanā āraddhā desanāvilāsavasena , veneyyajjhāsayavasena cāti . Tadubhayavaseneva hi dhammādhiṭṭhānādibhedena catubbidhā desanā .
252. Vacasāyatteti vacasā āyatte . Vācāpaṭibandhatteti vadanti , taṃ ‘‘ so hī ’’ tiādinā viruddhaṃ viya dissati . Vacasāyattheti pana vācāpariyosānattheti attho yutto osānakaraṇatthassa sāsaddassa vasena sāyasaddanipphattito yathā ‘‘ dāyo ’’ ti . Evañhi samatthanavacanampi upapannaṃ hoti . Gamanāya kataṃ vācāpariyosānaṃ katvā vuttattā tasmiṃyeva atthe vattatīti .
Handa saddañhi codanatthe , vacasaggatthe ca icchanti . ‘‘ Handa dāni bhikkhave āmantayāmī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.218; saṃ . ni .1.186) hi codanatthe ,‘‘ handa dāni apāyāmī ’’ tiādīsu ( jā .2.22.843) vacasaggatthe , vacasaggo ca nāma vācāvissajjanaṃ , tañca vācāpariyosānamevāti daṭṭhabbaṃ .
Dukkarakiccavasena bahukiccatāti āha ‘‘ balavakiccā ’’ ti .
‘‘ Avassaṃ kattabbaṃ kiccaṃ , itaraṃ karaṇīyaṃ . Paṭhamaṃ vā kattabbaṃ kiccaṃ , pacchā kattabbaṃ karaṇīyaṃ . Khuddakaṃ vā kiccaṃ , mahantaṃ karaṇīyan ’’ tipi udānaṭṭhakathādīsu ( udā . aṭṭha .15) vuttaṃ .
Yaṃ-taṃ-saddānaṃ niccasambandhattā , gamanakālajānanato , aññakiriyāya ca anupayuttattā ‘‘ tassa kālaṃ tvameva jānāsī ’’ ti vuttaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ tayā ñātaṃ gamanakālaṃ tvameva ñatvā gacchāhī ’’ ti . Atha vā yathā kattabbakiccaniyojane ‘‘ imaṃ jāna , imaṃ dehi , imaṃ āharā ’’ ti ( pāci .88,93) vuttaṃ , tathā idhāpi tayā ñātaṃ kālaṃ tvameva jānāsi , gamanavasena karohīti gamane niyojetīti dassetuṃ ‘‘ tvameva jānāsī ’’ ti pāṭhaseso vuttoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā ’’ tiādi yathāsamāciṇṇaṃ pakaraṇādhigatamattaṃ dassetuṃ vuttaṃ . Tattha padakkhiṇan ti pakārato kataṃ dakkhiṇaṃ . Tenāha ‘‘ tikkhattun ’’ ti . Dasanakhasamodhānasamujjalan ti dvīsu hatthesu jātānaṃ dasannaṃ nakhānaṃ samodhānena ekībhāvena samujjalantaṃ , tena dvinnaṃ karatalānaṃ samaṭṭhapanaṃM2.195 dasseti . Añjalin ti hatthapuṭaṃ . Añjati byattiṃ pakāseti etāyāti añjali . Añju-saddañhi byattiyaṃ , alipaccayañca icchanti saddavidū . Abhimukhovāti sammukho eva , na bhagavato piṭṭhiṃ dassetvāti attho . Pañcappatiṭṭhitavandanānayo vutto eva .
253. Imasmiṃyeva attabhāve nippajjanakānaṃ attano kusalamūlānaṃ khaṇanena khato , tesaṃyeva upahananena upahato . Ubhayenāpi tassa kammāparādhameva vadati . Patiṭṭhāti sammattaniyāmokkamanaṃ etāyātiM1.285 patiṭṭhā , tassa upanissayasampadā . Sā kiriyāparādhena bhinnā vināsitā etenāti bhinnapatiṭṭho , tenāha ‘‘ tathā ’’ tiādi . 253. ImasmiṃyevaV2.168 attabhāve vipaccanakānaṃ attano pubbe katakusalamūlānaṃ khaṇanena khato , tesameva upahananena upahato , padadvayenapi tassa kammāparādhameva dasseti pariyāyavacanattā padadvayassa . Kusalamūlasaṅkhātapatiṭṭhābhedanena khatūpahatabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ bhinnapatiṭṭho jāto ’’ ti vuttaṃ . Patiṭṭhā , mūlanti ca atthato ekaṃ . Patiṭṭhahati sammattaniyāmokkamanaṃ etāyāti hi patiṭṭhā , tassa kusalūpanissayasampadā , sā kiriyāparādhena bhinnā vināsitā etenāti bhinnapatiṭṭho . Tadeva vitthārento ‘‘ tathā ’’ tiādimāha . Yathā kusalamūlasaṅkhātā attano patiṭṭhānajātā , tathā anena raññā attanāva attā khato khanitoti yojanā . Khatoti hi idaṃ idha kammavasena siddhaṃ , pāḷiyaṃ pana kattuvasenāti daṭṭhabbaṃ . Padadvayassa pariyāyattā ‘‘ upahato ’’ ti idha na vuttaṃ .
‘‘ Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī ’’ tiādi ( mahāni .209; cūḷani .74) vacanato rāgadosamohāva idha rajo nāmāti vuttaṃ ‘‘ rāgarajādivirahitan ’’ ti . Vītasaddassa vigatapariyāyataṃ dasseti ‘‘ vigatattā ’’ ti iminā .
IdāniM2.196 ‘‘ khatāyaṃ bhikkhave rājā ’’ tiādipāṭhassa suviññeyyamadhippāyaṃ dassento ‘‘ idaṃ vuttaṃ hotī ’’ tiādimāha . Tattha nābhavissāti sace na abhavissatha , evaṃ satīti attho . Atīte hi idaṃ kālātipattivacanaṃ , na anāgateti daṭṭhabbaṃ . Esa nayo sotāpattimaggaṃ patto abhavissāti etthāpi . Nanu ca maggapāpuṇanavacanaṃ bhavissamānattā anāgatakālikanti ? Saccaṃ aniyamite , idha pana ‘‘ idhevāsane nisinno ’’ ti niyamitattā atītakālikamevāti veditabbaṃ . Idañhi bhagavā rañño āsanā vuṭṭhāya acirapakkantasseva avocāti . Pāpamittasaṃsaggenāti devadattena , devadattaparisāsaṅkhātena ca pāpamittena saṃsaggato . Assāti sotāpattimaggassa .
Dhammesu cakkhun ti catusaccadhammesu tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhu . Aññesu ṭhānesūti aññesu suttapadesu . Dhammesu cakkhun ti catusaccadhammesu pavattaṃ tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhuṃ . Dhammesūti vā heṭṭhimesu tīsu maggadhammesu . Cakkhun ti sotāpattimaggasaṅkhātaṃ ekaṃ cakkhuṃ , samudāyekadesavasena ādhāratthasamāsoyaṃ , na tu niddhāraṇatthasamāso . So hi sāsanaganthesu , sakkataganthesu ca sabbattha paṭisiddhoti . Dhammamayan ti samathavipassanādhammena nibbattaṃ , iminā ‘‘ dhammena nibbattaṃ cakkhu dhammacakkhū ’’ ti atthamāha . Apica dhammamayan ti sīlāditividhadhammakkhandhoyeva maya -saddassa sakatthe pavattanato , anena ‘‘ dhammoyeva cakkhu dhammacakkhū ’’ ti atthamāha . Aññesu ṭhānesūti aññesu suttapadesesu , etena yathāpāṭhaṃ tividhatthataṃ dasseti . Idha pana sotāpattimaggassevetaṃ adhivacanaṃ , tasmimpi anadhigate aññesaṃ vattabbatāyeva abhāvatoti adhippāyo .
‘‘ Evaṃ santepī ’’ tiādinā pāṭhānāruḷhaṃ vacanāvasesaṃ dasseti . Tasmāti saraṇaṃV2.169 gatattā muccissatīti sambandho . ‘‘ Mama ca sāsanamahantatāyā ’’ ti pāṭho yutto , katthaci pana ca -saddo na dissati , tattha so luttaniddiṭṭhoti daṭṭhabbaṃ . Na kevalaṃ saraṇaṃ gatattāyeva muccissati , atha kho yattha esa pasanno , pasannākārañca karoti , tassa ca tividhassapi sāsanassa uttamatāyāti hi saha samuccayena attho adhippetoti . ‘‘ Yathā nāmā ’’ tiādi dukkarakammavipākato sukarena muccanena upamādassanaṃ . Kocīti koci puriso . Kassacīti kassaci purisassa ,‘‘ vadhan ’’ ti ettha bhāvayoge kammatthe sāmivacanaṃ . Pupphamuṭṭhimattena daṇḍenāti pupphamuṭṭhimattasaṅkhātena dhanadaṇḍena . Mucceyyāti vadhakammadaṇḍato mucceyya , daṇḍenāti vā nissakkatthe karaṇavacanaṃ ‘‘ sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.232; cūḷava .437) viya , pupphamuṭṭhimattena dhanadaṇḍato , vadhadaṇḍato ca mucceyyāti attho . Lohakumbhiyan ti lohakumbhinarake . Tattha hi tadanubhavanakānaṃ sattānaṃ kammabalena lohamayā mahatī kumbhī nibbattā , tasmā taṃ ‘‘ lohakumbhī ’’ ti vuccati . Uparimatalato adho patanto , heṭṭhimatalato uddhaṃ gacchanto , ubhayathā pana saṭṭhivassasahassāni honti . Vuttañca – ‘‘ Saṭṭhivassasahassāni , paripuṇṇāni sabbaso ; Niraye paccamānānaṃ , kadā anto bhavissatī ’’ ti .( pe . va .802; jā .1.4.54); ‘‘ HeṭṭhimatalaṃM2.197 patvā , uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatī ’’ ti vadanto imamatthaṃ dīpeti – yathā aññe seṭṭhiputtādayo aparāparaṃ adho patantā , uddhaṃ gacchantā ca anekāni vassasatasahassāni tattha paccanti , na tathā ayaṃ , ayaṃ pana rājā yathāvuttakāraṇena ekavārameva adho patanto , uddhañca gacchanto saṭṭhivassasahassāniyeva paccitvā muccissatīti . Ayaṃ pana attho kuto laddhoti anuyogaṃ pariharanto ‘‘ idampi kira bhagavatā vuttamevā ’’ ti āha . Kira saddo cettha anussavanattho , tena bhagavatā vuttabhāvassa ācariyaparamparato suyyamānataṃ , imassa ca atthassa ācariyaparamparābhatabhāvaṃ dīpeti . Atha pāḷiyaṃ saṅgītaṃ siyāti codanamapaneti ‘‘ pāḷiyaṃ pana na āruḷhan ’’ ti iminā , pakiṇṇakadesanābhāvena pāḷiyamanāruḷhattā pāṭhabhāvena na saṅgītanti adhippāyo . Pakiṇṇakadesanā hi pāḷiyamanāruḷhāti aṭṭhakathāsu vuttaṃ .
Muccissatīti saṭṭhi vassasahassāni paccitvā lohakumbhī narakato muccissati . Yadi anantare attabhāve narake paccati , imaṃ pana suttaṃ sutvā rañño ko ānisaṃso laddhoti āha ‘‘ mahānisaṃso ’’ tiādi . So pana ānisaṃso niddālābhasīsena vutto tadā kāyikacetasikadukkhāpagamo , tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkārakiriyā , sātisayo pothujjanikasaddhāpaṭilābhoti evaṃpakāro diṭṭhadhammiko , samparāyiko pana aparāparesupi bhavesu aparimāṇo yevāti veditabbo . YadiV2.170 anantare attabhāve narake paccati , evaṃ sati imaṃ desanaṃ sutvā ko rañño ānisaṃso laddhoti kassaci āsaṅkā siyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ codanaṃ uddharitvā pariharituṃ ‘‘ idaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Ayañhī ’’ tiādinā niddālābhādikaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ anekavidhaṃ mahānisaṃsaṃ sarūpato niyametvā dasseti . Ettha hi ‘‘ ayaṃ … pe … niddaṃ labhatī ’’ ti iminā niddālābhaṃ dasseti , tadā kāyikacetasikadukkhāpagatabhāvañca niddālābhasīsena ,‘‘ tiṇṇaṃ … pe … akāsī ’’ ti iminā tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkārakiriyaṃ ,‘‘ pothujjanikāya … pe … nāhosī ’’ ti iminā sātisayaṃ pothujjanikasaddhāpaṭilābhaṃ dassetīti evamādi diṭṭhadhammiko ,‘‘ anāgate … pe … parinibbāyissatī ’’ ti iminā pana ukkaṃsato samparāyiko dassito , anavasesato pana aparāparesu bhavesu aparimāṇoyeva samparāyiko veditabbo . Tattha madhurāyāti madhurarasabhūtāya . Ojavantiyāti madhurarasassāpi sārabhūtāya ojāya ojavatiyā . Puthujjane bhavā pothujjanikā .
Etthāha – yadi rañño kammantarāyābhāve tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissati , kathaṃ anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati . AthaP1.371 paccekabuddho hutvā parinibbāyissati , kathaṃ tadā dhammacakkhuṃ uppajjissati , nanu ime sāvakabodhipaccekabodhiupanissayā bhinnanissayāti ? Nāyaṃ virodho ito parato evassa paccekabodhisambhārānaṃ sambharaṇīyato . Sāvakabodhiyā bujjhanakasattāpi hi asati tassā samavāye kālantare paccekabodhiyā bujjhissanti katābhinīhārasambhavato . Apare pana bhaṇanti ‘‘ paccekabodhiyā yevāyaṃ katābhinīhāro . Katābhinīhārāpi hi tattha niyatiṃ appattā tassa ñāṇassa paripākaṃ anupagatattā satthu sammukhībhāve sāvakabodhiṃ pāpuṇissantīti bhagavā ‘ sacāyaṃ bhikkhave rājā ’ tiādimāha . Mahābodhisattānameva ca ānantariyaparimutti , na itarabodhisattānaṃ . Tathā hi paccekabodhiyaṃ niyato samāno devadatto cirakālasambhūtena lokanāthe āghātena garutarāni ānantariyāni pasavi , tasmā kammantarāyenāyaṃ idāni asamavetadassanābhisamayo rājā paccekabodhiniyāmena anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissatī ’’ ti daṭṭhabbaṃ . Pañca māre visesato jitavāti vijitāvī , parūpadesavirahatā cettha visesabhāvo . Paccekaṃ abhisambuddhoti paccekabuddho , anācariyako hutvā sāmaññeva sambodhiṃ abhisambuddhoti attho . Tathā hi ‘‘ paccekabuddhā sayameva bujjhanti , na pare bodhenti , attharasamevaM2.198 paṭivijjhanti , na dhammarasaṃ . Na hi te lokuttaradhammaṃ paññattiṃ āropetvā desetuṃ sakkonti , mūgena diṭṭhasupino viya , vanacarakena nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṃ dhammābhisamayo hoti , sabbaṃ iddhisamāpattipaṭisambhidāpabhedaṃ pāpuṇantī ’’ ti ( su . ni . aṭṭha .1. khaggavisāṇasuttavaṇṇanā ; apa . aṭṭha .1.90,91) aṭṭhakathāsu vuttaṃ . Etthāha – yadi rañño kammantarāyābhāve tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissatha , atha kathaṃ anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati . Yadi ca anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati , atha kathaṃ tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissatha , nanu ime sāvakabodhipaccekabodhiupanissayā bhinnanissayā dvinnaṃ bodhīnaṃ asādhāraṇabhāvato . Asādhāraṇā hi etā dve yathākkamaṃ pañcaṅgadvayaṅgasampattiyā , abhinīhārasamiddhivasena , pāramīsambharaṇakālavasena , abhisambujjhanavasena cāti ? Nāyaṃ virodho ito paratoyevassa paccekabodhisambhārānaṃ sambharaṇīyattā . Sāvakabodhiyā bujjhanakasattāpi hi asati tassā samavāye kālantare paccekabodhiyā bujjhissanti tathābhinīhārassa sambhavatoti . Apare pana bhaṇanti – ‘‘ paccekabodhiyāyevāyaṃ rājā katābhinīhāro . Katābhinīhārāpi hi tattha niyatimappattāV2.171 tassa ñāṇassa paripākaṃ anupagatattā satthu sammukhībhāve sāvakabodhiṃ pāpuṇissantīti bhagavā ‘ sacāyaṃ bhikkhave rājā ’ tiādimavoca , mahābodhisattānameva ca ānantariyaparimutti hoti , na itaresaṃ bodhisattānaṃ . Tathā hi paccekabodhiyaṃ niyato samāno devadatto cirakālasambhūtena lokanāthe āghātena garutarāni ānantariyakammāni pasavi , tasmā kammantarāyena ayaṃ idāni asamavetadassanābhisamayo rājā paccekabodhiniyāmena anāgate vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatī ’’ ti daṭṭhabbaṃ , yuttataramettha vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Yathāvuttaṃ pāḷimeva saṃvaṇṇanāya nigamavasena dassento ‘‘ idamavocā ’’ tiādimāha . Tassattho hi heṭṭhā vuttoti . Apica pāḷiyamanāruḷhampi atthaṃ saṅgahetuṃ ‘‘ idamavocā ’’ tiādinā nigamanaṃ karotīti daṭṭhabbaṃ .
Sāmaññaphalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā . ItiM2.199 sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṃhiravisāradañāṇacārinā anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatināmatherena mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthappakāsaniyā sāmaññaphalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .
Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .