Pūraṇakassapavādavaṇṇanā
Pūraṇakassapavādavaṇṇanā
165. Ekaṃ
M1.221 idāhan ti ekāhaṃ .
Idha -saddo cettha nipātamattaṃ , ekāhaṃ samayaṃ ticceva attho .
165. Ekamidāhan ti ettha idan ti nipātamattaṃ , ekaṃ samayamicceva attho .
Sammodeti sammodanaṃ karotīti sammodanīyaṃ .
Anīyasaddo hi bahulā katvatthābhidhāyako yathā ‘‘ niyyānikā ’’ ti ,( dha . sa . suttantadukamātikā 97) sammodanaṃ vā janetīti sammodaniyaṃ taddhitavasena .
Saritabbanti sāraṇīyaṃ , saraṇassa anucchavikanti vā sāraṇiyaṃ , etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ sammodajanakaṃ saritabbayuttakan ’’ ti vuttaṃ , saritabbayuttakanti ca saraṇānucchavikanti attho .Saritabbayuttan ti anussaraṇānucchavikaṃ .
166. Sahatthā karontassāti sahattheneva karontassa .
Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva
V1.196 saṅgahitā .
166. SahatthātiM2.36 sahattheneva , tena suddhakattāraṃ dasseti , āṇattiyāti pana hetukattāraṃ , nissaggiyathāvarādayopi idha sahattha karaṇeneva saṅgahitā .Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni .
Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni .
Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘ daṇḍena uppīḷentassā ’’ ti .
Papañcasūdaniyaṃ ‘‘ tajjentassa vā ’’ ti attho vutto , idha pana tajjanaṃ paribhāsanaṃ daṇḍeneva saṅgahetvā ‘‘ daṇḍena uppīḷentassa ’’ icceva vuttaṃ .
Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘ daṇḍena uppīḷentassā ’’ ti .
Papañcasūdaniyaṃ nāma majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ
V2.32 pana ‘‘ pacato ’’ ti etassa ‘‘ tajjentassa vā ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .3.97) dutiyopi attho vutto , idha pana tajjanaṃ , paribhāsanañca daṇḍena saṅgahetvā ‘‘ daṇḍena uppīḷentassa icceva vuttan ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.166) ācariyena vuttaṃ , adhunā pana potthakesu ‘‘ tajjentassa vā ’’ ti pāṭhopi bahuso dissati .Sokaṃ sayaṃ
P1.286 karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa , sokaṃ vā uppādentassa .
Parehīti attano vacanakarehi .
Sokan ti sokakāraṇaṃ , socanantipi yujjati kāraṇasampādanena phalassapi kattabbato .Sayampi phandatoti parassa vibādhanapayogena sayampi phandato .
Parehīti attano vacanakarehi kammabhūtehi .
‘‘ Atipātāpayato ’’ ti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha ‘‘ hanantassāpi hanāpentassāpī ’’ ti .
Phandatoti ettha parassa phandanavasena suddhakattuttho na labbhati , atha kho attano phandanavasenevāti āha ‘‘ paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato ’’ ti , attanā katena parassa vibādhanapayogena sayampi phandatoti attho .
Kāraṇavasenāti kārāpanavasena .
‘‘ Atipātāpayato ’’ ti padaṃ suddhakattari , hetukattari ca pavattatīti dasseti ‘‘ hanantassāpi hanāpentassāpī ’’ ti iminā .
Gharassa bhitti anto bahi ca sandhitā hutvā ṭhitā gharasandhi .
Sabbatthāti ‘‘ ādiyato ’’ tiādīsu .
Karaṇakāraṇavasenāti sayaṃkāraparaṃkāravasena .
Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo nillopo .
Gharabhittiyā anto ca bahi ca sandhi gharasandhi .
Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko .
Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo vilumpanaṃ nillopoti āha ‘‘ mahāvilopan ’’ ti .
Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho .
Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko .
Tenāha ‘‘ ekamevā ’’ tiādi .
Pāpaṃ na karīyati pubbe asaññato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā , tasmā natthi pāpaṃ .
‘‘ Paripanthe tiṭṭhato ’’ ti ettha acchindanatthameva tiṭṭhatīti ayamattho pakaraṇato siddhoti dasseti ‘‘ āgatāgatānan ’’ tiādinā .
‘‘ Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.166) ayamatthopi ācariyena vutto .
Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe paṭipajjantīti āha ‘‘ sattā pana pāpaṃ karomāti evaṃ saññino hontī ’’ ti .
Karomīti saññāyāti sañcetanikabhāvamāha , tenetaṃ dasseti ‘‘ sañcicca karotopi na karīyati nāma , pageva asañciccā ’’ ti .
Pāpaṃ na karīyatīti pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā pāpaṃ akatameva nāma .
Tenāha ‘‘ natthi pāpan ’’ ti .
Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe pavattantīti attano vāde parehi āropitaṃ dosamapanetukāmo pūraṇo imamatthampi dassetīti āha ‘‘ sattā panā ’’ tiādi .
Saññāmattametaṃ ‘‘ pāpaṃ karontī ’’ ti , pāpaṃ
M2.37 pana natthevāti vuttaṃ hoti .
Evaṃ kirassa hoti – imesaṃ sattānaṃ hiṃsādikiriyā attānaṃ na pāpuṇāti tassa niccatāya nibbikārattā , sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ , tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti .Evaṃ kirassa hoti – imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ , tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti .
Pariyanto vuccati nemi pariyosāne ṭhitattā .
Tena vuttaṃ ācariyena ‘‘ nisitakhuramayaneminā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.166).
Dutiyavikappe cakkapariyosānameva pariyanto , khurena sadiso pariyanto yassāti khurapariyanto .
Khuraggahaṇena cettha khuradhārā gahitā tadavarodhato .
Pāḷiyaṃ cakkenāti cakkākārakatena āvudhavisesena .
Khuranemināti nisitakhuramayaneminā .
Taṃ maṃsakhalakaraṇasaṅkhātaṃ nidānaṃ kāraṇaṃ yassāti tatonidānaṃ ,‘‘ paccattavacanassa toādeso , samāse cassa lopābhāvo ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.21) aṭṭhakathāsu
V2.33 vutto .
‘‘ Paccattatthe nissakkavacanampi yujjatī ’’ ti ( sārattha . ṭī . paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā ) ācariyasāriputtatthero .
‘‘ Kāraṇatthe nipātasamudāyo ’’ tipi akkharacintakā .Gaṅgāya dakkhiṇā disā appatirūpadeso , uttarā disā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘ dakkhiṇañca ’’ tiādi vuttanti āha ‘‘ dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā ’’ tiādi .
Gaṅgāya dakkhiṇadisā appatirūpadeso , uttaradisā pana patirūpadesoti adhippāyena ‘‘ dakkhiṇañce ’’ tiādi vuttaṃ , tañca desadisāpadesena tannivāsino sandhāyāti dassetuṃ ‘‘ dakkhiṇatīre ’’ tiādimāha .
Hananadānakiriyā hi tadāyattā .
Mahāyāgan ti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ .
Mahāyāgan ti mahāvijitarañño yaññasadisampi mahāyāgaṃ .
Uposathakammena vāti uposathakammena ca .
Damasaddo indriyasaṃvarassa , uposathasīlassa ca vācakoti āha ‘‘ indriyadamena uposathakammenā ’’ ti .
Keci pana uposathakammenā ’ ti idaṃ indriyadamassa visesanaṃ , tasmā ‘ uposathakammabhūtena indriyadamenā ’ ti ’’ atthaṃ vadanti , tadayuttameva tadubhayatthavācakattā damasaddassa , atthadvayassa ca visesavuttito .
Adhunā hi katthaci potthake vā-saddo , ca-saddopi dissati .
Dama -saddo hi indriyasaṃvarassa uposathasīlassa ca vācako idhādhippeto .
Sīlasaṃyamenāti tadaññena kāyikavācasikasaṃvarena .
Keci pana ‘‘ uposathakammenāti idaṃ indriyadamanassa visesanaṃ , tasmā ‘ uposathakammabhūtena indriyadamanenā ’’ ti atthaṃ vadanti
P1.287 .
Saccavacanenāti amosavajjena .
Tassa visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato .
Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garutaro , evaṃ puññadhammesu amosavajjo .
Tenāha bhagavā itivuttake –
‘‘ EkadhammaṃM2.38 atītassa , musāvādissa jantuno ;
Vitiṇṇaparalokassa , natthi pāpaṃ akāriyan ’’ ti .( itivu .27);Sīlasaṃyamenāti kāyikavācasikasaṃvarena
M1.222 .
Pavattīti yo karoti , tassa santāne phaluppādapaccayabhāvena uppatti .
Evañhi ‘‘ natthi kammaṃ , natthi kammaphalan ’’ ti akiriyavādassa paripuṇṇatā .
Sati hi kammaphale kammānamakiriyabhāvo kathaṃ bhavissati .Saccavajjenāti saccavācāya , tassā visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato .
Sabbathāpīti ‘‘ karoto ’’ tiādinā vuttena sabbappakārenapi .
Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu , evaṃ puññadhammesu saccavācā .
Tenāha bhagavā ‘‘ ekaṃ dhammaṃ atītassā ’’ tiādi .
Labujan ti likucaṃ .
Pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipati , na raññā puṭṭhaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ byākarotīti adhippāyo .
Idañhi avadhāraṇaṃ vipākapaṭikkhepanivattanatthaṃ .
Yo hi kammaṃ paṭikkhipati , tena atthato vipākopi paṭikkhittoyeva nāma hoti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ kammaṃ paṭibāhantenāpī ’’ tiādi ( dī . ni . aṭṭha .1.170-172).
Pavattīti yo ‘‘ karotī ’’ ti vuccati , tassa santāne phaluppattipaccayabhāvena uppatti .
Paṭirājūhi anabhibhavanīyabhāvena visesato jitanti vijitaṃ , ekassa rañño āṇāpavattideso .
Sabbathāti ‘‘ karoto ’’ tiādinā vuttena sabbappakārena .
‘‘ Mā mayhaṃ vijite vasathā ’’ ti apasādanā pabbajitassa pabbājanasaṅkhātā viheṭhanāyevāti
V2.34 vuttaṃ ‘‘ viheṭhetabban ’’ ti .Kiriyameva paṭikkhipati , na raññā puṭṭhaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ byākarotīti adhippāyo .
Tena vuttassa atthassa ‘‘ evametan ’’ ti upadhāraṇaṃ sallakkhaṇaṃ uggaṇhanaṃ , tadaminā paṭikkhipatīti āha ‘‘ sārato aggaṇhanto ’’ ti .
Tassa pana atthassa addhaniyabhāvāpādanavasena cittena sandhāraṇaṃ nikkujjanaṃ , tadaminā paṭikkhipatīti dasseti ‘‘ sāravaseneva … pe … aṭṭhapento ’’ ti iminā .
Sāravasenevāti uttamavaseneva , avitathattā vā parehi anuccālito thirabhūto attho apheggubhāvena sāroti vuccati , taṃvasenevāti attho .
Nissaraṇan ti vaṭṭato niyyānaṃ .
Paramatthoti aviparītattho , uttamassa vā ñāṇassārammaṇabhūto attho .
Idaṃ avadhāraṇaṃ vipākapaṭikkhepanivattanatthaṃ .
Byañjanaṃ pana tena uggahitañceva nikkujjitañca tathāyeva bhagavato santike bhāsitattā .
Yo hi kammaṃ paṭikkhipati , tena atthato vipākopi paṭikkhitto eva nāma hoti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ kammaṃ paṭibāhantenāpī ’’ tiādi ( dī . ni . aṭṭha .1.170-172).
Paṭirājūhi
V1.197 anabhibhavanīyabhāvena visesato jitanti vijitaṃ , āṇāpavattideso .‘‘ Mā mayhaṃ vijite vasathā ’’ ti apasādanā pabbajitassa viheṭhanā pabbājanāti katvā vuttaṃ ‘‘ apasādetabbanti viheṭhetabban ’’ ti .
Uggaṇhanaṃ tena vuttassa atthassa ‘‘ evametan ’’ ti upadhāraṇaṃ sallakkhaṇaṃ , nikujjanaṃ tassa addhaniyabhāvāpādanavasena cittena sandhāraṇaṃ .
Tadubhayaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ anuggaṇhanto anikujjanto ’’ ti .
Tenāha ‘‘ sāravasena aggaṇhanto ’’ tiādi .
Makkhaligosālavādavaṇṇanā